Formulo 1

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Formulo 1
Nick Heidfeld kaj Nico Rosbergdum Grand Prix de Aŭstralio 2008
Supera fako
ne estas
Disciplinoj
Monda ĉampioneco de pilotoj
Pokoalo de konstruistoj
Kulminaj konkursoj
Monda ĉampioneco ekde la jaro 1950
Pokalo de konstruistoj ekde la jaro 1958
Internacia federacio
Nomo: Internacia aŭtomobila federacio
Fondita: 1904
TTT: www.formula1.com
Nacia asocio
Rilataj paĝoj
Kategorio:Formulo Unu
v  d  r
Information icon.svg

Formulo 1 (F1) estas konkursa kategorio en la regularo de FIA (Fédération Internationale de l'Automobile). Formulo Unu aŭ Grand-Premia aŭto-kurado estas laŭ multaj la pinto de aŭtosporto kaj ĉiukaze estas la plej altkosta sporto en la mondo. Ĝi konsistas el serio da (nun 19) konkursoj en kurejoj sur ordinaraj stratoj kaj specialaj aŭto-konkursejoj. Kvankam la centro de Formulo Unu estas sendube Eŭropo, kuradoj okazas ankaŭ en Ameriko, Azio kaj Aŭstralio.

Historio[redakti | redakti fonton]

En sia historio, la serio evoluis el antaŭmilitaj Eŭropaj Grand-Premiaj kuradoj en la 1930aj. Reviviĝis aŭtosporto post la dua mondmilito, kaj tiam oni formaligis la ĉampionecon en 1950. Reguloj ŝanĝiĝis multe kiel ankaŭ pliboniĝis aŭto-teĥnologio, je la enkonduko de `flugiloj' kaj aerodinamika grund-efiko en la malfruaj 1970aj, kaj tiam en la 1980aj, la epoko de turbo-motoroj, kiam kuradis la plej forta aŭto-ligo de iam.

La malfruajn 1980ajn aperis multspecaj elektronikaj helpiloj, por ke stiristoj (de kelkaj nomataj "pilotoj") pli bone regu siajn trememajn maŝinojn, interalie aktivaj risortoj, nekrampaj bremsoj kaj tiro-stabiligo. Iujn evoluaĵojn inspiris modernaj strat-aŭtoj, kaj reciproke iuj, ekzemple aktivaj risortoj, inventiĝis por konkursoj kaj poste havebliĝis ĉe publiko. Ĉiukaze, spektantoj perceptis ke la evoluaĵoj neniigis la neceson por pilota kapablo kaj tial do en 1994 la F1-grupo devigis nature aerumitajn motorojn kaj forigis multe da helpiloj. Iom post iom kelkaj revenis je la konstato ke la teamoj malobeas la regulojn.

Nunaj reguloj de Formulo Unu postulas ke la aŭtojn konstruu la teamoj mem. La reguloj unikas en Formulo Unu. Ili postulas ke la aŭtojn drivu 3-litraj, normale aerumitaj motoroj. Ĉiuj aŭtoj havas motoron V-8, situanta inter la piloto kaj la malantaŭa akso, tipe havanta 800-ĉevalan povon. La aŭtoj, samkiel en la plimulto da klasoj de eksterarad-aŭtoj, havas grandajn flugilojn kiuj premas la aŭton al la strato, La subaĵo estas ebena, malkiel en antaŭaj epokoj, kiam invertita aerofolio kreis sub la aŭto spacon da malalta premo, por efike suĉi la aŭton al la strato. La aŭtoj konstruiĝas el miksaĵo de karba fibro kaj similaj malpezegaj (kaj multege altkostaj) materialoj, kun minimuma seka pezo de 500 kilogramoj. Laŭ regulo, la pneŭoj havas minimume tri sulkojn por malrapidigi la aŭtojn. (Glata pneŭo, sen sulkoj, plej bonus en sekaj kondiĉoj). La brulaĵon speciale rafinas la grandaj benzinaj korporacioj. Bremsoj estas karbo-fibraj diskoj. La aŭtoj estas arkitektitaj por minimuma pezo, kaj sekve, post la fino de la kurado estas esence forĵetindaj. Ferdinand Porsche diris, ke optimuma konkurs-aŭto disfalas ĉe la celo – alie ĝi havis nenecese fortan konstruon.

En pasintaj jaroj, troaĵo da aŭtoj venis por konkursi en F1, kaj teamoj devas meriti antaŭe por havi sian lokon sur la krado. Nun, la kostoj estas tiom altaj kaj la ebleco ne kuri ne plu estas praktika, tial do la organizaĵo kiu prizorgas la ĉampionecon (FOCA), vendas al teamoj la rajton konkursi en F1-kuradoj. Ĉiu teamo kurigas meze du aŭtojn en ĉiu kurado.

Kuradoj[redakti | redakti fonton]

aŭto McLaren de David Coulthard, dum la granda premio de Kanado en Montrealo en 1998

Semajnfino de kurado komenciĝas kutime vendredon, per libera praktiko dum kiu la pilotoj lernos la kurejon, kaj la teamoj eksperimentas pri la aŭtoj kaj determinas la plej bonajn aranĝojn por tiu kurejo. Meritado, por determini la ordon de la aŭtoj por la krado, okazas kutime sabaton. La pilotoj dum unu horo provas fari plej rapidan ĉirkaŭon, kaj la ordon oni fiksas laŭ ĉies plej rapidan ĉirkaŭiron. Okazas dum la semajnfino kuradoj en aliaj aŭtoklasoj por distri la spektantojn.

La kurado mem, kutime okazanta dimanĉan posttagmezon, komenciĝas per praktika ĉirkaŭo, post kiu la aŭtoj kuniĝas sur la "krado" laŭ la ordo en kiu ili meritis. Ili ekas je la komenc-signo situanta super la komenc-fina linio kaj konsistanta el kvin lumoj. Ĉiu brilas unu sekundon kaj ĉiuj malheliĝas, je kiam komenciĝas la kurado. La plimulto da kuradoj distancas 300 kilometrojn, kaj daŭras ne pli ol 2 horojn. Pilotoj haltas por freŝaj pneŭoj minimume unu fojon, kaj eble du aŭ tri fojojn. Decidi kiam halti kompare kun aliaj aŭtoj estas gravege - se kuranta piloto sekvas antaŭan aŭton kaj ne povas pasi, tiu eble haltus pli frue esperante ke kiam ili rekurados, ili povus kuri kiom eble plej rapide en libera aero, kaj tiel do povis pasi aliajn haltantajn aŭtojn.

Poentojn gajnas la pilotoj kaj teamoj ekskluzive pro ties rango en iu kurado. La gajninto ricevas 25 poentojn, duarangulo 18 poentojn, triarangulo 15, kvara 12, kvina 10, sesa 8, sepa 6, oka 4, naŭa 2 kaj deka 1. La jarĉampiono estas la piloto (aŭ por la konstruista ĉampioneco, la teamo) kun plej da poentoj.

Malgraŭ ĝia stato kiel la pinto de aŭtosporto laŭ buĝetoj kaj pilota lerto, oni ofte akuzas ke Formulo-Unu estas neekcita kompare kun malpli prestiĝaj kategorioj. La malsamoj de pilotaj kapabloj kutime negravas pro la relativaj rapidoj en la malsamaj konstruistoj, kaj pasado sur la kurejo maloftas pro la aerodinamiko; sekvantajn aŭtojn malbone efikas la fronta aŭto (tial do pasi estas tre riske kaj preskaŭ neniam okazas, krom se la sekvanta aŭto estas multe pli rapida ol la fronta).

Formulo Unu estas iomete pli obskura en Usono kompare kun ties preskaŭ tute enlandaj eksterarad-aŭtaj serioj (nun ekzistas du grandaj serioj, IRL kaj CART) kaj NASCAR, tamen laŭ buĝeto kaj tutmonda televida spektantaro, ĝi pli grandas ol ambaŭ. Taksoj pri la buĝeto por Ferrari dum 1999 estis ĉirkaŭ 240 milionoj da usonaj dolaroj, kaj eĉ Minardi, la plej malforta teamo, laŭdire elspezis 50 milionojn. Taksoj pri televida spektantaro estas po ĉirkaŭ 300 milionoj por ĉiu kurado.

Ĉampionoj[redakti | redakti fonton]

Kurojn la ŝtatoj verdaj gastigas, la ruĝaj gastigis kaj la flavaj gastigos.

En 1950, mond-ĉampioneca Formulo Unu kreiĝis por pilotoj. En 1958, oni starigis ĉampionecon ankaŭ por konstruistoj.

Sezono ĉampiono Teamo de ĉampiono
(aŭto—motoro)
Pokalo de konstruistoj
(aŭto—motoro)
1950 Flag of Italy.svgGiuseppe Farina Flag of Italy.svgAlfa Romeo ne ekzistis
1951 Flag of Argentina (alternative).svgJuan Manuel Fangio Flag of Italy.svg Alfa Romeo ne ekzistis
1952 Flag of Italy.svg Alberto Ascari Flag of Italy.svg Ferrari ne ekzistis
1953 Flag of Italy.svg Alberto Ascari Flag of Italy.svg Ferrari ne ekzistis
1954 Flag of Argentina (alternative).svg Juan Manuel Fangio Flag of Italy.svgMaserati
Flag of Germany.svgMercedes
ne ekzistis
1955 Flag of Argentina (alternative).svg Juan Manuel Fangio Flag of Germany.svgMercedes ne ekzistis
1956 Flag of Argentina (alternative).svg Juan Manuel Fangio Flag of Italy.svg Ferrari ne ekzistis
1957 Flag of Argentina (alternative).svg Juan Manuel Fangio Flag of Italy.svg Maserati ne ekzistis
1958 Flag of the United Kingdom.svg Mike Hawthorn Flag of Italy.svg Ferrari Flag of the United Kingdom.svg Vanwall
1959 Flag of Australia.svg Jack Brabham Flag of the United Kingdom.svg CooperClimax Flag of the United Kingdom.svg CooperClimax
1960 Flag of Australia.svg Jack Brabham Flag of the United Kingdom.svg CooperClimax Flag of the United Kingdom.svg CooperClimax
1961 Flag of the United States.svg Phil Hill Flag of Italy.svg Ferrari Flag of Italy.svg Ferrari
1962 Flag of the United Kingdom.svg Graham Hill Flag of the United Kingdom.svg BRM Flag of the United Kingdom.svg BRM
1963 Flag of the United Kingdom.svg Jim Clark Flag of the United Kingdom.svg LotusClimax Flag of the United Kingdom.svg LotusClimax
1964 Flag of the United Kingdom.svg John Surtees Flag of Italy.svg Ferrari Flag of Italy.svg Ferrari
1965 Flag of the United Kingdom.svg Jim Clark Flag of the United Kingdom.svg LotusClimax Flag of the United Kingdom.svg LotusClimax
1966 Flag of Australia.svg Jack Brabham Flag of the United Kingdom.svg BrabhamRepco Flag of the United Kingdom.svg BrabhamRepco
1967 Flag of New Zealand.svg Denny Hulme Flag of the United Kingdom.svg BrabhamRepco Flag of the United Kingdom.svg BrabhamRepco
1968 Flag of the United Kingdom.svg Graham Hill Flag of the United Kingdom.svg LotusFord Flag of the United Kingdom.svg LotusFord
1969 Flag of the United Kingdom.svg Jackie Stewart Flag of France.svg MatraFord Flag of France.svg MatraFord
1970 Flag of Austria.svg Jochen Rindt Flag of the United Kingdom.svg LotusFord Flag of the United Kingdom.svg LotusFord
1971 Flag of the United Kingdom.svg Jackie Stewart Flag of the United Kingdom.svg TyrrellFord Flag of the United Kingdom.svg TyrrellFord
1972 Flag of Brazil.svg Emerson Fittipaldi Flag of the United Kingdom.svg LotusFord Flag of the United Kingdom.svg LotusFord
1973 Flag of the United Kingdom.svg Jackie Stewart Flag of the United Kingdom.svg TyrrellFord Flag of the United Kingdom.svg LotusFord
1974 Flag of Brazil.svg Emerson Fittipaldi Flag of the United Kingdom.svg McLarenFord Flag of the United Kingdom.svg McLarenFord
1975 Flag of Austria.svg Niki Lauda Flag of Italy.svg Ferrari Flag of Italy.svg Ferrari
1976 Flag of the United Kingdom.svg James Hunt Flag of the United Kingdom.svg McLarenFord Flag of Italy.svg Ferrari
1977 Flag of Austria.svg Niki Lauda Flag of Italy.svg Ferrari Flag of Italy.svg Ferrari
1978 Flag of the United States.svg Mario Andretti Flag of the United Kingdom.svg LotusFord Flag of the United Kingdom.svg LotusFord
1979 Flag of South Africa.svg Jody Scheckter Flag of Italy.svg Ferrari Flag of Italy.svg Ferrari
1980 Flag of Australia.svg Alan Jones Flag of the United Kingdom.svg WilliamsFord Flag of the United Kingdom.svg WilliamsFord
1981 Flag of Brazil.svg Nelson Piquet Flag of the United Kingdom.svg BrabhamFord Flag of the United Kingdom.svg WilliamsFord
1982 Flag of Finland.svg Keke Rosberg Flag of the United Kingdom.svg WilliamsFord Flag of Italy.svg Ferrari
1983 Flag of Brazil.svg Nelson Piquet Flag of the United Kingdom.svg BrabhamFord Flag of Italy.svg Ferrari
1984 Flag of Austria.svg Niki Lauda Flag of the United Kingdom.svg McLarenTAG-Porsche Flag of the United Kingdom.svg McLarenTAG-Porsche
1985 Flag of France.svg Alain Prost Flag of the United Kingdom.svg McLarenTAG-Porsche Flag of the United Kingdom.svg McLarenTAG-Porsche
1986 Flag of France.svg Alain Prost Flag of the United Kingdom.svg McLarenTAG-Porsche Flag of the United Kingdom.svg WilliamsHonda
1987 Flag of Brazil.svg Nelson Piquet Flag of the United Kingdom.svg WilliamsHonda Flag of the United Kingdom.svg WilliamsHonda
1988 Flag of Brazil.svg Ayrton Senna Flag of the United Kingdom.svg McLarenHonda Flag of the United Kingdom.svg McLarenHonda
1989 Flag of France.svg Alain Prost Flag of the United Kingdom.svg McLarenHonda Flag of the United Kingdom.svg McLarenHonda
1990 Flag of Brazil.svg Ayrton Senna Flag of the United Kingdom.svg McLarenHonda Flag of the United Kingdom.svg McLarenHonda
1991 Flag of Brazil.svg Ayrton Senna Flag of the United Kingdom.svg McLarenHonda Flag of the United Kingdom.svg McLarenHonda
1992 Flag of the United Kingdom.svg Nigel Mansell Flag of the United Kingdom.svg WilliamsRenault Flag of the United Kingdom.svg WilliamsRenault
1993 Flag of France.svg Alain Prost Flag of the United Kingdom.svg WilliamsRenault Flag of the United Kingdom.svg WilliamsRenault
1994 Flag of Germany.svg Michael Schumacher Flag of the United Kingdom.svg BenettonFord Flag of the United Kingdom.svg WilliamsRenault
1995 Flag of Germany.svg Michael Schumacher Flag of the United Kingdom.svg BenettonRenault Flag of the United Kingdom.svg BenettonRenault
1996 Flag of the United Kingdom.svg Damon Hill Flag of the United Kingdom.svg WilliamsRenault Flag of the United Kingdom.svg WilliamsRenault
1997 Flag of Canada.svg Jacques Villeneuve Flag of the United Kingdom.svg WilliamsRenault Flag of the United Kingdom.svg WilliamsRenault
1998 Flag of Finland.svg Mika Häkkinen Flag of the United Kingdom.svg McLarenMercedes Flag of the United Kingdom.svg McLarenMercedes
1999 Flag of Finland.svg Mika Häkkinen Flag of the United Kingdom.svg McLarenMercedes Flag of Italy.svg Ferrari
2000 Flag of Germany.svg Michael Schumacher Flag of Italy.svg Ferrari Flag of Italy.svg Ferrari
2001 Flag of Germany.svg Michael Schumacher Flag of Italy.svg Ferrari Flag of Italy.svg Ferrari
2002 Flag of Germany.svg Michael Schumacher Flag of Italy.svg Ferrari Flag of Italy.svg Ferrari
2003 Flag of Germany.svg Michael Schumacher Flag of Italy.svg Ferrari Flag of Italy.svg Ferrari
2004 Flag of Germany.svg Michael Schumacher Flag of Italy.svg Ferrari Flag of Italy.svg Ferrari
2005 Flag of Spain.svg Fernando Alonso Flag of France.svg Renault Flag of France.svg Renault
2006 Flag of Spain.svg Fernando Alonso Flag of France.svg Renault Flag of France.svg Renault
2007 Flag of Finland.svg Kimi Räikkönen Flag of Italy.svg Ferrari Flag of Italy.svg Ferrari
2008 Flag of the United Kingdom.svg Lewis Hamilton Flag of the United Kingdom.svg McLarenMercedes Flag of Italy.svg Ferrari
2009 Flag of the United Kingdom.svg Jenson Button Flag of the United Kingdom.svg Brawn GPMercedes Flag of the United Kingdom.svg Brawn GPMercedes
2010 Flag of Germany.svg Sebastian Vettel Flag of Austria.svg Red BullRenault Flag of Austria.svg Red BullRenault
2011 Flag of Germany.svg Sebastian Vettel Flag of Austria.svg Red BullRenault Flag of Austria.svg Red BullRenault
2012 Flag of Germany.svg Sebastian Vettel Flag of Austria.svg Red BullRenault Flag of Austria.svg Red BullRenault

Kurejoj[redakti | redakti fonton]

Ĉiuj subaj kurejoj gastigis eventon de Formulo-Unu inter 1950 kaj nun:

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]