Lipiany

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Jump to navigation Jump to search
Lipiany

Blazono

Blazono
Genitivo de la nomo Lipian
Provinco Okcidenta Pomerio
Distrikto Distrikto Pyrzycki
Komunumo Komunumo Lipiany
Speco de komunumo Urbo-kampa
Urborajtoj Havas
Koordinatoj 53° 0′ N, 14° 58′ O53.00027777777814.958611111111Koordinatoj: 53° 0′ N, 14° 58′ O
Areo 5,5 km²
Loĝantaro 5000 (en 2004)
Loĝdenso 755,6 loĝ./km²
Poŝtkodo 74-240
Telefona antaŭkodo 91
Aŭtokodo ZPY
TERYT 4324312034
Estro Krzysztof Boguszewski
Titolo de estro Urbestro
Adreso de estraro pl. Wolności 1
Poŝtkodo de estraro 74-240
Telefono de estraro 91 564-10-49
Fakso de estraro 91 564-13-85
Ĝemelaj urboj Wietzendorf
Komunuma retejo http://www.lipiany.pl
v  d  r
Information icon.svg

Lipiany (kaŝube: Lëpienié; latine:castrum Lipene 1249, Lipen 1265, terra Lipene 1269, Lippene, Leppene 1276, Lippen 1290, Wendenburg, Lipenitz 1303, Lippen 1337, Lippehne, Lippeen, germane: Lippehne) estas urbo en Okcidenta Pomerio en Pollando. Ĝi apartenas al komunumo Lipiany en distrikto Pyrzycki.

Historio[redakti | redakti fonton]

Historio de Lipiany en la Mezepoko[redakti | redakti fonton]

La gentoj de okcident-slavoj, en la 9-a kaj 10-a jarcentoj
Pollando dum la regado de Boleslavo la 3-a Kurbabuŝa

Lipiany położone są na skraju Pojezierza Myśliborskiego w miejscu o naturalnych walorach obronnych, jakie stanowiły wody Jeziora Wądół i Jeziora Kościelnego, otaczając miasto od północy, wschodu i południa. We wczesnym średniowieczu, już w IX wieku powstał na półwyspie jeziora Wedyjskiego (obecnie Wądół i Kościelne) warowny gród Pomorzan, wchodzący w skład systemu obronnego plemienia Pyrzyczan, stanowiąc ich południową strażnicę. Wokół grodu powstała osada podgrodowa, której mieszkańcy zajmowali się rolnictwem, rybołówstwem, a także częściowo handlem i rzemiosłem. Osada dała początek późniejszemu miastu lokacyjnemu. Na przełomie XII i XIII wieku pełniły funkcję ośrodka okręgu grodowego i centrum ziemi lipiańskiej. Do XIII wieku tereny te należały do księstwa pomorskiego. W dniu 18 sierpnia 1276 roku biskup kamieński Herman sprzedał ziemię lipiańską za 3000 srebrnych marek margrabiom brandenburskim Ottonowi, Johannowi i Konradowi, którzy włączyli ją do Nowej Marchii (zgermanizowana nazwa Wendenburg). Po wygaśnięciu dynastii askańskiej (1320 rok), czyli rodu niemieckiego panującego w Brandenburgii, a także po długotrwałych sporach o sukcesję w 1337 roku jako lenno biskupa kamieńskiego miasto pozostało ostatecznie przy Brandenburgii. Od 1402 do 1454 roku miasto znajdowało się pod panowaniem Zakonu Krzyżackiego. W tym czasie rozwój miasta został zahamowany przez liczne najazdy zbrojne. Najpierw Lipiany zostały spustoszone przez husytów w 1433 roku, a następnie przez Pomorzan w 1467 roku. Miejscowość uzyskała prawa miejskie na początku XIV wieku. Prawdopodobnie Lipiany stały się miastem przed 1302 rokiem. Pierwsza wzmianka o tym grodzie pochodzi z 1269 roku. W pierwszych dekadach XIV wieku wykształciła się rada miejska. W 1344 roku mieszczanie z Lipian otrzymali przywilej, wedle którego mogli być sądzeni tylko w obrębie murów obronnych, a rajcy przed sądem dworskim margrabiego. Lipiany miały też prawo odbywania czterech jarmarków rocznie.

(la artikolo de esperantisto Mariusz Borysiewicz, doktoriĝ-kandidato el Pomeria Akademio en Slupsko / Słupsk)

Historio de Lipiany de la 16a ĝis la 19a jc[redakti | redakti fonton]

W XVI wieku konsekwentnie realizowano rozbudowę Lipian na bazie wcześniejszego osadnictwa. Śladami osady o metryce przedlokacyjnej są czytelne do dziś zarysy eliptycznej kompozycji planu miasta. Budynki mieszkalne i gospodarcze aż po XVIII wiek wznoszono przeważnie z drewna. Historia Pomorza znacząco wpływała na rozwój miasta. Lipiany wielokrotnie były burzone przez maszerujące wojska niemieckie, austriackie, szwedzkie, czeskie, rosyjskie i francuskie. Liczne pożary i epidemie od XVI do XIX wieku dokonały spustoszenia miasta. Jedne z największych zniszczeń dotknęły miasto podczas wojny trzydziestoletniej (1618-1648). W tamtym czasie głównym zajęciem mieszkańców była uprawa roli, hodowla bydła i rybołówstwo. Z rzemiosł najlepiej rozwijało się browarnictwo. Od 1701 roku miasto znalazło się w Prusach. Do większego rozwoju gospodarczego miasta doszło dopiero w XIX wieku. Wzniesiono wówczas fabrykę rur (1890 rok), odlewnię żeliwa, a także zmodernizowano szlaki drogowe. Po 1840 roku wybudowano drogę łączącą Lipiany z Pyrzycami i Myśliborzem, w 1882 roku miasto uzyskało połączenie kolejowe z Kostrzynem, a rok później ze Stargardem. W 1881 roku miasto otrzymało połączenie kolejowe z linią Stargard-Kostrzyn.

(la artikolo de esperantisto Mariusz Borysiewicz, doktoriĝ-kandidato el Pomeria Akademio en Slupsko / Słupsk)

Historio de Lipiany dum la 20a jc[redakti | redakti fonton]

Przed II wojną światową Lipiany, prócz obsługi rolnictwa i przemysłu terenowego pełniły funkcję kurortu dla mieszkańców Berlina. W czasie II wojny miasto i okolice poniosły tylko nieznaczne straty w zabudowie. Zachowały pierwotny układ przestrzenny, fragmenty murów, kościół, ratusz oraz prawie cała zabudowę z XIX i początku XX wieku.

Curzon-linio kaj ŝanĝoj de la teritorio de Pollando post la Dua Mondmilito

W 1945 roku miasto zostało zajęte przez Armię Czerwoną. Wkrótce Lipiany przekazane zostały administracji polskiej. Dotychczasowa ludność miasta uległa wysiedleniu do Niemiec i została zastąpiona polskimi osadnikami. Przejściowo funkcjonowały nazwy Lipiny oraz Lipiana . Obowiązującą do dziś nazwę wprowadzono formalnie 7 maja 1946 roku. W okresie powojennym rozwinął się przemysł spożywczy (przetwórnia owoców i warzyw), drzewny oraz fabryka armatury.

(la artikolo de esperantisto Mariusz Borysiewicz, doktoriĝ-kandidato el Pomeria Akademio en Slupsko / Słupsk)

Bibliografio[redakti | redakti fonton]

  • Tadeusz Białecki, Słownik współczesnych nazw geograficznych Pomorza Zachodniego z nazwami przejściowymi z lat 1945-1948, Szczecin: Książnica Pomorska w Szczecinie, 2002.
  • Józef Dobosz, Maciej Serwański, Ilona Czamańska, Słownik dynastii Europy, Poznano: Wydawnictwo Poznańskie, 1999.
  • Wojciech Jankowski, Mały przewodnik po Polsce, Varsovio: Wydawnictwo Sport i Turystyka, 1983.
  • Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-hist, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2007.
  • Edward Rymar, Chronologia ważniejszych wydarzeń z dziejów powiatu pyrzyckiego, „Zeszyty Pyrzyckie”, z. 3, 1970.
  • Edward Rymar, Przywrócenie i nadanie nazw miejscowościom powiatu pyrzyckiego w latach 1945-1947,

„Zeszyty Pyrzyckie”, z. 1, 1968.