Węgorzewo

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Salti al navigilo Salti al serĉilo
Węgorzewo
Genitivo de la nomo Węgorzewa
Provinco Varmio-Mazurio
Distrikto Distrikto Węgorzewo
Komunumo Komunumo Węgorzewo
Speco de komunumo Urbo-kampa
Urborajtoj 1571
Koordinatoj 54° 13′ N, 21° 45′ O54.21666666666721.75Koordinatoj: 54° 13′ N, 21° 45′ O
Areo 10,87 km²
Loĝantaro 12186 (en 2005)
Loĝdenso 1121,1 loĝ./km²
Poŝtkodo 11-600 do 11-601
Telefona antaŭkodo 87
TERYT 6283719034
Estro Krzysztof Browarczyk
Titolo de estro Urbestro
Adreso de estraro ul. Zamkowa 3
Poŝtkodo de estraro 11-600
Telefono de estraro 87 427-54-00
Fakso de estraro 87 427-54-01
Poŝto de estraro um@wegorzewo.pl
Ĝemelaj urboj Leffrinckoucke (Francio)
Rottenburg (Germanio)
Javorov (Ukrainio)
Ĉernjaĥovsk (Rusio)
Komunuma retejo http://www.wegorzewo.pl
v  d  r
Information icon.svg

Węgorzewo [vɛŋgɔˈʒɛvɔ] (germane: Angerburg; litove: UnguraUnguris) estas urbo en la provinco (vojevodio) Varmio-Mazurio de Pollando.

La teŭtona kastelo en Węgorzewo, videbla la rivero Węgorapa kun la boatoj (aŭgusto 2012)
La korto de la teŭtona kastelo en Węgorzewo
La panoramo de la urbo Węgorzewo, 1684
Panoramo de Węgorzewo
Centro de la urbo Węgorzewo kun la Preĝejo de Sankta Petro kej Sankta Paŭlo
La Urbodomo en Węgorzewo (aŭgusto 2012)
La jaĥtejo ĉe la rivero Węgorapa (aŭgusto 2012)

Ĝi apartenas al samnoma komunumo kaj estas la administra centro de samnoma distrikto Węgorzewo. Ĝis la jaro 1945 la provinca teritorio estis germanlingva, administre apartenis al la Germana Regno kaj estis la suda parto de la historia regiono Orienta Prusio. La urba nomo devenas de angiloj (prapruse: angurgis; litove: Ungurys; pole: Węgorz), kiuj antaŭe multnombre kaptiĝis ĉi tie.

Historio[redakti | redakti fonton]

Historio de la ĉirkaŭaĵo de Węgorzewo en la Mezepoko[redakti | redakti fonton]

Sur la terenoj, sur kiuj poste oni konstruis la urbon Węgorzewo, antaŭe setladis la gentoj de praprusoj. Tial la nomo de tiu pagana burgo estis Angetete. En la jaro 1335 la teŭtonoj konstruis tie ĉe la elfluejo de la rivero Węgorapa al la lago Mamry la lignan kastelon nomatan Angerburg (en la libera traduko: kastelo ĉe la kurba rivero). Tamen la ligna kastelo estis detruita dum la atako de litovoj. La novan kastelon oni konstruis en la jaro 1398. En la 15a jc proksime de la kastelo aperi la setlejo komence nomata pole: Gieratowa Wola (germane: Gerothwohl), poste en la pola: Nowa Wieś. Ĝuste la setlejo Nowa Wieś poste disvolviĝis en la nunan urbon. La provo lokigi la setlejon en la jaro 1412 ne sukcesis. En la jaro 1469 la Teŭtona Ordeno redonis la kastelon kiel kaŭcio pro la ŝuldoj rilate al la soldoj (soldatsalajroj) ne pagita al la fratoj johano (Hans) kaj Anselmo Tettau. Dek jaroj poste la onklo de Nikolao Koperniko la episkopo de Varmio Lukas Watzenrode (1447-1512) donis permeson konstrui kapelon (preĝejeton) en la setlejo. Tiel komencis la malrapida disvolvo de la loko, kaj tio sekvis la ricevon de urborajto en la sekva jarcento.

(la artikolo de esperantisto Mariusz Borysiewicz, la doktoriĝ-kandidato en Pomeria Akademio en Slupsko / Słupsk, kaj publikigita ĉi tie laŭ lia peto kaj permeso)

Historio de Węgorzewo de la 16a jc ĝis la 18a jc[redakti | redakti fonton]

En la jaro 1510 en la dokumentoj estis menciita la setlejo Gerothwohl, kaj la lokiga dokumento aperis finfine en la jaro 1514. De la jaro 1525 la kastelo en Węgorzewo fariĝis la sidejo de la princaj starostoj (distriktestroj). De la 4a de aprilo 1571 la setlejo (kiu tiam aperas sub la nomo Angerburg) akiris urborajton de princo Albreĥto Frederiko el la dinastio Hohencolernoj (1553-1618), kiu estis filo de princo Albreĥto (Prusio). La loĝantoj de la apodaj terenoj rapide poligis la nomon Angerburg al la pole: Węgobork. Dum la ricevo de la urborajtoj la urbo havis nur 200 ĝis 300 loĝantojn. Tiam ankaŭ la loka lernejo estis transformita en tiel nomatan la latinan lernejon, kaj fino de tiu lernejo donis la rajton por komenci studon en universitato. La unua rektoro estis Michał Danowski nomata Danovius. Dum la 18a jarcento estis granda disvolviĝo de la lernejo. En la jaro 1656 kaj 1657 la urbo estis tute detruita fare de la tataroj. La sekva incendio (brulego) en la jaro 1707 ankaŭ faris grandajn detruojn. Post tiuj detruoj la urbo komencis disvolviĝis danke al la veno de la setlantoj el Mazurio. En la jaro 1694 en la urbo loĝis 2 567 poloj kaj 426 germanoj. La sekva kataklismo por la uebo estis dum la jaroj 1709-1710 - dum epidemio de pesto. En la jaroj 1730 aperis en la urbo la stratlanternoj. Ĝis la fino de la 18a jc la urbo Węgorzewo esti unu el la plej grandaj urboj en Mazurio. Jam en la unua duono de la 18a jc la urbo ekhavis la akvodukton, ŝtonstratojn kaj stratlanternojn. En la urbo estis malpermesita bredado de bestoj. La disvolvo tamen estis bremsita en la sekvonta jarcento.

Eŭropo dum la Napoleonaj Militoj kiuj daŭris de 1803 ĝis 1815 jaro, kaj en tiu urbo de la jaro 1807

(la artikolo de esperantisto Mariusz Borysiewicz, la doktoriĝ-kandidato en Pomeria Akademio en Slupsko / Słupsk, kaj publikigita ĉi tie laŭ lia peto kaj permeso)

Historio de Węgorzewo de la19a jc ĝis la 21a jc[redakti | redakti fonton]

La malgrandigo de la disvolvo de la urbo okazis i.a. pro la malfrua fervoja ligo kun la reto en Prusio. Tamen dum la fino de la 19a jc en Węgorzewo oni ekkomencis disvolvigi la fervojan nodon kaj plurajn vojajn ligojn. Dum la Napoleonaj militoj en la jaro 1807 (vidu la apudan mapon) en la ejoj de la kastelo oni organizis la hospitalon por la rusiaj soldatoj kiuj esti la aliancanoj de Prusio. En la jaro 1829 oni malfermis la unuan por-instuistan seminarion, kiu edukis la germanajn instruistojn. En la jaro 1885 en Węgorzewo estis 4427 da loĝantoj.

Curzon-linio kaj ŝanĝoj de la teritorio de Pollando post la Dua Mondmilito
La jaĥtejo ĉe la rivero Węgorapa
Węgorzewo woj.warmińsko-mazurskie 1.JPG
Węgorzewo woj.warmińsko-mazurskie 57.JPG

Dum la Unua Mondmilito en la ĉirkaŭaĵoj de la urbo estis la bataloj inter la armeoj de Germanio kaj Rusio. La urbo ne stis multe detruita kaj la loĝantaro pli frue estis evakuita. Jam en la intermilita periodo ekestis la interesiĝo de turistoj pri la urbo. En la jaro 1939 en la urbo estis 9846 da loĝantoj. En la jaro 1945 Węgorzewo estis detruita en ĉirkaŭ 80% fare de la Ruĝa Armeo. Sovetianoj prirabis la elementojn de la teknika infrastrukturo, en tio ili rabis la tutan fervoj-linion. Tuj post la milito en la urbo restis nur 450 da loĝantoj. En la jaro 1945 la urbo revenis al Pollando laŭ la decidoj de la Potsdama konferenco (vidu la apudan mapon) la germanoj forlasis Pollandon en la jaro 1945. Al tiuj terenoj venis poloj el la centra Pollando kaj de la aneksitaj orientaj partoj de Pollando fare de Sovetunio. Nun Węgorzewo estas ĉefe ege populara turisma centro.

(la artikolo de esperantisto Mariusz Borysiewicz, la doktoriĝ-kandidato en Pomeria Akademio en Slupsko / Słupsk, kaj publikigita ĉi tie laŭ lia peto kaj permeso)


Bibliografio:

Bernd Braumüller (1980):Unvergessenes Angerburg: Beiträge zur Heimatkunde eines ostpreussischen Kreises, Selbstverlag der Kreisgemeinschaft Angerburg, Hamburgo.

Bronisław Chlebowski, Filip Sulimierski, Władysław Walewski (1893): Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, tom 13, Nakładem Filipa Sulimierskiego i Władysława Walewskiego, Varsovio.

Tomasz Darmochwał, Marek Jacek Rumiński (1996): Warmia, Mazury. Przewodnik, Agencja TD, Bjalistoko.

Marcin Kuleszo, Barbara Wojczulanis (2001): Warmia i Mazury. Przewodnik ilustrowany, Agencja Fotograficzno-Wydawnicza Mazury, Olsztyn.

Waldemar Mierzwa (2008): Mazury. Słownik stronniczy, ilustrowany, Retman, Varsovio.

Piotr Nitecki, Henryk Gulbinowicz (2000): Biskupi Kościoła w Polsce w latach 965-1999,Instytut Wydawniczy Pax, Varsovio.

Tadeusz Oracki (1988): Słownik biograficzny Warmii, Prus Książęcych i Ziemi Malborskiej od połowy XV do końca XVIII wieku, Ośrodek Badań Naukowych Im. W. Kętrzyńskiego, Olsztyn.

Andrzej Rzempołuch (1993): Przewodnik po zabytkach sztuki dawnych Prus Wschodnich, Agencja Wydawnicza Remix, Olsztyn.

Alojzy Szorc (1991): Dzieje diecezji warmińskiej (1243-1991),Warmińskie Wydawnictwo Diecezjalne Olsztyn.

Andrzej Wakar (1971): Cztery wieki Węgorzewa, Wydawnictwo Pojezierze, Olsztyn.

Andrzej Wakar, Bohdan Wilamowski (1968): Węgorzewo. Z dziejów miasta i powiatu, Wydawnictwo Pojezierze, Olsztyn.

Internacia kunlaboro[redakti | redakti fonton]

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]