Słupsk

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Słupsk, (esperante: Slupsko)

genitivo=Słupska

Flago Blazono
Słupsk (Pollando)
DMS
Red pog.svg
Mapo
Provinco Pomerio (provinco de Pollando)
Distrikto-rajta Jes
Speco de komunumo Urba
Urba komunumo Jes
Aglomeraĵo Ne estas
Fondita en 10-a jarcento
Urborajtoj 1265
Koordinatoj 54° 28′ N, 17° 2′ O54.46666666666717.033333333333Koordinatoj: 54° 28′ N, 17° 2′ O
Alto super la marnivelo 22 m
Areo 43,15 km2
Loĝantaro 98764 (en 2006)
Loĝdenso 2289/km2
Poŝtkodo 76-200 - 76-210, 76-215, 76-216, 76-218, 76-280
Telefona antaŭkodo (+48) 59
Aŭtokodo GS
TERYT 22 63, 22 63 011
Estro Robert Biedroń
Titolo de estro Urbestro
Adreso de estraro pl. Zwycięstwa 1
Poŝtkodo de estraro 76-200
Telefono de estraro (59) 848 84 44
Poŝto de estraro urzad@um.slusk.pl
Komunuma retejo http://www.slupsk.pl
v  d  r
Information icon.svg
Bulvardo ĉe la rivero Słupia

Słupsk (esperante: Slupsko, germane: Stolp, kaŝube: Stôłpsk, Stôłpskò, Słëpsk, Słëpskò) estas urbo en Pomerio (provinco de Pollando) en Pollando ĉe la rivero Słupia.

Patrono de la urbo de la 2004 jaro estas la katolika beatulo Bronisław Kostkowski (li naskiĝis en Slupsko) (vidu la suban foton).

La 31-an de decembro 2013 jaro la urbo havis 93 936 enloĝantojn.

Panoramo de la urbo de la strato Kołłątaja

Historio[redakti | redakti fonton]

Prahistorio[redakti | redakti fonton]

La unuaj spuroj de homaj setlejoj en la ĉirkaŭaĵo de Slupsko devenas de la naŭ miloj da jaroj a.K.. La Okcidenta parto de Gdanska Pomerio estis setligita malfrue pro la tiama glaciiĝo (en plejstoceno dum la glacia epoko) kaj malfekundaj grundoj. Komence la homaro okupiĝis pri ĉasado de rangiferoj tial ili migris post ilia gregoj. La plej malnovaj arkeologiaj trovaĵoj en la Slupska Tero devenas el mezolitiko. De tiu periodo oni trovis sagpintojn en nuna vilaĝo Lubowidz (prononcu: lubovidz). Tiamatempe la loka homaro krom la ĉasado kaj kolektado okupiĝis ankaŭ pri fiŝkaptado. La homoj komencis produkti ilojn kaj sukcenfaritaĵojn. Supozeble tiamaj homoj loĝis en la provizoraj tendaroj. La neolitiko (nova ŝtonepoko) en la Meza Pomerio komencis iom malfrue kompare kun la sudaj terenoj. Tiamatempe la homoj komencis vivi pli malnomade. Disvolviĝis tiam primitiva agrikulturo. De tia periodo devenas la trovitaj apud Slupsko hakiletoj, pecetoj de argilaj ujoj, kaj ankaŭ la ŝtona ponardo. La trovaĵoj el la frua bronza epoko estas tre raraj. Oni trovis nur sceptron kaj hakileton.

Dum meza kaj malfrua bronza epoko okazis veno de praslavoj al tiuj terenoj. Oni establis la defend-burgojn en la meza Pomerio. De tiuj terenoj oni komencis eksporti sukcenon. Komencadis la entombigoj de la cindroj de mortinoj en urnoj. La historiaj monumentoj de la Luzacia Kulturo kaj Pomeria Kulturo estas tre oftaj. Ĉefe tio estas tumuloj (kurganoj) aŭ aliaj tombejoj kaj la ornamaĵoj trovata en ili, krome estas tie trovataj diversaj iloj kaj trezoroj kaŝitaj de la iamaj riĉaj posedantoj.

En la 2-a jarcento p.K. venis de suda Svedio la gotoj kiuj havas orient-ĝermanan devenon, ili praloĝis en suda parto de la nuntempa Svedio kaj en Gotlando kaj de tie translokiĝis al la Golfo de Gdansko kaj riverdelto / riverbuŝo de Vistulo kaj ili migris en la 3-a jarcento ankoraŭ suden de Eŭropo kaj disiĝis al du partoj: la okcidentaj gotoj (visigotoj) setlis en Dakio, la orientaj (ostrogotoj) en norda parto de la Nigra maro. Gotoj estinte en tiu regiono de Puck-golfo kaj riverdelto de Vistulo kreis unue la t.n. Oksywie-kulturon kiu poste plivastiĝis en t.n. Wielbark-kulturon. La suba mapo montras la disvastiĝon de la Wielbark-kulturo en la 3a jc /la nomo Wielbark-kulturo estas de la kvartalo Wielbark en Malborko / Malbork.

  • ██ Kulturo de Oksywie [1], kaj frua kaj malfrua Kulturo de Wielbark
  • ██  Ekspansio de la Wielbark-kulturo en la 2a jarcento
  • ██ Kulturo de Jastorf
    • ██  ekspansio
    • ██  Wielbark anstataŭinta Jastorf
  • ██  Kulturo de Przeworsk
    • ██  Wielbark anstataŭinta Przeworsk
  • ██ La-Tène-kulturo
Eriko de Pomerio el Słupsk, la reĝo de Danlando, Norvegio kaj Svedio
Kronado de Eriko de Pomerio, la slava Princo Eriko la 1-a el Słupsk kiel reĝo de Skandinavio t.e. de Danlando, Norvegio kaj Svedio
Sarkofago de Eriko de Pomerio el Słupsk, reĝo de Danlando, Norvegio kaj Svedio en la Preĝejo de Sankta Madono el Ĉenstoĥovo en Darłowo
Eriko de Pomerio, portreto de ĉ. 1424
Sigelo de la reĝo Eriko de Pomerio
Blazono de Eriko de Pomerio kiu estis la reĝo de Danlando
La mapo de Pollando (1333–1370). La Duklando de Słupsk estas videbla norde de Pollando kaj estas viol-kolora kaj verd-kolore estas la Ŝtato de Teŭtona Ordeno
Curzon-linio kaj ŝanĝoj de la teritorio de Pollando


Antikva epoko[redakti | redakti fonton]

Ĉe la fino de antikva epoko la terenojn de la Slupska Tero setligadis la slavoj, kiuj estis sub la forta influo de keltoj kaj romianoj. La tiama loka loĝantaro komercadis kun romianoj vendante la sukcenon kontraŭ la romiaj moneroj kiuj fariĝis la interna mono inter la slava kulturo. La slavaj triboj danke al la komerckontaktoj bone disvolviĝis. Tiam komenciĝis la feŭdismo, plena disvolviĝo de ĝi okazis en la komenco de Mezepoko. La unuaj setlejoj jam de la bronza epoko ligis nun la slavaj burgoj en mezepoko la komerca vojo tra la rivero Słupia de la burgo Kołobrzeg kun Orienta Eŭropo. La burgo en Slupsko estis tre taŭge lokita strategie pro marĉoj kaj estis konstruita sur la artefarita monto (nun tie troviĝas la preĝejo de Sankta Otto) por kontroli la komercan vojon.

Danke al la arkeologiaj esploroj ni nun scias ke la burgo estis ĉirkaŭita per ligno-teraj remparoj kaj per la natura fosaĵo nde la nun ne ekzistantaj la brakoj de la rivero Słupia.

Mezepoko[redakti | redakti fonton]

Eriko de Pomerio t.e. La Princo Eriko la 1-a el Słupsk, kiu estis samtempe la reĝo de Danio, Norvegio kaj Svedio[redakti | redakti fonton]

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Eriko de Pomerio.

Eriko de Pomerio, denaska nomo Boguslav / Bogusław, (naskiĝis ĉ. 1382 en Darłowo, Pomerio-Słupsk; mortis 1459 samloke, vidu la foton de la sarkofago en la Preĝejo de Sankta Madono el Ĉenstoĥovo en Darłowo) estis de 1412 ĝis 1439 unusola reĝo de la Unio de Kalmar (unio de Danio, Norvegio kaj Svedio).

Eriko estis pranevo kaj heredanto de la dana-norvega regentino Margareta la 1-a, kaj estis ŝia preferata sukcedonto. Tiel li do ekhavis de ŝi grandegan heredaĵon. Eriko estis edzo de Filipa de Anglio (1394–1430), filino de Henriko la 4-a de Anglio.

Jam en 1397 - laŭ skandinavia heredrajto jam plenaĝa - li estis kronita en Kalmar, Svedio, kaj li estis samtempe:

Pli poste li fariĝis:

En la 13a kaj 14a jarcentoj Slupsko kelkfoje ŝanĝadis la apartenon al diversaj ŝtatoj. En la jaro 1236 kun la tutaj Teroj de Slupsko kaj de Sławno apartenis al la Orienta Pomerio t.e. la Gdanska. En la jaro 1265 la burgo Slupsko ricevis la urborajtoj de la pomeria princo Świętopełk (prononcu: Svjentopeŭk). Post la senida morto de la lasta pomeria pronco Mściwoj la 2-a / nomata ankaŭ Mszczuj la 2-a - la urbo Slupsko eniris la Pollandon en la jaro 1294. Ĝi estis tamen en la polaj limoj nur ĝis la jaro 1307, ĉar pro la perfido de la riĉa kaj influa pomeria familio Święca (prononcu: Svjenca) eniris la teritorion de la brandeburgiaj markgrafoj (margrafoj).

En la jaro 1310 la novaj posedantoj renovigis la urborajtojn. La nova urbo ekhavis la municipon t.e. la urban konsilantaron kaj vokton kaj teran posedaĵon kaj al la urbo apartenis la 19 km laŭ la rivero Słupia (de la urbo ĝis la elfluo al la Balta Maro kun la 5 metraj bordoj ambaŭrflanke. Tio ebligis la maran mastrumadon (tio leĝe estis enskribita en la papera dokumento de la jaro 1337).

Post la venka milito kun Brandenburgio Slupsko eniris la Okcident-Pomerian Princlandon. En la jaro 1329, la princoj Otto la 1-a kaj Barnim la 3-a transdonis la Slupskan Teron kiel garantiaĵo al la Teŭtona Ordeno por 12 jaroj. La regado de la Ordeno ne plaĉis al la urbanoj, do kiam proksimiĝis la dato de le redono de la ŝuldo kaj la Okcident-Pomeria princo Boguslavo la 5-a ne kolektis la tutan monsumon de la ŝuldo, tiam la urbanoj mem reaĉetis la urbon de la Teŭtona Ordeno.

En la jaro 1342 Slupsko denove revenis al la Okcidenta Pomerio. En la jaro 1368 la urbo akiris de la princo Boguslavo la 5-a la privilegion pri monfarado, kio signifis sendependecon de la Slupska Princlando.

En la jaro 1382 dum la kunveno de la reprezentantoj de la hanso-urboj en Stralsund la delegacio de Slupsko metis la skriban peton pri la aliĝo al hanso. Danke al tio la urbaj komercistoj akiris la privilegiojn en la havenoj de la Hansa Ligo kaj la okcidentan kaj nordan merkatojn.

La 16an de aprilo 1477 okazis en la urbo grandega brulego (incendio), restis de la tuta urbo nur 4 konstruaĵoj. Bruliĝis i.a. la fama historia dokumento de la brandenburgiaj margrafoj de la 9-a de septembro 1310, en kiu estis renovigita la urborajtoj. La incendio komenciĝis en la mezepokaj teksejoj kaj tuj atingis la tutan urbon kiu tiam mestis konstruita nur de la ligno.

De la Reformacio ĝis la Unua Mondmilito[redakti | redakti fonton]

La loĝantoj de Slupsko ĝis la Reformacio estis katolikoj kaj ne postrestis la spuroj de la antaŭaj antaŭkristanaj kredoj de la pomerianoj.

En la komenco de la 16a jc okazis la soci-religiaj perturboj. La plej akra formo de ili okazis en la jaroj 1524-1525, kiam estis la profanado de la preĝejo de la Plej Sankta Virgulino Maria. La plimulto de la loĝantoj ŝanĝis la konfeson de katolikismo al luteranismo.

La 17a kaj 18a jc estis la tempo de militoj. Dum la tridekjara milito, en la jaro 1630, al la urbo enmarŝis la sveda armeo. Slupsko esti devigita pagi al la okunantoj la kontribucion, la kantonmenton, kaj prirabadoj, epidemioj kaj incendio profundigis la krizon en la disvolvado de la urbo. En la daŭro de la milito en la jaro 1637 finiĝis la dinastio de Grifitoj. La Okcidenta Pomerio tamen sukcesis esti sendependa ĝis la jaro 1648, ĝis la Vestfalia Paco / aŭ pli precize Vestfalia Pac-Traktato. Finfine la urbo kaj la orienta parto de la Duklando eniris la limojn de t.n. Elektistejo Brandenburgio.

W 1798 zbudowano w mieście – kosztem prawie ośmiu tysięcy talarów – budynek nowego ratusza miejskiego, czym władze ówczesnego Stolpu zdenerwowały swoich zwierzchników w ówczesnym Szczecinie, dla których był to niegodny naśladowania przykład rozrzutności w mieście liczącym sobie wtedy ledwie 5000 mieszkańców.

Ponowny kryzys i osłabienie miasta miały miejsce podczas wojny siedmioletniej oraz podczas wojen napoleońskich, które również nie oszczędziły miasta. W 1807 miasto, które było punktem oporu pruskiego przeciwko Napoleonowi, zostało zdobyte przez żołnierzy polskich pod dowództwem generała Michała Sokolnickiego. 18 lutego 1807 doszło do zażartych walk atakujących miasto oddziałów polskich z obrońcami w rejonie dzisiejszej Bramy Młyńskiej dowodzonymi przez kapitana Gutzmerowa. W historii zachowało się nazwisko Bonawentury Jezierskiego – jednego z poległych po stronie atakujących. Po ściągnięciu kontrybucji, po dwóch tygodniach żołnierze polscy opuścili miasto.

W 1816 miasto staje się siedzibą powiatu Stolp, a 1 kwietnia 1898 występuje z powiatu i staje się powiatem grodzkim w rejencji koszalińskiej.

W XIX w. sytuacja miejskiej gospodarki uległa znacznej poprawie. Dobra koniunktura gospodarcza i dynamiczny rozwój Prus sprzyjał rozwojowi miasta. Rozbudowano przemysł. Mimo zdegradowania miasta do roli ośrodka administracyjnego powiatu (siedziba władz rejencji znajdowała się w Koszalinie, a prowincji – w Szczecinie), Słupsk był drugim co do wielkości ośrodkiem przemysłowym w regionie, zajmował również drugie miejsce pod względem liczby ludności. W latach 1869-1870 zbudowano w Słupsku pierwszą linię kolejową relacji Szczecin – Gdańsk. Rozwinęło się również budownictwo. W XIX wieku granice miasta przesunęły się znacznie w stosunku do średniowiecznych. W pierwszej kolejności budowano domy i fabryki wzdłuż głównej drogi Szczecin – Gdańsk (utwardzonej w 1835) oraz przy drodze prowadzącej do dworca kolejowego (obecnie ulica Wojska Polskiego). Kolejne budynki, wznoszone przy tej ulicy, znanej jako „Bahnhofstrasse”, w miarę „zbliżania się” do centrum miasta były coraz okazalsze, co można zauważyć również obecnie. W 1831 władze ówczesnego Stolp in Pommern zrzekły się na rzecz państwa pruskiego wszelkich praw do portu w Ustce, dotąd stanowiącego własność miasta. Jedną z bardziej ambitnych operacji, mających na celu powiększenie użytecznego gospodarczo obszaru miasta, było przeprowadzone w latach 1847-1855 osuszenie rozległego bajora, leżącego na południowy zachód od najmłodszej z jego czterech bram i znanego jako „Die Quebbe vor dem Neuen T[h]or”. Przedsięwzięcia tego rodzaju miały miejsce w mieście również wcześniej (np. w XVIII wieku osuszono sztucznie obszar, na którym stanął następnie budynek znany później jako siedziba Bractwa Strzelców Miejskich) i później (w 1927 osuszono sztucznie obszar, zajmowany dziś przez słupską Szkołę Policji), ale kilkuletnie zmagania z upartą „Quebbe”, ukończone ostatecznie w latach 1852-1855 przez mistrza piekarskiego nazwiskiem Wienandt, weszły na trwałe do historii miasta. W 1851 powołano w mieście komisję do spraw nadania stałych i oficjalnych nazw jego ulicom, oraz ponumerowania stojących przy nich budynków.

Ratusz w Słupsku – klatka schodowa na parterzeW 1901 oddano do użytku ratusz, w 1903 budynek obecnego starostwa powiatowego. W latach 1903-1910 rozbudowano sieć wodociągową i kanalizacyjną, wybudowano też mechaniczną oczyszczalnię ścieków. W 1910 roku wyjechał na ulice miasta pierwszy tramwaj. Ważnym wydarzeniem w dziejach miasta była wizyta cesarza Wilhelma II, który we wrześniu 1910 przybył na uroczystości 600-lecia nadania praw miejskich przez książąt brandenburskich. Niedługo po wizycie Cesarza po drugiej stronie placu Stephana (dziś: placu Zwycięstwa) stanął duży dom handlowy pod firmą „Gustav Zeeck”. Budynek istnieje do dziś, a wraz z nim wciąż działająca, drewniana winda. W 1912 przeprowadzono w mieście bardzo ciekawą operację – przeniesiono mianowicie na nowe miejsce Kaplicę Szpitalną pw. Św. Jerzego. Budowla ta, stojąca uprzednio przy dzisiejszej ul. Tuwima, została przeniesiona na plac, powstały po zniwelowaniu tzw. Schmatzkenbergu (pol. Wzgórze Jagniąt) w związku z wytyczeniem tzw. Kublitzer Chaussee, ulicy, prowadzącej do ówczesnej wioski Kublitz (dziś: Kobylnica). Liczba mieszkańców wzrastała bardzo szybko, w 1914 osiągnęła 34 430 osób.

Bronisław Kostkowski - beatulo, la patrono de la urbo
Otto Liman von Sanders, la germana generalo naskita en Slupsko kaj la turka marŝalo
Robert Biedroń, maldekstra politikisto,
membro de la Pola Parlamento kaj
membro de Pola Asocio Eŭropo - Demokratio - Esperanto (EDE-Pollando), Urbestro de Słupsk, foto el la jaro 2014
Lothar Bisky - la germana politikisto, naskiĝis en Distrikto Słupski, estis prezidanto de la Eŭropa Maldekstro kaj Membro de Eŭropa Parlamento,(2005)
Anna Łajming, pola kaj kaŝuba skribistino, la honora civitanino de Slupsko kaj ŝi mortis en Slupsko en la jaro 2003, estas tie la strato je la nomo de ŝi (vidu sube la foton de la strato).

La intermilito kaj la Dua Mondmilito[redakti | redakti fonton]

Działania I wojny światowej oszczędziły miastu większych zniszczeń. Już w początkach 1919 wznowiono funkcjonowanie komunikacji tramwajowej. Jednak rozwój miasta, mimo znacznego przyrostu liczby ludności, został zahamowany.

Okolice Słupska znalazły się w zasięgu postulatów polskich dotyczących powojennych granic, jednak wyraźna dominacja ludności niemieckiej w mieście sprawiła, że traktat wersalski pozostawił Słupsk w granicach Niemiec. Powiat słupski stał się powiatem nadgranicznym.

W 1926 NSDAP wystąpiła w mieście publicznie, zyskując wielu zwolenników.

W listopadzie 1938, podczas słynnej „nocy kryształowej”, w Słupsku spalono m.in. miejscową synagogę, budowlę zaprojektowaną przez architekta Eduarda Kocha, od 1902 stojącą przy dzisiejszej ulicy M. Niedziałkowskiego (dawniej Arnoldstrasse).

Wybuch wojny w 1939 całkowicie wyhamował rozwój miasta. Podczas wojny do miasta sprowadzano robotników z okupowanych krajów – otwarto w Słupsku obóz pracy, a w 1944 także filię obozu zagłady w Stutthof. Śmierć tych ludzi upamiętnia obelisk w pobliżu dawnych Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego. Słupsk po zakończeniu II wojny światowej w tle kościół Mariacki pw. NMPTuż przed przybyciem do miasta wojsk radzieckich, 7 marca 1945 dokonano egzekucji w Lasku Południowym – rozstrzelano 22 przymusowych robotników. Wcześniej powieszono jeszcze dwie osoby. Te tragiczne wydarzenia upamiętnia pomnik. Dzień później do miasta wkroczyły oddziały 19. armii i 3. korpusu gwardii Armii Czerwonej. Miasto zostało zajęte bez walk, jednak żołnierze radzieccy celowo podpalali budynki w mieście, zwłaszcza na Starym Mieście. W efekcie zbrodniczych działań Sowietów zniszczeniu uległa znaczna część najstarszej, zabytkowej dzielnicy miasta.

Famuloj naskitaj aŭ ligitaj kun Słupsk aŭ Distrikto Słupski[redakti | redakti fonton]

  • Anna Łajming (1904 - 2003) - pola kaj kaŝuba skribistino, honora civitanino de Slupsko kaj tie la strato de ŝi. (vidu la apudajn fotojn de ŝi kaj de la strato).
  • Wanda Chotomska, la honora civitanino de Slupsko, pola skribistino, aŭtorino de la versoj kaj rakontoj por infanoj kaj junularo. (vidu la apudan foton).
  • Mieczysław Kościelniak, pola pentristo kaj grafikisto. (vidu la apudan foton).
  • Tomasz Iwan (* 1971) - pola futbalisto. (vidu la apudan foton).
  • Milena Rosner (* 1980) - pola volejbalistino. (vidu la apudan foton).
  • Marek Fis (* 1984) - pola komedianto. (vidu kla apudan foton)
Przemysław Gosiewski (1964–2010) - pola politikisto de Juro kaj Justeco (PiS), mortis ĉe Smolensko dum la kraŝo de la pola prezidenta aviadilo.
Wanda Chotomska, la honora civitanino de Slupsko, pola skribistino.
Słupsk – panoramo, Parko de Jerzy Waldorff kun la obelisko omaĝe al Ludoviko Zamenhof, en la fono de la foto la Preĝejo de Sankta Jakvo

.

Julian Tuwim, fama pola poeto kaj esperantisto, pentraĵo de Stanisław Ignacy Witkiewicz, februaro 1929, el la muzeo en Slupsko

Kulturo[redakti | redakti fonton]

Słupsk jest ponadregionalnym ośrodkiem kultury. Odbywają się tam znane w kraju festiwale, jak np. Festiwal Pianistyki Polskiej, Komeda Jazz Festival, Jesienny Przeciąg Gitarowy, Konfrontacje Sztuki Kobiecej, Festiwal Kultury Wschodu „Mundus Orientalis”, Schaefferiada, Festiwal Młodych Talentów "Niemen Non Stop". W mieście działa Polska Filharmonia Sinfonia Baltica oraz cztery teatry: Nowy Teatr im. Witkacego w Słupsku, Państwowy Teatr Lalki „Tęcza”, awangardowy Teatr "Rondo", Teatr Władca Lalek[potrzebne źródło].

W słupskim Zamku Książąt Pomorskich siedzibę ma Muzeum Pomorza Środkowego, które prezentuje zbiory dotyczące historii regionu, jak pochodzący z 1618 oryginał mapy Lubiniusa, cynowe sarkofagi Anny i Ernesta Bogusława von Croy, gobelin przedstawiający poczet książąt pomorskich (dzieło Heleny i Tadeusza Gałkowskich) i stałą wystawę sztuki pomorskiej („Sztuka Dawna Pomorza”). Muzeum Pomorza Środkowego posiada również sporą kolekcję prac Ottona Priebe’a oraz największy na świecie zbiór prac Witkacego. Często organizowane są też wystawy czasowe.

Historiaj monumentoj[redakti | redakti fonton]

Flag of Esperanto.svg
Pomeria Akademio kie laŭ invito de la Rektoro prof. d-ro habil. pri humanaj sciencoj Tadeusz Krzysztof Sucharski okazis la Senata Esperanto-Ekspozicio kaj la E-kurso (15a de januaro ĝis 15a de februaro 2015)
Starostejo nokte, tie februare de la 2015 jaro okazis la Esperanto-kurso.
Milena Rosner, pola velejbalistino
Tomasz Iwan, pola futbalisto
Marek Fis, pola komedianto, en la germana televida studio, 2012
Mieczysław Kościelniak, pola pentristo kaj grafikisto
La strato de Anna Łajming, la kaŝuba poetino
  • Defendmuroj

- la Nova Pordego, el la jaroj 1325-1329, la supra konstriaĵo el la jaroj 1380-1385 (vidu la apudan foton),

- la Mueleja Pordego, la fragmento de la defendmuroj, konstruita post la jaro 1310 (vidua la apudan foton),

- la Turo de Sorĉistinoj, el la jaroj 1410-1415 (vidu la apudan foton).

  • La Kastela Ensemblo

- la Kastelo de Pomeriaj Princoj, el la 16a jc (post la jaro 1507), la rekonstruo en la jaroj 1586-1588 (vidu la apudan foton)

- la Kastela Muelejo, el la 14a jc (post la jaro 1310) (vidu la apudan foton)

- la Grenejo de Richter, el la jaro 1780 (vidu la apudan foton)

- la Postdominikana Preĝejo, el la 1a duono de la 15a jc, rekonstruita en la jaro 1602

- la Gotika Kapelo de Sankta Georgo, el la 15a jc (antaŭ la jaro 1492) (vidu la apudan foton)

  • la Sakralaj Objektoj

- la Gotika Preĝejo de Sankta Nikolao, el la komenco de la 14a jc, nun la Urba Biblioteko (vidu la apudan foton)

- la Maria Preĝejo de Sankta Virgulino Maria kun la rekonstruita turo, el la unua duono de la 14a jc, la regotikigo el la jaroj 1853-1860 (vidu la apudan foton)


Esperanto en Słupsk[redakti | redakti fonton]

Historio de E-movado en Slupsko[redakti | redakti fonton]

Dum la 50aj kaj 60aj jaroj de la 20a jc en Słupsk estis forta Esperanta Movado. Ĝi konsistis grandparte el la influa kaj bone organizita E-grupo ĝisoste sindona al la internacia lingvo. Rezulte al tia agado kaj danke al la propono de la Urba Konsilantaro en la jaro 1959 la straton Złota (Ora strato), nomata ĝis la jaro 1945 Goldstrasse, oni ŝanĝis la nomon al la strato de Ludoviko Zamenhof. Słupscy esperantyści podejmowali także inne inicjatywy mające na celu popularyzację esperanta i postaci Ludwika Zamenhofa. Warto zauważyć, że w Słupsku nie znajduje się tylko ulica imienia Ludwika Zamenhofa, ale istnieje również obelisk poświęcony twórcy sztucznego, międzynarodowego języka esperanto, który znajduje się w parku Jerzego Waldorfa przy ulicy Jagiełły, w miejscu gdzie dawniej mieścił się budynek słupskiego teatru. Wspomniany pomnik – obelisk wykonano w 1960 roku przy użyciu dużego kamienia narzutowego (granitu) z wmurowaną tablicą ku czci Zamenhofa i rytym napisem: AL. DRO LUDOVIKO ZAMENHOF AUTORO DE ESPERANTO 1859 – 1917 społeczeństwo m. SŁUPSKA 1960. Inicjatorami i jednocześnie realizatorami pomysłu upamiętnienia Ludwika Zamenhofa byli między innymi słupscy lekarze – dr Ludwik Zgirski i dr Stanisław Sausmer. Nie mniej istotną rolę odegrał Mieczysław Jordanowski (1928 – 2010), radny pierwszej kadencji Rady Miejskiej w Słupsku, działacz społeczny i wieloletni animator słupskiego oddziału Polskiego Związku Esperantystów, którego całkowicie pochłaniała sprawa esperanto. Geneza ulicy Zamenhofa jest jednak bardziej skomplikowana. Kiedy Armia Czerwona przekazała Słupsk polskiej administracji latem 1945 roku, w wyniku polonizacji likwidowano napisy niemieckie, w tym nazwy ulic. Wtedy między innymi ulicę Goldstrasse – z dosłownego tłumaczenia – nazwano ulicą Złotą. W 1959 roku na wniosek Miejskiej Rady Narodowej ulicę Złotą przemianowano na ulicę Ludwika Zamenhofa, co trwa do dziś. Co ważne, okres świetności Miejskiego Koła Esperantystów w Słupsku przypadał na lata sześćdziesiąte XX wieku. W tamtym czasie możliwa była nauka esperanto, jak również korzystanie z licznych książek, podręczników, artykułów i słowników polsko – esperanckich. Rozwój esperanta w Słupsku wiązał się także z tym, że otwierało ono okno na świat i zarazem stanowiło jeden z nielicznych sposobów poznania ciekawych ludzi w kraju i zagranicą. Niestety z biegiem czasu działalność tego koła uległa stopniowemu zanikowi. Niemniej jednak co pewien czas podejmowano próby przywrócenia jego dawnej siły. W rezultacie tych zabiegów jeszcze na początku lat 90. XX wieku odbył się w Słupsku kurs języka esperanto, w którym uczestniczyło kilkunastu słuchaczy. Głównym organizatorem wspomnianego przedsięwzięcia był Henryk Wower, aktywny działacz i ówczesny przewodniczący Zarządu Regionu NSZZ „Solidarność” w Słupsku. Niestety obecnie w mieście żyje niewielu ludzi z licznego niegdyś grona słupskich esperantystów. Natomiast omawiane koło esperanckie rozpadło się wiele lat temu. Jednak dzięki niedawnemu sprowadzeniu do Słupska senackiej wystawy pod tytułem „125 Lat Języka Esperanto” pojawiła się możliwość odnowienia społeczności esperantystów w Słupsku.

(Artikolo de Mariusz Borysiewicz', doktoriĝ-kandidato, Pomeria Akademio en Slupsko)


Historia słupskiego ruchu esperanckiego

W latach 50. i 60. XX wieku istniał w Słupsku prężny ruch esperancki. Składał się on w dużej mierze z wpływowej i dobrze zorganizowanej grupy osób oddanej sprawie wspólnego języka międzynarodowego. W efekcie jego działalności oraz na wniosek Miejskiej Rady Narodowej w 1959 roku ulicę Złotą, która do 1945 roku nazywała się Goldstrasse, przemianowano na ulicę imienia Ludwika Zamenhofa. Słupscy esperantyści podejmowali także inne inicjatywy mające na celu popularyzację esperanta i postaci Ludwika Zamenhofa. Warto zauważyć, że w Słupsku nie znajduje się tylko ulica imienia Ludwika Zamenhofa, ale istnieje również obelisk poświęcony twórcy sztucznego, międzynarodowego języka esperanto, który znajduje się w parku Jerzego Waldorfa przy ulicy Jagiełły, w miejscu gdzie dawniej mieścił się budynek słupskiego teatru. Wspomniany pomnik – obelisk wykonano w 1960 roku przy użyciu dużego kamienia narzutowego (granitu) z wmurowaną tablicą ku czci Zamenhofa i rytym napisem: AL. DRO LUDOVIKO ZAMENHOF AUTORO DE ESPERANTO 1859 – 1917 społeczeństwo m. SŁUPSKA 1960. Inicjatorami i jednocześnie realizatorami pomysłu upamiętnienia Ludwika Zamenhofa byli między innymi słupscy lekarze – dr Ludwik Zgirski i dr Stanisław Sausmer. Nie mniej istotną rolę odegrał Mieczysław Jordanowski (1928 – 2010), radny pierwszej kadencji Rady Miejskiej w Słupsku, działacz społeczny i wieloletni animator słupskiego oddziału Polskiego Związku Esperantystów, którego całkowicie pochłaniała sprawa esperanto. Geneza ulicy Zamenhofa jest jednak bardziej skomplikowana. Kiedy Armia Czerwona przekazała Słupsk polskiej administracji latem 1945 roku, w wyniku polonizacji likwidowano napisy niemieckie, w tym nazwy ulic. Wtedy między innymi ulicę Goldstrasse – z dosłownego tłumaczenia – nazwano ulicą Złotą. W 1959 roku na wniosek Miejskiej Rady Narodowej ulicę Złotą przemianowano na ulicę Ludwika Zamenhofa, co trwa do dziś. Co ważne, okres świetności Miejskiego Koła Esperantystów w Słupsku przypadał na lata sześćdziesiąte XX wieku. W tamtym czasie możliwa była nauka esperanto, jak również korzystanie z licznych książek, podręczników, artykułów i słowników polsko – esperanckich. Rozwój esperanta w Słupsku wiązał się także z tym, że otwierało ono okno na świat i zarazem stanowiło jeden z nielicznych sposobów poznania ciekawych ludzi w kraju i zagranicą. Niestety z biegiem czasu działalność tego koła uległa stopniowemu zanikowi. Niemniej jednak co pewien czas podejmowano próby przywrócenia jego dawnej siły. W rezultacie tych zabiegów jeszcze na początku lat 90. XX wieku odbył się w Słupsku kurs języka esperanto, w którym uczestniczyło kilkunastu słuchaczy. Głównym organizatorem wspomnianego przedsięwzięcia był Henryk Wower, aktywny działacz i ówczesny przewodniczący Zarządu Regionu NSZZ „Solidarność” w Słupsku. Niestety obecnie w mieście żyje niewielu ludzi z licznego niegdyś grona słupskich esperantystów. Natomiast omawiane koło esperanckie rozpadło się wiele lat temu. Jednak dzięki niedawnemu sprowadzeniu do Słupska senackiej wystawy pod tytułem „125 Lat Języka Esperanto” pojawiła się możliwość odnowienia społeczności esperantystów w Słupsku.

(Artikolo de Mariusz Borysiewicz', doktoriĝ-kandidato, Pomeria Akademio en Slupsko)

En Słupsk estas de la jaro 1960 obelisko omaĝe al Ludoviko Zamenhof en parko de Jerzy Waldorff (vidu la apudan foton) ĉe la strato Jaracza

kun la jena tekso: „AL DRo LUDOVIKO ZAMENHOF

AŬTORO DE ESPERANTO

1859 – 1917

SPOŁECZEŃSTWO m. SŁUPSKA 1960” (foton de tiu obelisko vi povas trovi en tiu listo de ZEOj serĉante urbon Słupsk en tiu listo, jen la ligilo: http://eo.wikipedia.org/wiki/Listo_de_Zamenhof/Esperanto-objektoj_en_Pollando )

La porokaza obelisko omaĝe al Ludoviko Zamenhof, la kreino de internacia lingvo Esperanto oni inaŭguris danke al iniciativo de tiam forta E-movado en la jaro 1960 danke al esperantisto kaj urba konsilanto Mieczysław Jordanowski, tamen subskribe en la teksto sur la obelisko estas: La Loĝantaro de la urbo Słupsk 1960. La obelisko estis starigita sur la skvaro ĉe la stratoj Jagiełły kaj la placo Zwycięstwa (placo de Venko) en la loko de jam ne ekzistanta la Urba Teatro.

Mieczysław Jordanowski ekinteresiĝis pri Esperanto dum sia deviga militservo kiel dekkelkjarulo. Aliĝis al la tiama Pola Esperanto-Asocio (PEA), kaj diligente lernis la lingvon kaj okupiĝis pri ĝi ĝis la lastaj tagoj de sia vivo. Danke al Esperanto li ekkonis interesajn homojn en Slupsko, Pollando kaj en la tuta mondo. Li alte aprezis la konatiĝon kun la loĝanto de Slupsko d-ro Stanislao Zausmer, pro lia tre flua kono de Esperanto. Baldaŭ li ankaŭ ne konis la barojn en la kontaktoj kun esperantistoj de la tuta mondo, dum multaj siaj vojaĝoj eksterlanden. En sia hejmo li havis multajn E-librojn kaj vortatojn kiujn li ofte kaj skrupule studis. Post lia morto plimulto de ili estis transdonitaj al la E-muzeo.

La 7-an de novembro 2014 venis de Elbląg dum sia turneo tra Pollando la Senata Esperanto-ekspozicio, kiu unue estis oktobre 2012 en Varsovio en la Pola Senato kaj estis organizita okaze de la 125-jara Jubileo de Esperanto kaj la Konferenco pri Esperanto en Pola Parlamento organizita de polaj parlamentanoj i.a. senatano Edmund Wittbrodt kaj fare de Pola Asocio Eŭropo - Demokratio - Esperanto (EDE-Pollando) kun financa helpo de Mecenato de Esperanto el Japanio Etsuo Miyoshi. La E-ekspozicio post la Senato estis prezentata en Varsovio, Malborko, Nowy Staw, Tczew, Gdynia, Pelplin, Wołów, Złotoryja, Vroclavo, Sosnowiec, Czeladź, Będzin, Lębork, Łeba, Lodzo, Łowicz, Sztum, Kwidzyn, Rumia, Mysłowice, Elbląg, la ekspozicion invitis al la urbo doktoriĝ-kandidato Mariusz Borysiewicz kune kun la novelektita Urbestro de Słupsk Robert Biedroń kaj la ekspozicioj okazos en du lokoj, en Urba Oficejo kaj en Biblioteko de Pomeria Akademio.

La 15an de januaro 2015 okazis la inaŭguro de la Senata E-Ekspozicio en la Pomeria Akademio sub la Patroneco de la Rektoro prof. d-ro habil. pri la humanaj sciencoj Tadeusz Krzysztof Sucharski kun lia persona ĉeesto, krome persone ĉestis la Distrikt-estro de Słupsk Zdzisław Kołodziejski, la Vicurbestrino de Słupsk Krystyna Danilecka-Wojewódzka kaj kompreneble la direktorino de la Akademia Biblioteko kie okazis la Ekspozicio d-rino Beata Taraszkiewicz kaj okaze de la vernisaĝo la Urbestro de Słupsk d-ro Robert Biedroń kiu estas esperantisto, li renkontiĝis kun la kunordiganto de la Ekspozicio kaj vicprezidanto de Pola Asocio Eŭropo - Demokratio - Esperanto (EDE-Pollando) Eduardo Kozyra por inviti la Ekspozicion al la sekvonta ekspozici-loko t.e. la galerio en la Urba Oficejo de Słupsk de la 15a de februaro 2015, la interparolon kun la Urbestro ĉeestis la doktoriĝ-kandidato en la Pomeria Akademio Mariusz Borysiewicz (la temo de la doktoriĝa laboraĵo estas Ludoviko Zamenhof kaj Esperanto). Dum la vernisaĝo de la Ekspozicio kantis en Esperanto, la pola kaj la kaŝuba lingvoj la 8-persona kaŝuba folklor-ensemblo "Ziemia Lęborska" / "Tero de Lenborko", krome ĉeestis raportisto de la Radio Koszalin (kaj vi povas aŭskulti jam pretan raportaĵon de tiu radio: jen ligilo: https://poczta.home.pl/mail/show?a=2&action_save=1&folder_id=6287671&id=2225 ) kaj du redaktoroj de la lokaj gazetoj: "Głos Pomorza" / "Voĉo de Pomerio" kaj de "Nasze Miasto" / "Nia Urbo" (vidu la invitilon al la Senata Ekspozicio, jen ligilo: http://www.apsl.edu.pl/archiwum_news.php?a=4247-zaproszenie-na-otwarcie-wystawy-pt-q125-lat-jzyka-esperantoq kaj fine vidu la fotoalbumon de tiu vernisaĝo, jen ligilo: https://www.facebook.com/media/set/?set=a.1046675722025728.1073741855.208688165824492&type=1 ).

La 10an de februaro okazos la oficiala renkontiĝo de Eduardo Kozyra, vicprezidanto de EDE-Pollando kaj Mariusz Borysiewicz (doktoriĝ-kandidato) kun la Urbestro de Słupsk d-ro Robert Biedroń por priparoli la daton kaj la programon de la Senata E-Ekspozicio en la Galerio de la Urba Oficejo, la E-kurso kaj prezentiĝo de la monologo de Mario Migliucci - "Doktoro Esperanto" - fare de nia kolegino Irena Grochowska el Wągrowiec.

De la 10a ĝis 17a de februaro 2015 okazos en la Pomeria Akademio la rapida E-kurso gvidata de Eduardo Kozyra (aliĝis al ĝi 27 personoj).

La 18-an de februaro la Senata Ekspozicio veturos al najbara urbo kaj Komunumo Kępice kaj la vernisaĝo okazos la 19an je la 13a horo kun la lokaj aŭtoritatoj kaj la loĝantoj.



La defendmuroj kun la Turo de Sorĉistinoj el la 14a-15a jc.
La Nova Pordego en Slupsko, el la 14a jc.
La Kastelo de Pomeriaj Princoj en Slupsko
La kastela Ensemblo: la Richter-grenejo, la Kastela Muelejo kaj Muelej-pordego en Slupsko
La Urbodomo en Słupsk (nokte)
Urbodomo en Słupsk - teretaĝa ŝtuparejo

Partneraj urboj[redakti | redakti fonton]


Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]

Panoramo de Slupsko, vido el la turo de urbodomo
La Mueleja Pordego
La Richter-grenejo, la Kastela Muelejo, la Mueleja Pordego, sume t.e. estas la parto de la kastela ensemblo
La kastelo de Pomeriaj Princoj, nun la sidejo de la Muzeo pri la Meza Pomerio
La Balta Filharmonio „Sinfonia Baltica” en Slupsko
La strato Nowobramska / Novpordega (nokte)
La brikdomo ĉe la aleo de Wojska Polskiego
La Maria Preĝejo en Słupsk
La Kapelo de Sankta Georgo en Slupsko
La iama Preĝejo de Sankta Nikolao, nun la Urba Biblioteko
La Luterana (Evangeli-Aŭgsburga) Preĝejo de la Sankta Kruco
La Greko-Ortodoksa Preĝejo de Sankta Johano Baptisto
La Ortodoksa Preĝejo de la Sanktaj Apostoloj Petro kaj Paŭlo
La Sinagogo en Słupsk
Memortabulo en la pola, angla, germana kaj hebrea pri la Sinagogo staranta tie ĝis la kristala nokto en la jaro 1938 kiam germanoj bruligis ĝin.
Memortabulo en la pola, angla, germana kaj hebrea pri la Sinagogo staranta tie ĝis la kristala nokto en la jaro 1938 kiam germanoj bruligis ĝin.
La strato de Wojska Polskiego (Pola Armeo) – la promenejo kun la tili-aleo
La Centro de Slupsko
Ĉefa Stacidomo en Slupsko
La Poŝta Oficejo en Slupsko
La Stadiono de la 650-jara jubileo de la urbo
La tenisejoj en la Parko de Kulturo kaj Ripozo en Slupsko
La tegita naĝejo en Centro de Sporto kaj Rekreado en Slupsko
La multfunkcia stadiono en Slupsko
La Parko de Kulturo kaj Ripozo en Slupsko




  1. Oksywie estas nun kvartalo de Gdynia