Lębork

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Lębork, Esperante: Lenborko
Blazono
Devizo: La eŭropeska urbo
Lębork (Pollando)
DMS
Red pog.svg
Genitivo de la nomo Lęborka
Provinco Pomerio (provinco de Pollando)
Distrikto Distrikto Lęborski
Komunumo Lębork
Speco de komunumo Urba
Urba komunumo Jes
Urborajtoj 1285
Koordinatoj 54° 33′ N, 17° 45′ O54.5517.75Koordinatoj: 54° 33′ N, 17° 45′ O
Alto super la marnivelo Ekde 17 ĝis 46 m
Areo 17,86 km2
Loĝantaro 35146 (en 2004)
Loĝdenso 1967,9/km2
Poŝtkodo 84–300 do 84-310
Telefona antaŭkodo 59
Aŭtokodo GLE
TERYT 6222808011
Estro Witold Namyślak (prononcu: vitold namisjlak)
Titolo de estro Urbestro
Adreso de estraro ul. Armii Krajowej 14
Poŝtkodo de estraro 84–300
Telefono de estraro 59 862-42-80
Fakso de estraro 59 862-24-27
Komunuma retejo http://www.lebork.pl
v  d  r
Information icon.svg
La strato Staromiejska /Malnovurba/ en Lenborko
Promenejo kaj komerca centro en Lenborko
Paul Gottlieb Nipkow, german-kaŝuba inĝeniero kaj inventisto de televido
La komunumoj en la distrikto Lęborski
la Rivero Lebo / Łeba
Knabino en la tipe kaŝuba folklor-kostumo
Promenejo en Lenborko
La Urbodomo en Lenborko
Romkatolika Sanktuario de Sankta Jakobo en Lenborko
La Preĝejo de la Plej Sankta Virgulino Maria la Reĝino de Pollando

Lębork (prononcu: lenbork, antaŭa nomo Łebno /prononcu: ŭebno/, Esperante: Lenborko, kaŝube: LãbórgLãbórch, germane: Lauenburg) estas urbo kaj komunumo en Pomerio (provinco de Pollando) en Pollando. Ĝi apartenas al distrikto Lęborski kiu estas ĉe la Balta Maro. Dum la jaroj 1975-1998 la urbo apartenis al Vojevodio de Słupsk (prononcu: sŭupsk). Ĝi situas ĉe la Rivero Lebo / Łeba kaj ĝia alfluo Okalica kaj nordaflanke de la Kaŝuba Praarbaro najbare kaj oriente de la Lago Lubowidzkie (prononcu: lubovidzkje). Ĉirkaŭ 80 km okcidenten de Gdansko. Lenborko situas ĉirkaŭ 30 km de la Balta Maro en la pravalo de la riveroj Łeba-Reda. La Urborajtoj de la 6a de januaro 1341. Dum la frua Mezepoko tiu slava setlejo estis nomita Lewino (prononcu: levino) kaj apartenis al la kaŝubaj princoj de la Gdanska Pomerio. Lenborko komence estis parto de Pollando, sed la geografia situo decidis, ke de tempo al tempo ĝi estis sub la regado de PrusioGermanio. Finfine post la Dua Mondmilito ĝi estas en Pollando. Ĝi estas la Centro de elektro-maŝina industrio, mineral-industrio (brikfabriko) kaj malpeza industrio. Valoras vidi la defend-murojn kun la gardoturoj (belfridoj), la Sanktuarion de Sankta Jakobo, la Urbodomon, la juĝejon (la iama Teŭtona Kastelo de la Teŭtona Ordeno) kaj la regionan muzeon. Proksime de la urbo troviĝas du milit-flughavenoj: en Siemirowice (prononcu: sjemirovice) (21 km) kaj ne plu funkcianta en Lędziechowo (prononcu: lendzjeĥovo) (15 km), nun ĝi estas likvidata.

Famuloj ligitaj kun la urbo[redakti | redakti fonton]

Internacia kunlaboro[redakti | redakti fonton]

Partneraj urboj

Kunlaborantaj urboj

Historio[redakti | redakti fonton]

Prahistorio[redakti | redakti fonton]

La unuaj spuroj de homaj setlejoj en la ĉirkaŭaĵo de Lenborko devenas de la naŭ miloj da jaroj a.K.. La Okcidenta parto de Gdanska Pomerio estis setligita malfrue pro la tiama glaciiĝo (en plejstoceno dum la glacia epoko) kaj malfekundaj grundoj. Komence la homaro okupiĝis pri ĉasado de rangiferoj tial ili migris post ilia gregoj. La plej malnovaj arkeologiaj trovaĵoj en la Lenborka Tero devenas el mezolitiko. De tiu periodo oni trovis sagpintojn en nuna vilaĝo Lubowidz (prononcu: lubovidz). Tiamatempe la loka homaro krom la ĉasado kaj kolektado okupiĝis ankaŭ pri fiŝkaptado. La homoj komencis produkti ilojn kaj sukcenfaritaĵojn. Supozeble tiamaj homoj loĝis en la provizoraj tendaroj. La neolitiko (nova ŝtonepoko) en la Meza Pomerio komencis iom malfrue kompare kun la sudaj terenoj. Tiamatempe la homoj komencis vivi pli malnomade. Disvolviĝis tiam primitiva agrikulturo. De tia periodo devenas la trovitaj apud Lenborko hakiletoj, pecetoj de argilaj ujoj, kaj ankaŭ la ŝtona ponardo. La trovaĵoj el la frua bronza epoko estas tre raraj. Oni trovis nur sceptron kaj hakileton. Dum meza kaj malfrua bronza epoko okazis veno de praslavoj al tiuj terenoj. Oni establis la defend-burgojn en la meza Pomerio. De tiuj terenoj oni komencis eksporti sukcenon. Komencadis la entombigoj de la cindroj de mortinoj en urnoj. La historiaj monumentoj de la Luzacia Kulturo kaj Pomeria Kulturo estas tre oftaj. Ĉefe tio estas tumuloj (kurganoj) aŭ aliaj tombejoj kaj la ornamaĵoj trovata en ili, krome estas tie trovataj diversaj iloj kaj trezoroj kaŝitaj de la iamaj riĉaj posedantoj.

Antikva epoko[redakti | redakti fonton]

Ĉe la fino de antikva epoko la terenojn de la Lenborka Tero setligadis la slavoj, kiuj estis sub la forta influo de keltoj kaj romianoj. La tiama loka loĝantaro komercadis kun romianoj vendante la sukcenon kontraŭ la romiaj moneroj kiuj fariĝis la interna mono inter la slava kulturo. La slavaj triboj danke al la komerckontaktoj bone disvolviĝis. Tiam komenciĝis la feŭdismo, plena disvolviĝo de ĝi okazis en la komenco de Mezepoko.

Mezepoko[redakti | redakti fonton]

La plej malnova regiona centro de la Lenborka Tero estis setlejo Białogarda (prononcu: bjaŭogarda). Lenborko tiamatempe estis nur simpla vilaĝo ĉe la Rivero Lebo (Łeba) nomata Lewino (prononcu: levino). Tiu setlejo troviĝis probable aŭ en suda parto de la hodiaŭa urbo au sur la tereno de la Nowa Wieś Lęborska (prononcu: nova vjeŝ lenborska), do estas du malsamaj hipotezoj de la kreo de la urbo. Miasto powstało w celu skrócenia szlaku handlowego z Gdańska na zachódŜablono:Odn. Założycielami miasta byli KrzyżacyŜablono:Odn. Około 1123 ziemia lęborska została schrystianizowana i należała do biskupstwa włocławskiego. W 1140 tereny te zostały włączone do biskupstwa kamieńskiegoŜablono:Odn. Około 1338 Lębork posiadał proboszcza, który posiadał swoją ziemię w Nowej Wsi Lęborskiej. Prawdopodobnie parafia została przeniesiona stamtąd do nowego miastaŜablono:Odn. Świadczyć to może o tym, że pierwotnie miasto miało zostać założone na terenie Nowej WsiŜablono:Odn. Wspominany dokument jest najstarszym dokumentem, w którym pojawia się wzmianka o LęborkuŜablono:Odn. 1 stycznia 1341 nastąpiła lokacja Lęborka na prawie chełmińskimŜablono:Odn W tym samym roku Lębork stał się stolicą prokuratorii, przekształconej później w wójtostwoŜablono:Odn. Zmiana rangi została prawdopodobnie związana z budową zamku. Krzyżacki wójt czuwał głównie nad bezpieczeństwem granicy z Księstwem SłupskimŜablono:Odn. W tym czasie nastąpił bardzo szybki rozwój LęborkaŜablono:Odn. W 1357 pojawia się pierwsza wzmianka o burmistrzu LęborkaŜablono:Odn. W 1363 zostały ukończone mury obronneŜablono:Odn W lipcu 1386 w Lęborku odbył się zjazd Wielkiego Mistrza Zakonu z książętami słupskimi. Obu stronom towarzyszyły poselstwa miast i rycerstwaŜablono:Odn. Na przełomie XIV i XV wieku znajdowały się w Lęborku tartak i garbarnia, które były napędzane siłą wody. W tym czasie w Lęborku zaczęły powstawać cechy. Na początku XV wieku zaczęto używać Łeby do komunikacji, szczególnie do przewozu towarówŜablono:Odn. W 1410 zamek lęborski poddał się polskim wojskom. Jednakże na skutek Pokoju w Toruniu 1 lutego 1411 Krzyżacy odzyskali Lębork. Lębork stał się bazą wypadową do ataków na zachódŜablono:Odn. 13 marca 1440 powstał Związek Pruski, który walczył z Zakonem. Po 1444 na terenie państwa krzyżackiego były wyraźne tendencje do oporu przeciw rządom krzyżackim. 20 lutego 1454 Lębork i jego okolice zostały zdobyte przez wojska gdańskieŜablono:Odn. Mieszczanie i rycerstwo z Kaszub upatrywało w Gdańsku obrońcę. Kazimierz Jagiellończyk nie chciał jednak oddać Gdańskowi Lęborka, z obawy przed możliwością zbyt mocnego rozwoju miastaŜablono:Odn. 6 marca 1454 tereny zostały inkorporowane przez polskiego króla. Ze względu na słabość wojsk polskich król musiał oddać w lenno Lębork i Bytów księciu zachodniopomorskiemuŜablono:Odn. Książę Eryk II, ze względu na niepokój wewnętrzny, a także na zagrożenie ze strony duńskiej oddał te ziemie Krzyżakom w październiku 1460. W lipcu 1466 książę jednak wykupił powierzone ziemieŜablono:Odn. W latach 1480, 1482, 1485 stany pruskie próbowały bez skutecznie odzyskać ziemie lęborsko-bytowskąŜablono:Odn

Historiaj Monumentoj en Lenborko[redakti | redakti fonton]

Malgraŭ ke Lenborko estis multe ruinigita post la ekokupo de la urbo fare de la Sovetia Ruĝa Armeo en la jaro 1945 la parto de la monumentoj saviĝis aŭ estis rekonstruita. Sur la listo de Nacia Instituto de Heredaĵo estas 16 objektoj en Lenborko:

  • Areo de la Malnova Urbo, la 13-a jc (vidu la fotojn)
  • La Sanktuario de Sankta Jakobo, la 15a jc, la 17a jc, 1907-1910 (vidu la foton)
  • La Evangelia Preĝejo, nun rom-katolika Preĝejo de la Plej sankta Virgulino Maria la Reĝino de Pollando, 1866-70 (vidu la foton)
  • La tombeja Evangelia Kapelo, 1870
  • La Urbodomo, 1890–1900 (vidu la foton)
  • domo, la fino de 19a jc
  • La Poŝtoficejo, 1905
  • domo, 1900
  • domo, nun la distrikta sanprizorgejo, la komenco de 20a jc
  • domo, fino de la 19a jc, 1918
  • banko, 1928
  • La Starostejo, 1914
  • lernejo, 1928
  • grenejo, fino de la 19a jc
  • brikdomo, 1910
  • salmagazeno, nun la Pentekosta Preĝejo, la 17a jc, 20a jc

En la Vojevodia Registro de la Monumentoj estas 120 objektoj el kiuj 101 t.e. diversaj loĝdomoj. Krome estas:

  • Kvar objektoj de la stacidomo
  • Tri lernejoj (ĉe la stratoj: I Armii Wojska Polskiego, Marcinkowskiego i Kossaka).
  • Du domoj de la hospitalo
  • Akvoturo (vidu la foton)
  • Kazerno
  • Sinagogo
  • Brikfabriko
  • Lin-ruejo
  • Urba Banejo
  • Socia Domo
  • Bierfabriko
  • Paroĥejo (vidu la foton en la fotogalerio)
Flag of Esperanto.svg
La Teŭtona Kastelo en Lenborko, el la 14-a jc de la Teŭtona Ordeno, nun juĝejo
La Teŭtona Kastelo en Lenborko
Norda parto de la urbaj mezepokaj defendomuroj kun la Urbodoma Gardoturo nomata "hedera" (belfrido) en Lenborko
La ekspozicio de la mezepoka armilaro en la Defendoturo (Gardoturo) n-ro 24
La Urbodoma Gardoturo (Belfrido) nomata "hedera" kun la fragmentoj de la defendomuroj
Arkeologiaj laboroj en Lenborko
Komerca Galerio "Panoramo" en Lenborko
Akvoturo en Lenborko
La konstruaĵo de la iama framasona loĝio, ĝis nun ne enskribita sur la liston de historiaj monumentoj
La Liceo n-ro 1 de Stefan Żeromski en Lenborko
La malnova domo de Paul Gottlieb Nipkow, la german-kaŝuba inĝeniero kaj inventinto de televido
En tiu loko staris en Lenborko domo en kiu naskiĝis Paul Gottlieb Nipkow la german-kaŝuba inĝeniero kaj inventinto de televido / nun konstruaĵo de regiona muzeo (foto el 2009)
La memortabulo de Paul Gottlieb Nipkow la german-kaŝuba inĝeniero kaj inventinto de televido, ĉe la nuna Regiona Muzeo en Lenborko

Esperanto[redakti | redakti fonton]

Edward Sapir naskiĝis en la jaro 1884 en Lenborko, en la juda familio, kaj kiel infano kun la gepatroj elmigris al Usono. Dum sia laboro kiel jud-usona antropologo kaj mondfama lingvisto science defendis Esperanton, ke ĝi ne estas artefarita: "La logika neceso de internacia lingvo en modernaj tempoj estas en stranga kontrasto al la indiferenteco kaj eĉ kontraŭemo, kun kiu la plimulto da homoj rigardas ĝian eblon. La provoj ĝis nun faritaj por solvi la problemon inter kiuj Esperanto verŝajne atingis la plej altan gradon de praktika sukceso, tuŝis nur tre malgrandan parton de la popoloj. La rezisto kontraŭ internacia lingvo havas malmulte da logiko aŭ psikologio por si. La supozita artefariteco de lingvo kiel Esperanto aŭ iu el la similaj lingvoj, kiuj estis prezentitaj, estis absurde troigita, ĉar estas sobra vero, ke estas praktike nenio en tiuj lingvoj kio ne estas prenita el la komuna stoko da vortoj kaj formoj, kiuj grade evoluis en Eŭropo." ("Encyclopaedia of Social Sciences" / Enciklopedio de Sociaj Sciencoj, 1950, vol. 9, p. 168.)

La liceon de Stefan Żeromski en Lenborko finis kaj loĝas en la apuda urbeto Lebo / Łeba la granda amiko de Esperanto Kazimierz Kleina, pola-kaŝuba entreprenisto kaj politikisto, municipano, parlamentano de Pola Sejmo de la 5-a oficperiodo 2005 - 2007, senatano de la 4-a, 7-a kaj 8-a oficperiodoj (de la unumandata balotregiono ĉirkaŭ Lenborko kaj Lebo). Li estas ano de la pola Parlamenta Grupo Apoganta Esperanton (PGAE).

Starosto de distrikto Lęborski Ryszard Wenta (legu: Rikardo Venta) finance helpis la Esperanto-aranĝon en Malbork, t.e. la junularan internacian E-renkontiĝon t.n. Ago-Semajno (la 27an de decembro 2007 ĝis 2a januaro 2008) financante la transport-kostojn de la aŭtobuso por la loka kaŝuba folklor-ensemblo "Ziemia Lęborska" (Lenborka Tero) sub la gvido de sinjorino Regina Szczupaczyńska (legu: Ŝĉupaĉinjska), la manaĝerino de la ensemblo. Tiu ensemblo furoris dum Ago-Semajno en Malborko kun siaj ĉarmaj folklor-dancoj, kantado en la lingvoj kaŝuba, pola kaj Esperanto kaj kun la belega kristnasktema spektaklo (pastoralo) por la E-junularo el 48 landoj de kvar kontinentoj.

Fine de februaro 2014 venos de Będzin dum sia turneo tra Pollando la Esperanto-ekspozicio, kiu unue estis oktobre 2012 en Varsovio en la Pola Senato kaj estis organizita okaze de la 125-jara Jubileo de Esperanto fare de Pola Asocio Eŭropo - Demokratio - Esperanto (EDE-PL) kaj fare de polaj parlamentanoj: senatanoj Edmund Wittbrodt, Kazimierz Kleina, Andrzej Grzyb kaj sejmanino Teresa Hoppe kun financa helpo de Mecenato de Esperanto el Japanio Etsuo Miyoshi. La E-ekspozicio post la Senato estis prezentata en Malbork, Nowy Staw, Tczew, Gdynia, Pelplin, Wołów, Złotoryja, Vroclavo, Sosnowiec, Czeladź kaj Będzin. Al Lenborko la ekspozicion invitis la loka esperantistino de EDE-PL Agnesa Jozefa Hagedorn kaj sinjorino Regina Szczupaczyńska (legu: Ŝĉupaĉinjska), la manaĝerino de la loka kaŝuba folklor-ensemblo "Ziemia Lęborska" (Lenborka Tero) kun la vic-prezidanto de EDE-PL Eduardo Kozyra (legu: Kozira), ĉio kunlabore kun Distriktestro / Starosto de distrikto Lęborski sinjoro Wiktor Tyburski (legu: Viktor Tiburski) kaj Vic-starosto Ryszard Wenta (legu: Rikardo Venta). Poste la E-ekspozicio veturos al Łeba.

Bibliografio[redakti | redakti fonton]

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]