Belorusoj
| Belorusoj | |
|---|---|
| |
 | |
| etno | |
| orientaj slavoj | |
| Ŝtatoj kun signifa populacio | |
| Lingvo(j) | |
| belorusa lingvo | |
| Religio | |
| ortodoksa kristanismo • katolikismo • protestantismo | |
Belorusoj aŭ belarusoj foje belarutenoj[mankas fonto] (memnomo: беларусы) estas slava popolo kun ĉirkaŭ 10 mln. da homoj, loĝantaj ĉefe en Belorusio.
Belorusoj kune kun rusoj kaj ukrainoj apartentas al orientaj slavoj. Laŭ la tradicia koncepto la prauloj de belorusoj estis antikvaj slavaj kaj baltoj. La fundamenton de la popolo formis la triboj de dregoviĉoj, kriviĉoj kaj radzimiĉoj. En la epoko de politika malunueco sur la teritorio de la nuntempa Belorsuio en la 13-a kaj 14-a jarcentoj la teroj de belorusoj fariĝis parto de la Grandprinclando de Litvo, Rutenio kaj Samogitio, enkadre de kiu formiĝis la belorusa popolo.
La formado de la belorusa etno okazis en kondiĉoj de konfesiaj kontraŭstaroj inter ortodoksismo kaj katolikismo, poligo en la epoko de Pola-Litva Unio kaj rusigo dum estado en Rusia Imperio, al kiu la belorusaj teroj ekapartenis rezulte de 3 dividoj de Pollando (1772, 1793, 1795). Fine de la 17-a jarcento la antikva belorusa lingvo estis forigita el la socia vivo per la la pola. La unuaj publikaĵoj en la belorusa lingvo reaperis nur en 19-a jarcento.
Malgraŭ la unueco de la belorusa kulturo formiĝis regionaj diferencoj. Oni kalkulas ses histori-etnografiajn regionojn: Poozerje (norde), Podneprovje (oriente), Centra Belorusio, Ponemanje (nord-okcidento), Orienta Polesje kaj Okcidenta Polesje.
Etnonomo
[redakti | redakti fonton]La etnonimo "belorusoj" devenas de la loknomo "Blanka Rutenio", kiu komence havis regionan signifon kaj en la ortodoksa-uniata tradicio rilatis al la nordaj kaj orientaj partoj de moderna Belorusio. La unua registrita uzo de la vorto "beloruso" en la greka traduko (Leucorussus) kiel memnomo por homoj el la moderna etna teritorio de Belorusio estas konata el la eniro de Solomon Rysinski en la Altdorfa Universitato en 1586[1], sed la difino ne fariĝis ĝeneraligita kiel etnonimo tiutempe. Ĝis la fino de la 18-a jarcento, kiel memnomoj de la loĝantaroj estis uzataj la nomoj "rutenoj" aŭ "litvanoj" referencante la antikvan Rutenan Ŝtaton kaj Grandan Litvan Princladon.[2]
La memnomo "belorusoj" kiel etnonimo enradikiĝis por la belorusa etno (preskaŭ tra ĝia tuta etna teritorio) nur meze de la 1860-aj jaroj (post la verkoj de la rusa etnografo Roderiĉ Erkert). Kaj dum la 1870-aj kaj 1880-aj jaroj, la etnonimo "belarusoj" firme kaj fine anstataŭis aliajn "konkurantajn" nomojn ("kriviĉoj", "kricanoj", "litvanoj", "nigrorusoj", tutejŝoj kaj aliajn), kiuj estis proponitaj tiutempe de diversaj historiistoj, ideologoj kaj publicistoj, kaj lok-regionajn nomojn (polesianoj, pinskanoj, zaharodanoj).[3]
En 1903, etnografo Jevĥim Karskij deklaris, ke la nomo "belorusoj" estis nekonata al la plej konservema kamparana parto de la loĝantaro: "Nuntempe, la simpla popolo en Belorusio ne konas ĉi tiun nomon. Kiam oni demandas: kiu vi estas?, la simpla popolano respondas: ruteno, kaj se li estas katoliko, li nomas sin aŭ katoliko aŭ polo; kelkfoje li nomas sian patrujon Litvo, aŭ eĉ simple diras, ke li estas "ĉi tie - ulo" (tutejszy) — lokulo, kompreneble, komparante sin kun persono, kiu parolas grandruse, kiel fremdulo en la Nordokcidenta Distrikto".[4]
Religio
[redakti | redakti fonton]La plimulto de belorusaj kredantoj estas ortodoksaj, pli malgranda nombro estas romkatolikapj. Dum sovetia epoko tra la lando disvastiĝis ateismo. En antikvaj tempoj, la loĝantaro de la etna teritorio de belorusoj estis pagana. En la 10-a-11-a jarcentoj, kristanismo komencis disvastiĝi ĉi tie. Unu el la unuaj misiistoj estis la islanda vojaĝanto Torvald. La unua kristana diocezo de Polack aperis en 992. Ĝi estis administra unuo de la Kieva Metropolo de la Patriarkeco de Konstantinopolo. Ĝenerale, ekzistas kialoj kredi, ke la disvastiĝo de kristanismo de la orienta, aŭ bizanca, kaj okcidenta, aŭ romia rito (la divido inter ortodoksismo kaj katolikismo okazis nur en 1054) inter belorusoj okazis samtempe kaj paralele. En la 13-a-14-a jarcentoj en la Granda Litva Princlando, la ĉefa areo de formiĝo de la belorusa etno estis loĝigita de slavlingva loĝantaro, kiu estis ĉefe kristana. Samtempe okazis kontaktoj kun la najbara balta pagana loĝantaro, kiu iom post iom slaviĝis. La ĉeesto de kristanoj en Vilno kaj Kernave, kiu estas rimarkita ekde la mezo de la 13-a jarcento, atestas pri la longdaŭra kunekzisto de la kristana kaj pagana loĝantaroj en la Granda Litva Princlando.[5]
Meze de la 13-a jarcento, dum la regado de reĝo Mindovgo, la unua katolika episkopejo estis starigita (kvankam la episkopejo de Turov estas menciita en la Kieva-Peĉora Pateriko sub 1105, kaj en la unua duono de la 13-a jarcento, la rutena episkopejo funkciis en la Polackaj teroj, kiuj estis integrigita en la nove formitan Rigan Metropolon en 1255), kiu kovris la terojn de la Granda Litva Princlando. Poste, denove ne ekzistis teritoria organizado de la Romkatolika Eklezio, kvankam en la 1320-aj jaroj ekzistis po unu monaĥejo por la germanaj dominikanoj kaj franciskanoj en Vilno kaj Novohradok, kiuj ne ĉesigis siajn provojn je misia agado. En 1387, laŭ ordonoj de la Grandprinco Jagiello, la balta pagana loĝantaro komencis esti amase konvertata al katolikismo, kio estas konsiderata la dua ondo de kristanigo de la baltoj en la Granda Litva Princlando. Jagiello fondis la Vilnan Episkopejon, kiu estis dividita en sep paroĥojn (inkluzive de tiuj en Abolci, Haina kaj Kreva). Poste, la grandprincoj (ekzemple, Vitoldo la Granda) sekvis politikon de religia toleremo, kaj la feŭda ŝtato (nobelaro) konsistis el kaj katolikoj kaj ortodoksuloj. En la dua duono de la 16-a jarcento, ondoj de la religia Reformacio, kaj poste la Kontraŭreformacio, influis ĉefe la nobelaron. Kalvinismo fariĝis la plej populara konfesio inter la protestanta nobelaro. Tamen, en la 1590-aj kaj 1600-aj jaroj, la protestanta kaj ortodoksa nobelaro en sia plimulto konvertiĝis al la romkatolikismo, kaj nur pli malgranda parto aliĝis al ortodoksismo aŭ protestantismo. En 1596, kiel rezulto de la Unio de Bresto, la ortodoksaj episkopoj resubigis la litvan (Kievan) metropolon al la Sankta Seĝo en la formo de la Rutena Uniata Eklezio. En 1632, la reĝo kaj grandprinco Władysław Vasa, por konservi religian pacon kaj plifortigi tradician toleremon en la Pola-Litva Komunumo de Respublikoj, oficiale restarigis la Kievan Metropolon de la Konstinopola Patriarkeco, kiun, post la milito kun la Moskva ŝtato kontraŭ la Pola-Litova Komunumo de Respublikoj en 1654–1667, en 1685, la moskva caro Aleksej Miĥajloviĉ fakte subigis ĝin al la Moskva Eklezio.
Fine de la 18-a jarcento, ĉirkaŭ 70% da belorusoj apartenis al la Uniata (Grek-katolika) Eklezio, 15% estis romkatolikuloj, 7% estis judoj, kaj nur 6% estis ortodoksuloj de la Registara Sinodo de la Rusia Imperio (la Moskva Eklezio). En 1839, la rusiaj aŭtoritatoj malpermesis la Uniatan Eklezion kaj perforte aneksis ĝiajn kredantojn al la Registara Sinodo.
Kulturo
[redakti | redakti fonton]Historie, belorusoj festas la sekvajn tradiciajn popolferiojn:
- Bahaĉ — popola rikoltfesto tempigita por koincidi kun la aŭtuna ekvinokso (ĉirkaŭ la 21-22-a de septembro)
- Vialikdzienj — Pasko
- Dziady — popola memorfesto, rita vespermanĝo memore al mortintaj prapatroj. La tago, en kiu la rito okazis, kaj la animoj de la mortintoj, kiuj estis honoritaj, ankaŭ nomiĝis dziady(avoj). (2-a de novembro)
- Kalady — antaŭkristana festo asociita kun la vintra solstico. Post la kristaniĝo, ĝi estis tempigita por koincidi kun la festoj de la Kristnasko kaj Epifanio.
- Kamajedzica — popola festivalo asociita kun la alveno de printempo estis dediĉita al la vekiĝo de la urso (24-a de marto)
- Kupalle — antikva pagana agrikultura festo (6-7 julio)
- Maslenica — popolfestivalo markanta la finon de vintro kaj la bonvenigon de printempo, festata dum tuta semajno antaŭ la granda fasto
- Pakroŭ — popola ortodoksa festo (14-a de oktobro / 1-a de oktobro laŭ la Malnova Testamento), simbolante la kovron de la tero per la unua neĝo
- Radunica — tago de speciala memorfesto de la mortintoj en la popola kalendaro kaj ortodoksa tradicio, celebrata marde de la dua semajno post Pasko (9-a tago).
- Trojca — unu el la ĉefaj kristanaj festoj, celebrata la 50-an tagon post Pasko
Naciaj festoj
- Tago de libero (25 de marto)
- Tago de sendependeco (3-a de julio)
Lingvoj
[redakti | redakti fonton]La du oficialaj lingvoj de Belorusio estas la belarusa kaj la rusa. La rusa fariĝis kunoficiala kun la belarusa post la belorusa referendumo de 1995, kiu ankaŭ starigis la flagon (sen la martelo kaj rikolto), himno kaj blazono estos tiuj de BSSR. La Parlamenta Asembleo de OSKE deklaris, ke la referendumo malobservis internaciajn normojn. Membroj de la opozicio asertis, ke la organizado de la referendumo implikis plurajn gravajn malobservojn de leĝaro, inkluzive de malobservo de la konstitucio.[6]
- ↑ Латышонак А. Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса // Рэфармацыя і грамадства : XVI стагоддзе : Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск : Беларускі кнігазбор, 2005. — С. 126—131.
- ↑ Этнаграфія беларусаў : гістарыяграфія, этнагенэз, этнічная гісторыя / В. К. Бандарчык, І. У. Чаквін, І. Г. Углік [і інш.]. — Мн.: Навука і тэхніка, 1985. — С. 150.
- ↑ Этнаграфія беларусаў : гістарыяграфія, этнагенэз, этнічная гісторыя / В. К. Бандарчык, І. У. Чаквін, І. Г. Углік [і інш.]. — Мн.: Навука і тэхніка, 1985. — С. 150.
- ↑ Карскій, Е. Ф. — Белоруссы. Т. I, гл. V., С. 116.
- ↑ Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 193, 197.
- ↑ https://web.archive.org/web/20201016201638/http://www.bielarus.net/archives/2009/06/04/1615