Stargard

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Jump to navigation Jump to search
Stargard

Blazono

Blazono
Devizo: Stargard – Klejnot Pomorza
Mapo
Mapo
Genitivo de la nomo Stargardu
Provinco Okcidenta Pomerio
Distrikto Distrikto Stargardzki
Komunumo Komunumo Stargard
Speco de komunumo Urba
Urba komunumo Jes
Urborajtoj 21-a de junio 1243
Koordinatoj 53° 20′ N, 15° 2′ O53.33333333333315.033333333333Koordinatoj: 53° 20′ N, 15° 2′ O
Alto super la marnivelo 20 m
Areo 48,1 km²
Loĝantaro 71017 (en 2005)
Loĝdenso 1 476 loĝ./km²
Poŝtkodo 73-110
Telefona antaŭkodo 091
Aŭtokodo ZST
TERYT 4324314011
Estro Paweł Bakun (provizora prezidanto)
Titolo de estro Prezidanto de urbo
Adreso de estraro ul. Czarnieckiego 17
Poŝtkodo de estraro 73-110
Telefono de estraro 091 578-48-81
Fakso de estraro 091 578-48-89
Poŝto de estraro urzad@um.stargard.pl
Ĝemelaj urboj (Germanio) Elmshorn
(Litovio) Saldus
(Danio) Slagelse
(Germanio) Stralsund
(Nederlando) Wijchen
Komunuma retejo http://www.stargard.pl
Vikinovaĵoj n:pl:Kategoria:Stargard
v  d  r
Information icon.svg


Stargard (ĝis 2015 Stargard Szczeciński, latine: Stargardia, germane: Stargard an der Ihna, Stargard in Pommern,

La malnovurba urboplaco kaj kolegiata preĝejo de Dipatrino Maria, la Reĝino de la Mondo

kaŝube: Stôrgard, Stargardt, Stargardia, Starogard, Zitarigroda, Starigardt, Ztaregard, Staregarde, Staregord, Stargart, Stargard an der Ihna, Stargard in Pommern, Starogród, Starogród nad Iną, Stargard Szczeciński) estas historia urbo en la nuna Pollando. La urbo apartenas al provinco Okcidenta Pomerio kaj situas 40 km nordoriente de Szczecin (Stettin).

La Urbodomo
La mezepoka sigelo de la urbo
La gentoj de okcident-slavoj, en la 9-a kaj 10-a jarcentoj

Historio[redakti | redakti fonton]

La urbo ekhavis urbajn rajtojn dum la jaro 1243. Dum la plua mezepoko, la urbo apartenis al la komerca ligo Hanso kaj estis germanlingva dum preskaŭ sep jarcentoj, ĝis la forpelo de la germanoj en 1945 kaj la posta aneksado fare de Pollando.

Historio de Stargard en Mezepoko[redakti | redakti fonton]

Supozata grandeco de la lando de la unua pola princo Mjeŝko la 1-a
Pollando dum la regado de Boleslavo la 3-a Kurbabuŝa
La princo de Pomerio Barnim la 1-a "Bona" (1210-1287)

Początki istnienia stałych osad ludzkich na terenie obecnego miasta sięgają VI wieku. Stargard jest jednym z najstarszych miast Polski. Jednocześnie najstarszym (obok Szczecina) miastem na Pomorzu, które prawa miejskie uzyskało w 1243 roku. Geneza miasta wiąże się z przełomem VIII i IX wieku, gdy około 1 kilometr na południe od dzisiejszego centrum rozwinęła się osada Osetno. Jej mieszkańcy przyczynili się do budowy grodu w zakolu rzeki Iny, czyli w okolicy obecnie istniejącej Baszty Białogłówki. Gród otoczony został wałami drewniano-ziemnymi, a od wschodu i północy dodatkowo chroniło go koryto rzeki Iny. W następnych stuleciach pomiędzy X a XII wiekiem na południe od umocnionego grodziska powstało otwarte podgrodzie. Rozwojowi osady sprzyjało położenie przy krzyżujących się szlakach handlowych, prowadzących z Santoka do Wolina i ze Szczecina do Kołobrzegu. Przyspieszony rozwój grodu nastąpił po nadaniu magdeburskich praw miejskich w 1243 lub 1253 roku. W okresie od 1240 do 1248 roku Stargard znajdował się w domenie biskupów kamieńskich, a nadane w 1243 roku przez biskupa Konrada prawa miejskie w 1253 roku potwierdził princo de Pomerio Barnim la 1-a "Bona" (1210-1287). Współczesne władze miasta przyjmują za oficjalną wcześniejszą datę. Od 1292 roku Stargard został przeniesiony na prawa lubeckie korzystniejsze dla warstwy kupców i rzemieślników. W mieście zostały osadzone dwa zakony joannitów i augustianów. Wówczas do miasta zaczęli przybywać liczni osadnicy z terenu Niemiec i Flandrii. Pod koniec XIII wieku wyburzono obramowania starego grodziska i przystąpiono do budowy murów kamienno-ceglanych, obejmujących zarówno teren dawnego grodu, jak i rozbudowanego podgrodzia.

Ina stała się ważną drogą komunikacyjną, którą barkami płynęło zboże i inne towary z ziemi pyrzyckiej i stargardzkiej do krajów zachodnich i nadbałtyckich.

(la artikolo de esperantisto Mariusz Borysiewicz, doktoriĝ-kandidato el Pomeria Akademio en Slupsko / Słupsk)

Historio de Stargard de la 16-a jc ĝis 19-a jc[redakti | redakti fonton]

Dum la Tridekjara milito (1618-1648) miasto zostało zdziesiątkowane z powodu głodu, chorób i pożarów, wskutek czego liczba ludności spadła o około 90%. W 1635 roku potężny pożar zniszczył niemal całe miasto wraz z kościołem. Na mocy Traktatu Westfalskiego Stargard od 1648 roku dostał się pod panowanie Brandenburgio.

La pligrandigoj de la teritorio de Prusio en la 17a kaj la 18a jc. *blue: Margraflando Brandenburgio en la jaroj 1600 *verde: Duklando Prusio en la jaro 1600 *flave: Terirtorioj aneksitaj en la 1600-1772 *ruĝe: Teritorioj aneksitaj en la 1772-1795 sekve de la dispartigoj de Pollando-Litovio 1. Nova Silezio 2.Varmio 3.Malantaŭa Pomerio 4.Antaŭpomerio 5.Magdeburgo 6.Osnabruck 7.Minden 8.Mark 9.Kleve

Od 1701 roku miasto zostało włączone do Królestwa Pruskiego. W okresie od 1668 do 1720 roku Stargard był stolicą Pomorza Tylnego. Druga połowa XVII i XVIII wieku to okres powolnej odbudowy zniszczonego grodu. Przełom XVIII i XIX wieku obfitował w konflikty zbrojne, w wyniku których Stargard często był poszkodowany.

La milit-operacoj de la rusia armeo tra Pomerio kaj la neŭtrala teritorio de la Unio de Pollando-Litovio (namata: Respubliko de Ambaŭ Nacioj), dum la Sepjara milito (1756–1763)

Dum la Sepjara milito (1756-1763) został zniszczony przez Rosjan, a w latach 1806-1812 przez miasto kilkakrotnie przetaczały się wojska francuskie. Po kongresie wiedeńskim (1814-1815) nastąpiła ponad stuletnia stabilizacja, która przyczyniła się do ponownego przyspieszonego rozwoju miasta. Dnia 1 maja 1846 na stargardzki dworzec wjechał pierwszy pociąg. W 1848 roku linię przedłużono do Poznania. Od 1859 roku Stargard był węzłem kolejowym, wtedy zaczęło funkcjonować połączenie do Koszalina. W 1892 roku wybudowano jeszcze linię kolejową do Kostrzyna przez Pyrzyce. Rozwój kolei wpłynął na uprzemysłowienie miasta i jego dalszy rozwój.

(la artikolo de esperantisto Mariusz Borysiewicz, doktoriĝ-kandidato el Pomeria Akademio en Slupsko / Słupsk)

Historio de Stargard dum la 20-a jc[redakti | redakti fonton]

Okres od początku XX wieku do I wojny światowej cechował się znaczną rozbudową miasta, powstało wówczas wiele nowych gmachów szkół, szpitali, różnych instytucji oraz domów mieszkalnych. W czasie I wojny światowej w 1915 roku powstał w mieście międzynarodowy obóz jeniecki. Dziś pamiątką po nim jest cmentarz wojenny, na którym spoczywają zmarli jeńcy wielu narodowości i wyznań. Po wojnie miasto dość szybko podniosło się gospodarczo.

Curzon-linio kaj ŝanĝoj de la teritorio de Pollando post la Dua Mondmilito
La turo "Ruĝa Maro"

W 1925 roku przeprowadzono regulację Iny, a w 1938 roku wybudowano krytą pływalnię. W 1939 roku Stargard liczył 39 tys. mieszkańców. W 1943 roku odbyły się obchody siedemsetlecia miasta, jednak ze względu na wojnę były one bardzo skromne. W dniach 2 - 28 lutego 1945 roku nastąpiła ewakuacja mieszkańców Stargardu zarządzona przez Heinricha Himmlera na teren powiatu Greifswald ze względu na prowadzoną u bram Stargardu operację Sonnenwende.

5 marca 1945 roku Stargard został zajęty przez żołnierzy Armii Czerwonej. Miasto doznało bardzo ciężkich zniszczeń (72%), a jego zabytkowa część (Stare Miasto) spłonęła całkowicie. Już 23 marca 1945 roku powołano w mieście polskie władze. Powoli tworzono od podstaw wszystkie instytucje w oparciu o osadników przybywających do miasta z różnych części Polski.

(la artikolo de esperantisto Mariusz Borysiewicz, doktoriĝ-kandidato el Pomeria Akademio en Slupsko / Słupsk)

Stargard panorama.jpg


Dosiero:Stargard Rynek2.jpg
La malnovurba urboplaco
Preĝejo de Sankta Johano en Starogard
Bahnhofstraße (nuntempe ul. Wyszyńskiego), en Stargard 1930
Pyritzer Straße, nun la strato de Pyrzyce en Stargard
Malnova urbo, 1931
Kazerno, 1930
La Havena Pordego nokte, la foto el la jaro 1925
La Havena Pordego
Orienta flanko de Urboplaco
La Teksista Pordego kaj bastiono
La Turo "Białogłówka"
La Pordego de Pyrzyce en Starogard
La Pento-kruco ĉe la strato Gdyńska
La gotika brikdomo el la 15-a jc
La vendej-cntro “ Rondo"
La Urba Oficejo
La strato Wyszyńskiego
La Obelisko de la 15a meridiano
La rivero Ina en la Jagelona Parko
La Parko de "la Brava"

Bibliografio[redakti | redakti fonton]

  • Jolanta Aniszewska, Obrazy stargardzkich ulic, Stargard: Muzeum Stargard, 2002.
  • Czesław Czubryt-Borkowski, Zygmunt Czarnocki, Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa. Lata wojny 1939-1945, Varsovio: Sport i Turystyka, 1988.
  • Bogdana Dopierała, Z Dziejów Ziemi Stargardzkiej, Poznano: Wydawnictwo Poznańskie, 1969.
  • Władysław Filipowiak, Początki Stargardu, „Szczecin”, nr 7-8, 1961.
  • Marcin Majewski, Dawny Stargard. Miasto i jego mieszkańcy. Materiały z sesji naukowej 18-19 X 2000, Stargard Szczeciński: Muzeum w Stargardzie, 2000.
  • Marek Ober, Stargard Szczeciński, Varsovio: Wydawnictwo Arkady, 1988.
  • Edward Olszewski, Stargardzkie ABC, Stargard: Towarzystwo Przyjaciół Stargardu, 2001.
  • Edward Rymar, Rodowód książąt pomorskich, Szczecin: Książnica Pomorska im. Stanisława Staszica, 2005.
  • Sebastian Szwajlik, Dzieje Kolei Stargardzkiej, Stargard: Towarzystwo Przyjaciół Stargardu, 2002.


Famuloj ligitaj kun la urbo[redakti | redakti fonton]

Partneraj urboj[redakti | redakti fonton]

Bibliografio[redakti | redakti fonton]

  • Obrazy stargardzkich ulic (Bildoj de stargardaj stratoj), Jolanta Aniszewska, Muzeum Stargard, Stargard 2002, ISBN 83-911439-6-1.
  • Z dziejów ziemi stargardzkiej (El historio de stargarda regiono), redakto Bogdan Dopierała, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1969.
  • Stargard Szczeciński, Marek Ober, Wydawnictwo Arkady, Warszawa 1988, ISBN 83-213-3303-6.
  • Stargardzkie abc (ABC de Stargard), Edward Olszewski, Eldonisto: Towarzystwo Przyjaciół Stargardu, Stargard 2001, ISBN 83-916325-0-4.
  • Stargard Szczeciński, Kazimiera Kalita-Skwirzyńska, Ossolineum, Gdańsk 1983, ISBN 83-04-01559-5.
  • Stargardia volumoj I-V, Rocznik Muzeum w Stargardzie, Stargard 2001-2010, ISSN 1641-7747
  • Dzieje Kolei Stargardzkiej (Historio de Stargarda Fervojo), Sebastian Szwajlik, Towarzystwo Przyjaciół Stargardu, Stargard 2002, ISBN 83-916325-3-9.
  • Stargard. Klejnot na pomorskim szlaku (Stargard. Juvelo sur pomeria itinero), Jan Zenkner, Towarzystwo Przyjaciół Stargardu, Stargard 2006, ISBN 83-916325-6-3.

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]