Bartoszyce

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Bartoszyce

Flago

Blazono

Flago Blazono
Bartoszyce (Pollando)
DMS
Red pog.svg
Mapo
Mapo
Genitivo de la nomo Bartoszyc
Provinco Varmio-Mazurio
Distrikto Distrikto Bartoszycki
Komunumo Komunumo Bartoszyce
Speco de komunumo Urba
Urba komunumo Jes
Koordinatoj 54° 15′ N, 20° 48′ O54.2520.8Koordinatoj: 54° 15′ N, 20° 48′ O
Areo 11 km²
Loĝantaro 24600 (en 2005)
Loĝdenso 2236,36 loĝ./km²
Poŝtkodo 11-200
Telefona antaŭkodo 89
Aŭtokodo NBA
TERYT 6283601011
Estro Krzysztof Franciszek Nałęcz
Titolo de estro Urbestro
Adreso de estraro Bohaterów Monte Cassino 1
Poŝtkodo de estraro 11-200
Telefono de estraro 89 762-98-06
Fakso de estraro 89 762-98-05
Poŝto de estraro urzad.miasta@bartoszyce.pl
Ĝemelaj urboj (Rusio) Bagrationovsk
(Rusio) Pionerskij
(Germanio) Nienburg
(Svedio) Emmaboda
Komunuma retejo http://www.bartoszyce.pl
v  d  r
Information icon.svg
Vido al la Placo de Konstitucio de 3a Majo, de la Pordego de Lidzbark Warmiński en Bartoszyce

Bartoszyce (antaŭe: Barsztyn; germane: Bartenstein; litove: Barštynas; prapruse: Bartanstabs) estas urbo en Varmio-Mazurio en Pollando. Ĝi apartenas al komunumo Bartoszyce en distrikto Bartoszycki. Ĝis la jaro 1945 la urbeto havis germanlingvan loĝantaron, apartenis al la regiono Orienta Prusio, ekde 1871 parto de la Germana Regno.

La urba "pordego de Heilsberg" / Pordego de Lidzbark Warmiński en Bartoszyce
La "bartoj" loĝis ĉe la nuna Bartoszyce; la pli singarda mapo de la prusaj triboj dum la 13-a jarcento laŭ la Encyclopaedia Lithuanica;
grize: la "galindoj" markitaj kiel baltoj, sed ne kiel praprusoj,
la regionoj Sasnia kaj Lubavia markitaj kiel miksitaj praprusaj-slavaj regionoj
La mapo de la bataloj de praprusoj kontraŭ Teŭtona Ordeno dum la 2-a ribelo de praprusoj
La teritorio de la Krono de la Regno de Pollando kaj Grandprinclando Litovio (Litvo), dum la jaroj 1619–1622, post la armistico (batalhalto) en Deulino (Dywilin), vidata sur la nunaj limoj de la landoj en Eŭropo.
Legendo:
Eŭropo dum la Napoleonaj Militoj kiuj daŭris de 1803 ĝis 1815 jaro, ankaŭ gravis la urbo Bartoszyce
Curzon-linio kaj ŝanĝoj de la teritorio de Pollando post la Dua Mondmilito

Historio[redakti | redakti fonton]

Historio de Bartoszyce en la Mezepoko[redakti | redakti fonton]

La Teŭtona Ordeno konstruis en la loko de hodiaŭa urbo en la jaro 1240 unu el la unuaj defendkasteloj sur la terenoj de Prusio. Proksime de la kastelo, ĉe la bordo de rivero Łyna, ekkreskis la setlejo. Jego założycielami byli supozeble la germanaj koloniistoj el HesioBrandenburgio, poste ankaŭ komencis venadi polaj setlantoj el Mazovio. Najpierw wzniesiono drewnianą strażnicę, a murowany zamek wybudowano po 1274 roku. En la jaro 1326 la loko ricevis la nomon Rosenthal kaj la urborajtojn. En la jaro 1332 ricevis la nomon Bartenstein. La lokiga privilegio laŭ la leĝo de Chełmno faris la Granda Majstro de la Teŭtona Ordeno Luther von Braunschweig (1275-1335). W kolejnych latach miasto szybko się rozwijało, w 1356 roku istniał już dom kupiecki, w 1359 roku wybudowano mury obronne, w 1361 roku były już dwa kościoły. Miejscowość posiadała też radę miejską i ratusz. W XIV wieku powstały trzy bramy prowadzące do miasta. W 1432 roku liczba mieszkańców wynosiła 1500 osób. Antaŭ la veno de la teŭtonaj kavaliroj sur tiuj tereno nomata Bartio loĝis la praprusoj, la gento de bartoj (germane: Barten) (vidu sur la mapo).

(la artikolo de esperantisto Mariusz Borysiewicz, la doktoriĝ-kandidato en Pomeria Akademio en Slupsko / Słupsk)

Historio de Bartoszyce de la 16a jc ĝis la 18a jc[redakti | redakti fonton]

La pli grandaj ligoj kun Pollando estis ĉar la Duklando Prusio estis la feŭdo de polaj reĝoj kaj de Krono de la Regno de Pollando en la jaro 1525, tio donis al la urbo kaj la ĉirkaŭaĵo la disvolvon. Ożywił się handel zbożem, futrami, drewnem, chmielem i bur sztynem. Złotym wiekiem w historii Bartoszyc był wiek XVI, jak również XVII. La urbo Bartoszyce forte disvolviĝis en ĉiuj kampoj de la ekonomia kaj socia vivo. Ekestis nomata la dua urbo post Kenigsbergo en la Duklando Prusio. W 1532 roku miasto liczyło 4000 mieszkańców. En la jaro 1656 okazis tie la renkontiĝo de sveda reĝo Gustavo Adolfo kun la princo de Prusio Frederiko Vilhelmo (Brandenburgio), kaj en la jaro 1661 tie estis kunsido de Sejmo de Prusio roku odbył się tu zjazd króla szwedzkiego Gustawa Adolfa z księciem pruskim Fryderykiem Wilhelmem, zaś w 1661 roku obradował Sejm Pruski. W 1680 roku miasto sklasyfikowano jako pierwsze pod względem rozwoju gospodarczego wśród 48 miast pruskich. Zmierzch potęgi ekonomicznej miasta nastąpił wraz z upadkiem Polski i towarzyszącym mu kryzysem handlowym. Ponadto w 1788 roku miasto nawiedził duży pożar.

(la artikolo de esperantisto Mariusz Borysiewicz, la doktoriĝ-kandidato en Pomeria Akademio en Slupsko / Słupsk)

Historio de Bartoszyce de la 19a jc ĝis la 20a jc[redakti | redakti fonton]

Dum la Napoleonaj Militoj la 26an de aprilo 1807 Bartoszyce ekestis la centro de la politikaj eventoj, tie renkontiĝis la reĝo Frederiko Vilhelmo la 3-a (Prusio) kun la caro Aleksandro la 1-a (Rusio). W efekcie podpisano traktat sojuszniczy przeciwko Napoleonowi. W 1852 roku liczyły 3600 mieszkańców, a w 1880 roku 6500 osób. Wielkim impulsem rozwojowym stały się połączenia kolejowe i związane z nimi powstanie węzła kolejowego. Kolejno uruchomiono linie do: Królewca (1866), Kętrzyna (1867), Postehnen (1911) i Szwarun (1916). Pod koniec XIX wieku Bartoszyce posiadały gimnazjum, 7 jarmarków oraz stację pocztową na szlaku Królewiec-Korsze. Bartoszyce w 1933 roku liczyły 8717 mieszkańców, natomiast w roku 1939 liczyło 11 268, a wraz z niemieckim garnizonem wojskowym 12 912 osób. Na przełomie stycznia i lutego 1945 roku przez kilka dni prowadzono intensywne walki o Bartoszyce. W ich efekcie rankiem 4 lutego 1945 roku armia rosyjska zajęła miasto. Podczas działań wojennych zniszczeniu uległo 50% miasta. Post la Dua Mondmilito laŭ la decido de la Potsdama konferenco oni forpelis la germanan loĝantaron kaj anstataŭis per la pola kaj ukraina loĝantaro, kaj aperis Bartoszyce la nova nomo de la urbo.

(la artikolo de esperantisto Mariusz Borysiewicz, la doktoriĝ-kandidato en Pomeria Akademio en Slupsko / Słupsk)

Bibliografio:

Johann Gottlob Behnisch (1836): Versuch einer Geschichte der Stadt Bartenstein in Ostpreußen und des Kirchspiels : als Denkmal der fünfhundertjährigen Jubelfeier der Stadt am 3ten August 1832, nebst Beschreibung dieser Feier und LIX Beilagen, Paschke, Königsberg.

Jan Borodzicz, Kazimierz Borowicz (1987): Bartoszyce. Z dziejów miasta i okolic, Wydawnictwo Pojezierze, Olsztyn.

Tomasz Darmochwał, Marek Jacek Rumiński (1996): Warmia Mazury. Przewodnik. Agencja TD, Białystok.

Max Hein, Henryk Sznytka, Jerzy Drogomir (2001): Historia miasta Bartoszyce 1332-1932, Wydawnictwo Press Foto, Olsztyn.

Manfred Hübner (1994):Das Herz Preussens: das Bartnerland im Rahmen der preussisch-deutschen Geschichte von den Anfängen bis zur Gegenwart, Institut für Landeskunde Ost- und Westpreußens, Oberschleißheim.

Leopold Krug (1833):Die preußische Monarchie: topographisch, statistisch und wirthschaftlich dargestellt, Duncker und Humblot, Berlin.

Paweł Pizuński (2003): Poczet wielkich mistrzów krzyżackich 1198-2000, Arenga, Gdańsk.

August Eduard Preuß (1835): Preußische Landes-und Volkskunde, Verlag der Gebrüder Bornträger, Königsberg.

Anne Reimann, Claus Reimann (2009): Bartenstein wie es früher war: von Handwerkern, Hofräten, Lakaien und vom Leben einer barocken Kleinresidenz, Selbstverl, Schrozberg.

Andrzej Rzempołuch (1993): Przewodnik po zabytkach sztuki dawnych Prus Wschodnich, Agencja Wydawnicza Remix, Olsztyn.

Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski (1880): Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, tom 1, nakładem Filipa Sulimierskiego i Władysława Walewskiego, Warszawa.