Lidzbark Warmiński

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Lidzbark Warmiński

Blazono

Blazono
Lidzbark Warmiński (Pollando)
DMS
Red pog.svg
Mapo
Mapo
Genitivo de la nomo Lidzbarka Warmińskiego
Provinco Varmio-Mazurio
Distrikto Distrikto Lidzbarski
Komunumo Komunumo Lidzbark Warmiński
Speco de komunumo Urba
Urba komunumo Jes
Urborajtoj 1308
Koordinatoj 54° 7′ N, 20° 35′ O54.11666666666720.583333333333Koordinatoj: 54° 7′ N, 20° 35′ O
Areo 14,34 km²
Loĝantaro 16545 (en 2004)
Loĝdenso 1153,8 loĝ./km²
Poŝtkodo 11-100 do 11-102
Telefona antaŭkodo 89
Aŭtokodo NLI
TERYT 6283609011
Estro Artur Wajs
Titolo de estro Urbestro
Adreso de estraro ul. Ratuszowa 5
Poŝtkodo de estraro 11-100
Telefono de estraro 89 767-22-31
Fakso de estraro 89 767-23-03
Ĝemelaj urboj Flago-de-Pollando.svg Pollando: Milanówek
Flago-de-Nederlando.svg Nederlando: Oud-Beijerland
Komunuma retejo http://www.lw.net.pl
v  d  r
Information icon.svg

Lidzbark Warmiński (germane: Heilsberg, prapruse: Lēcbargs) estas urbo en Varmio-Mazurio en Pollando.

La "pogezanoj", varmoj, bartoj loĝis proksime de la nuna Lidzbark Warmiński; la pli singarda mapo de la prusaj triboj dum la 13-a jarcento laŭ la Encyclopaedia Lithuanica;
grize: la "galindoj" markitaj kiel baltoj, sed ne kiel praprusoj,
la regionoj Sasnia kaj Lubavia markitaj kiel miksitaj praprusaj-slavaj regionoj

Ĝi apartenas al komunumo Lidzbark Warmiński en distrikto Lidzbarski.

Ĝis la jaro 1945 la urbo estis parto de Orienta Prusio kaj apartenis al Germanio: Ĝia nomo ĝis tiam estis Heilsberg.

La Batalo de Heilsberg okazis la 10an de Junio 1807, dum la Napoleonaj Militoj.

Historio de Lidzbark Warmiński[redakti | redakti fonton]

Historio Lidzbark Warmiński du la Mezepoko[redakti | redakti fonton]

La mapo de la bataloj de praprusoj kontraŭ Teŭtona Ordeno dum la 2-a ribelo de praprusoj
La dokumento de Prusia Konfederacio kiu oferas al la pola reĝo Kazimiro la 4-a la enkorporigon de la teŭtona Prusio al Krono de la Regno de Pollando, 1454, (Pola Centra Arkivo de Historiaj Dokumentoj), la gvidanto de la Prusa Konfederacio estis Jan Bażyński kiu naskiĝis en Tolkmicko
La Ŝtato de Teŭtona ordeno post la Dektrijara Milito, la 1466 jaro
Portreto de Nikolao Koperniko
La milit-operacoj de la rusia armeo tra neŭtrala teritorio de la Unio de Pollando-Litovio (namata: Respubliko de Ambaŭ Nacioj), dum la Sepjara milito (1756–1763)
La pligrandigoj de la teritorio de Prusio en la 17-a kaj la 18-a jarcento
* blue: Margraflando Brandenburgio en la jaroj 1600
* verde: Duklando Prusio en la jaro 1600
* flave: Teritorioj aneksitaj en la 1600-1772
* ruĝe: Teritorioj aneksitaj en la 1772-1795 sekve de la dispartigoj de Pollando-Litovio 1. "Nova Silezio" (Duklando Siewierz) 2. Varmio 3. Malantaŭa Pomerio 4. Antaŭpomerio 5. Magdeburgo 6. Osnabrück 7. Minden 8. Mark 9. Kleve

La unua mencio pri tiu loko devenas de la jaro 1240 kaj informas pri la ekokupo fare de la teŭtonoj de la setlejo Lecbarg, kiu situis ĉe la limo de la praprusoj, do la gentoj de varmoj kaj bartoj (vidu la apudan mapon). Osada często znajdowała się w centrum walk prusko-krzyżackich. Około 1241 roku Krzyżacy zajęli i umocnili dotychczasowy gród, który jednak już rok później dum la 1-a ribelo de praprusoj estis denove en la manoj de praprusoj. W 1243 roku Krzyżacy odzyskali gród. Jednak w 1261 roku na kolejne trzynaście lat ponownie zajęli go Prusowie. Od 1274 roku późniejszy okolice dzisiejszego miasta przeszły na dłużej we władztwo biskupów należących do Zakonu Krzyżackiego. Lidzbark Warmiński (germane: Heilsberg) prawa miejskie otrzymał 12 sierpnia 1308 roku z nadania eposkopo Eberhard el Niso (1250-1326). W latach 1350-1795 Lidzbark był siedzibą biskupów warmińskich i stolicą Warmii. Wówczas w mieście powstał pierwszy ratusz, kościół i mury obronne. W czerwcu 1440 Lidzbark przystąpił do walczącego z Zakonem Krzyżackim Prusia Konfederacio (vidu la apudan foton). Tamen post la fino de la Dektrijara milito inter Pollando kaj la Teŭtona Ordeno en la jaro 1466 la urbo ekketis en la limoj de Pollando (vidu la apdan mapon). En la dua duono de la 14a jc la urbo ekfloris kulture. Al la urbovenis interalie Nikolao Koperniko (vidu al apudan portreton). Samtempe la urbo disvolviĝadis kiel komerca kaj metia centro.

(la artikolo de esperantisto Mariusz Borysiewicz, la doktoriĝ-kandidato en Pomeria Akademio en Slupsko / Słupsk)

Historio de Lidzbark Warmiński de la 16a jc. ĝis la 18a jc.[redakti | redakti fonton]

Fine de la 15a jc kaj kaj komence de la 16a jc la urbo disvolviĝis ankaŭ kiel komerca kaj metia centroy. Na terenie miasta organizowano targi lnu, sukna i piwa. Działały też młyny zbożowe, tartak, szlifiernia oraz garbarnia. Według dokumentów z 1572 roku Lidzbark liczył 152 domy i 98 rzemieślników. Nie omijały miasta również wydarzenia negatywne. Kilkakrotnie duże straty przynosiły pożary, miasto było zajmowane lub oblegane przez różne wojska, w tym przez Brandenburczyków w latach 1650-1657. Meze de la 17a jc dum la Sveda diluvo Lidzbark Warmiński defendis sin kontraŭ invado de svedoj (vidu la apudan mapon). En la Sepjara milito dum la jaroj 1703-1709 (vidu la apudan mapon) la urbon okupadis svedoj, kaj en la jaro 1703 la sveda reĝo Karolo la 12-a (Svedio) trapasis tie la vintron. Wówczas lokalne zbiory sztuki i zbiory biblioteczne padły ofiarą zniszczeń i rabunków wojennych. Właśnie w Lidzbarku zapadła decyzja, por ke pola reĝo estu Stanisław Leszczyński (Stanislao la 1-a) (1677-1766). W latach 1767-1795 biskupem warmińskim był Ignacy Krasicki (1735-1801), jeden z głównych przedstawicieli polskiego oświecenia. Post la unua dispartigo de Pollando en la jaro 1772 la apudaj terenoj ektroviĝis en la Reĝlando Prusio. Lidzbark utracił wówczas status stolicy Warmii, stał się natomiast siedzibą powiatu w państwie pruskim. W granicach miast stacjonował niewielki garnizon pruski. Post la dua dispartigo de Pollando la 23an de januaro 1793 Ignacy Krasicki firlasis Varmion, kaj la urbo iom post iom perdis sian privilegian vojon.

(la artikolo de esperantisto Mariusz Borysiewicz, la doktoriĝ-kandidato en Pomeria Akademio en Slupsko / Słupsk)

Historio de Lidzbark Warmiński de la 19a jc. ĝis la 20a jc.[redakti | redakti fonton]

Eŭropo dum la Napoleonaj Militoj kiuj daŭris de 1803 ĝis 1815 jaro
Curzon-linio kaj ŝanĝoj de la teritorio de Pollando post la Dua Mondmilito
La Malnova Urbo en Lidzbark Warmiński, fotita el la aviadilo
La Kastelo de Episkopoj en Lidzbark Warmiński
La Kastelo de Episkopoj en Lidzbark Warmiński
La Kastelo de Episkopoj en Lidzbark Warmiński
La Kastelo de Episkopoj en Lidzbark Warmiński, la galerioj
La mezepoka urbodomo en Lidzbark Warmiński, detruita en la jaro 1865, pentraĵo de Eduard Gaertner, (1845)
La Alta Pordego en Lidzbark Warmiński
La rivero Łyna kaj la Malnova Urbo en Lidzbark Warmiński
La historiaj brik-domoj ĉe la urboplaco en Lidzbark Warmiński.
Kolegiata preĝejo de Sankta Petro kaj Sankta Paŭlo en Lidzbark Warmiński

La 10an de junio 1807 dum la Napoleonaj Militoj okazis la batalo apud Lidzbark Warmiński (Heilsberg) (la Batalo de Heilsberg / Batalo de Lidzbark Warmiński), do unu el la plej grandaj napoleonaj bataloj sur la tereno de la nuna Pollando, venkis kaj gvidis en ĝi Napoleono Bonaparte (1769-1821). Lidzbark Warmiński z racji swojego położenia stał się głównym ośrodkiem dowodzenia oraz oporu Rosjan i Prusaków przeciw Francuzom. W 1816 i 1818 roku rozebrano bramy: Kościelną, Młyńską i Zamkową, gdyż utrudniały komunikację w mieście. W latach 1821-1823 powstał tu pierwszy na ziemi warmińskiej kościół ewangelicki. Podczas I wojny światowej w 1914 roku przez pięć dni miasto było okupowane przez wojska rosyjskie. W latach 1914-1919 w pobliżu Lidzbarka Warmińskiego działał duży obóz jeniecki. Przebywali w nim Rosjanie, Brytyjczycy, Serbowie, Rumuni, Francuzi, Włosi i Belgowie. Jeńców zatrudniono przy budowie lokalnych dróg. Po 1933 roku w całych Prusach Wschodnich wzrosło poparcie dla nazistów. En la jaro 1945 Ruĝa Armeo ekokupis la urbon kaj sovetianoj komencis ruinigi kaj prirabi la urbon, 80% la urbo estis bruligita. En la jaro 1945 la urbo revenis al Pollando laŭ la decidoj de la Potsdama konferenco (vidu la apudan mapon) la germanoj kaj parte la loka loĝantaro forlasis Pollandon en la jaro 1945-46 kaj eĉ post la jaro 1956 elmigris parto de la loka loĝantaro. Al tiuj terenoj venis poloj el mla centra Pollando kaj de la aneksitaj orientaj partoj de Pollando fare de Sovetunio. Oni ne rekonstruis la detruigitajn kaj bruligitajn domoj kaj sur tiuj ruinoj oni konstruis la loĝ-blokoj. Nur post la jaro 1989 oni rekonstruis la bruligitan la 19-jarcentan urbodomon.

(la artikolo de esperantisto Mariusz Borysiewicz, la doktoriĝ-kandidato en Pomeria Akademio en Slupsko / Słupsk)

Bibliografio:

Jan Chłosta (2002): Słownik Warmii: historyczno-geograficzny, Littera, Olsztyn.

Theodore Ayrault Dodge (2014): Napoleon: A History of the Art of War, Pickle Partners Publishing, San Francisko.

Erwin Gatz (1990): Die Bischöfe des Heiligen Römischen Reiches 1198-1448,Duncker & Humblot, Berlino.

Arthur Hintz (1927): Burg Heilsberg: ein Geschichtsbild, Heilsberg Schlossbauverein, Lidzbark Warmiński (Heilsberg).

Manfred Hübner (1994): Das Herz Preußens. Das Bartnerland im Rahmen der preußisch-deutschen Geschichte von den Anfängen bis zur Gegenwart, Institut für Landeskunde Ost und Westpreussens, Oberschleissheim.

Alfred Krassuski (1971): Kreis Heilsberg im Ermland, Kreisgemeinschaft Heilsberg, Osnabrück.

Władysław Ogrodziński (1958): Lidzbark Warmiński, Arkady, Varsovio.

Władysław Ogrodziński (2008): Pochwała Lidzbarka, Pracownia Wydawnicza „ElSet”, Olsztyn.

Digby Smith (1998): The Napoleonic Wars Data Book, Greenhill, Londono.

Stanisław Srokowski (1928): Heilsberg (Licbark), perła Warmji, Strażnica Zachodnia, Poznano.

Stanisław Srokowski (1946): Miasta i ludzie Prus Wschodnich, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Varsovio.

Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski (1884): Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, tom 5, Nakładem Filipa Sulimierskiego i Władysława Walewskiego, Varsovio.

Internacia kunlaboro[redakti | redakti fonton]

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]