Susz

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Susz

Blazono

Blazono
Susz (Pollando)
DMS
Red pog.svg
Genitivo de la nomo Susza
Provinco Varmio-Mazurio
Distrikto Distrikto Iławski
Komunumo Komunumo Susz
Speco de komunumo Urbo-kampa
Koordinatoj 53° 43′ N, 19° 20′ O53.7219.337222222222Koordinatoj: 53° 43′ N, 19° 20′ O
Areo 6,67 km²
Loĝantaro 5600 (en 2004)
Loĝdenso 839,6 loĝ./km²
Poŝtkodo 14-240
Telefona antaŭkodo 55
TERYT 6283507064
Estro Jan Adam Sadowski
Titolo de estro Urbestro
Adreso de estraro ul. Wybickiego 6
Poŝtkodo de estraro 14-240
Telefono de estraro 55 278-60-15
Fakso de estraro 55 278-62-22
Poŝto de estraro susz@susz.pl
Komunuma retejo http://www.susz.pl
v  d  r
Information icon.svg

Susz (legu: Suŝ) (germane: Resenberg; prapruse: Suse) estas urbo en Varmio-Mazurio en Pollando.

La malnova blazono de la urbo Susz
La centro de la urbo Susz
La palaco en proksima bieno: Ogrodzieniec (germane: Neudeck), tio estis la posedaĵo de Paul von Hindenburg (De 1925 ĝis sia morto li estis la tria prezidento de la Vajmara Respubliko), foto el la jaro 1928
Ruinoj de la Palaco Finckenstein / Pałac w Kamienieńcu / Schloss Finckenstein;
Flag of Esperanto.svg
En la jaro 2004 la vilaĝon kaj la ruinojn de la Palaco Finckenstein vizitis esperantistojn: japano Etsuo Miyoshi, argentinano Atilio Orellana Rojas kaj polo Eduardo Kozyra, 2004
La Irania sendito Mirza Mohammed Reza-Qazvini kunside kun Napoleono Bonaparte en la Palaco Finckenstein, la 27an de aprilo 1807, por subskribi la Traktaton de Finckenstein.
La "pogezanoj" loĝis ĉe la nuna Tolkmicko; la pli singarda mapo de la prusaj triboj dum la 13-a jarcento laŭ la Encyclopaedia Lithuanica;
grize: la "galindoj" markitaj kiel baltoj, sed ne kiel praprusoj,
la regionoj Sasnia kaj Lubavia markitaj kiel miksitaj praprusaj-slavaj regionoj
La mapo de la bataloj de praprusoj kontraŭ Teŭtona Ordeno dum la 2-a ribelo de praprusoj
La gotika Preĝejo de Sankta Antonio en Susz
La ruinigitaj gotikaj defendmuroj, el la 14a jc
La Ŝtato de Teŭtona ordeno post la Dektrijara Milito, la 1466 jaro

Ĝi apartenas al komunumo Susz en distrikto Iławski.

  • En la proksima bieno: Ogrodzieniec (germane: Neudeck) estis la posedaĵo de Paul von Hindenburg (vidu la apudan foton de la palaco) (aŭ plena nomo:

Paul Ludwig Hans Anton von Beneckendorff und von Hindenburg), naskiĝinta la 2-an de oktobro 1847 en Poznano (Poznań / Posen), mortinta la 2-an de aŭgusto 1934 en bieno Neudeck (nun Ogrodzieniec) apud Susz / Resenberg, estis germana oficiro kaj politikisto. De 1925 ĝis sia morto li estis la tria prezidento de la Vajmara Respubliko. Nun lia tombo estas en Marburg ĉe la rivero Lahn en la preĝejo de Sankta Elizabeta. La 30-an de januaro 1933 li nomumis Adolf Hitler regna kanceliero de Germanio. Per tio komenciĝis la aktiva fazo de la nazia potencopreno en Germanio. La proksimaj urboj Iława, Prabuty kaj Malbork donis al Paul von Hindenburg la honoran civitanecon.

Historio[redakti | redakti fonton]

Historio de Susz en la Mezepoko[redakti | redakti fonton]

La urbo estis fondita de Teŭtona Ordeno en la jaro 1305 sur la loko de la iama burgo de la praprusoj (vidu la apudan mapon). Jen la fakto, ke tie antaŭjarcentoj loĝis la praprusoj estas la nomo de la setlejo, kiu devenas de la malnova nomo el la lingvo de la praprusoj Suse. De la momento kiam al la teŭtonoj kiel feŭdon de la tero de la kastelo de Chełmno donis pola princo Konrado la 1-a de Mazovio en la jaro 1228, ĝis la tuta okupado de Pomezanio en la jaro 1236 pasis 8 jaroj. Dum tiu tempo la Teŭtona Ordeno tute okupis tiun setlejon. Por plifortigi la akiritan teron kaj la setlejon la teŭtonoj ekkomencis konstrui la fortikaĵojn kiel kvarangulan ter-remparon plifortigitan per palisaro kaj ĉirkaŭita per profundaj fosaĵoj. La 20an de decembro 1314 roku Susz ricevis la lokigon laŭ la Chełmno-leĝo, ricevinte la nomon Rosenberg. En la jaro 1319 urbo havis jam la urbodomon, la defendmurojn kun la du pordeg-turoj, kastelon kaj konstruaĵojn kiuj ĉirkaŭis la centron de la urbo, do fakte la urboplacon. En la jaro 1414 dum la milito inter Pollando kaj Teŭtona Ordeno pola armeo detruis la urbon, la sekvajn detruojn donis la Dektrijara milito kiu okazis dum la jaroj 1454-1466 (vidu la apudan mapon). Ĝis la unua duono de la 15a jc la urbo rapide disvolviĝis. En Susz bone disvolviĝgis la drap- kaj teksad-metio. Krome aktivis gildoj de bakistoj, buĉistoj kaj ŝuistoj. La revenon el la kriza stato malhelpis la brulegoj (incendioj) kaj epidemioj, ĉefe pesto kaj manko de la bonaj ŝoseaj ligoj.

(la artikolo de esperantisto Mariusz Borysiewicz, la doktoriĝ-kandidato en Pomeria Akademio en Slupsko / Słupsk, kaj publikigita ĉi tie laŭ lia peto kaj permeso)

Historio de Susz en la 16a jc ĝis la 16a jc[redakti | redakti fonton]

La teritorio de la Krono de la Regno de Pollando kaj Grandprinclando Litovio (Litvo), dum la jaroj 1619–1622, post la armistico (batalhalto) en Deulino (Dywilin), vidata sur la nunaj limoj de la landoj en Eŭropo.
Legendo:

Dum la jaroj 1532-1817 Susz apartenis laŭvice al episkopo de Sambio Georg von Polentz, familio von Tettau kaj familio Schack von Wittenau. Od XIV do XVII wieku na rynku miejskim stał ratusz. Resztki jego murów rozebrano w 1783 roku. W XVI wieku częste wojny pomiędzy władcami polskimi a mistrzami krzyżackimi doprowadziły do niemal całkowitego zniszczenia miasta. Dum la sekva jarcento, la reĝo Gustavo la 2-a Adolfo (Svedio), kiu dezirante regi sur la Balta Maro, kaj sekve de la milito kun Pollando li estis en la jaro 1628 en la proksimeco de la urbo Susz. Szwedzi wymuszali kontrybucje wojenne, a podczas wojny miasto ograbiono. Dodatkowo miasto nawiedzały częste pożary, przy czym największe z nich miały miejsce w drugiej połowie XVII wieku. Na początku XVIII wieku mieszkańców zdziesiątkowała epidemia dżumy. Specjalnością lokalnych rzemieślników było szewstwo i piwowarstwo. Warzeniem piwa zajmowali się co zamożniejsi mieszkańcy. Z kolei liczba szewców wzrosła z 21 osób w 1599 roku do 60 osób w 1793 roku. Handel nie odgrywał ważnej roli w życiu miasta i okolicznych miejscowości. La plimulto de la loĝantoj de la ĉirkaŭaĵo ankoraŭ en la 18a jc kaj komence de la 19a jc okupiĝis pri agrikulturo.

(la artikolo de esperantisto Mariusz Borysiewicz, la doktoriĝ-kandidato en Pomeria Akademio en Slupsko / Słupsk, kaj publikigita ĉi tie laŭ lia peto kaj permeso)

Historio de Susz en la 19a jc ĝis la 21a jc[redakti | redakti fonton]

Eŭropo dum la Napoleonaj Militoj kiuj daŭris de 1803 ĝis 1815 jaro

Dum la Napoleonaj militoj (vidu la apudan mapon) en la proksima de Susz vilaĝo Kamieniec estas fama Palaco Finckenstein (pole: Pałac w Kamienieńcu; germane: Schloss Finckenstein). La palaco famiĝis en la jaro 1807, kiam Napoleono loĝis tie el aprilo al junio tiujare, kaj la 27an de aprilo 1807 li subskribis tie la Traktaton de Finckenstein. En la jaro 1818 Susz havis 990 loĝantojn. W tym samym roku, po przeprowadzeniu reformy administracyjnej, miasto stało się siedzibą powiatu. W tym okresie w Suszu pracował lekarz, rezydował garnizon wojskowy i szwadron huzarów. Działało też towarzystwo kredytowe. W latach 1845-1860 wybudowano drogi z Susza do Kisielic, Zalewa i Iławy. Ponadto w 1876 roku uruchomiona została linia kolejowa łącząca Iławę z Malborkiem, która przebiegała przez Susz. W tym okresie w mieście działało 6 wiatraków, młyn parowy, browar oraz zakład produkujący materiały budowlane. Osiem lat później otwarto nowy szpital powiatowy oraz szkołę miejską. W 1890 roku Susz liczył 2900 mieszkańców.

Curzon-linio kaj ŝanĝoj de la teritorio de Pollando post la Dua Mondmilito

Przed wybuchem II wojny światowej w mieście istniała synagoga, cmentarz żydowski, kościół ewangelicki i katolicki. Funkcjonowała szkoła podstawowa, liceum żeńskie, szpital, prywatny gabinet dentystyczny, kino, kawiarnia i leśny stadion sportowy. Mimo kryzysu, którego początek wiązał się ze skutkami I wojny światowej, w Suszu swoją silną reprezentację miały liczne gałęzie rzemiosła i przetwórstwa. Działał browar, mleczarnia, cegielnia oraz tartaki. Po zakończeniu działań wojennych w 1945 roku miasto liczyło zaledwie 500 mieszkańców. Zniszczeniu uległo 60% budynków mieszkalnych. La nunan nomon oni akceptis la 7an de majo 1946.

(la artikolo de esperantisto Mariusz Borysiewicz, la doktoriĝ-kandidato en Pomeria Akademio en Slupsko / Słupsk, kaj publikigita ĉi tie laŭ lia peto kaj permeso)

Bibliografio:

La baroka altaro en la interno de la gotika Preĝejo de Sankta Antonio en Susz
La baroka jubeo en la gotika Preĝejo de Sankta Antonio en Susz

Stanisław Archemczyk (2010): Historia Warmii i Mazur, tom 1. Pradzieje-1772 rok, Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego, Olsztyn.

Stanisław Archemczyk (2011): Historia Warmii i Mazur, tom 2. Lata 1772-2010, Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego, Olsztyn.

Ernst Bahr (1981): Handbuch der historischen Stätten, Ost- und Westpreußen. Kröner, Stuttgart.

Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski, Filip Sulimierski (1890): Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, tom 11, Nakładem Filipa Sulimierskiego i Władysława Walewskiego, Warszawa.

Janusz Cygański (2006): Susz. Z dziejów miasta i okolic, Muzeum Warmii i Mazur, Olsztyn.

Tomasz Darmochwał, Marek Jacek Rumiński (1996): Warmia Mazury. Przewodnik, Agencja TD, Białystok.

Mieczysław Hoffmann, Jerzy Sikorski (1971): Iława i okolice,Wojewódzki Komitet Kultury Fizycznej i Turystyki, Olsztyn.

Marcin Kuleszo, Barbara Wojczulanis (2001): Warmia i Mazury. Przewodnik ilustrowany,Agencja Fotograficzno-Wydawnicza Mazury, Olsztyn.

Wiesław Niesiobędzki (2006): Powiat iławski. Dzieje miast i wsi. Szkice historyczne od czasów krzyżackich do 1945 roku, Lokalna Organizacja Turystyczna Pojezierza Iławskiego i Dorzecza Drwęcy, Iława.

Wiesław Niesiobędzki (2008): Powiat iławski. Dzieje, zabytki, pejzaż i kultura, Zakład Poligraficzny Algraf, Iława.

Wiesław Niesiobędzki (2003): Zamki, pałace, dwory i inne zabytki powiatu iławskiego. Przewodnik historyczno-krajoznawczy, Wydawnictwo Tekst, Iława.

Vidu[redakti | redakti fonton]

Referencoj[redakti | redakti fonton]

  1. 1,0 1,1 1,2 History of Finckenstein part 4
  2. History of Finckenstein part 7