Usona Konstitucio

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
La unuaj vortoj de la Usona Konstitucio estas "We the People" (Ni la Popolo).

La Konstitucio de Usono estas la suverena juro de Usono kaj estas unu el la plej malnovaj skribitaj naciaj konstitucioj ankoraŭ validaj. Ĝi kompletiĝis en la 17-a de septembro, 1787, kaj adoptitĝis de la Konstitucia Kongreso en Filadelfio, kaj poste ratifiĝis en specialaj konvenoj alvokitaj por tiu celo en ĉiu de la tiame ekzistantaj dek tri Usonaj ŝtatoj. Ĝi servis kiel modelo por konstitucioj de multaj aliaj nacioj. Ĝi kreis pli unuigitan registaron anstataŭigante tiun kiu kiam estis grupo de sendependaj ŝtatoj funkciantaj sub la Artikoloj de Konfederacio. La Usona Konstitucio estas la plej malnova konstitucio por federala sistemo ankoraŭ uzata (sed vidu ankaŭ: Gajanaŝagoŭa). La originala skribita dokumento estas videbla en la Usona Nacia Arkivejo ĉe Vaŝingtono.

Historio[redakti | redakti fonton]

Verkado kaj ratifado[redakti | redakti fonton]

En septembro 1786, komisianoj de kvin ŝtatoj kunsidis en la Kunveno de Anapolo por diskuti ŝanĝojn al la Artikoloj de Konfederacio por plibonigi komercon. Ili invitis reprezentantojn kunveni en Filadelfio por diskuti plibonigojn al la federala registaro. Post debato, la Konfederacia Kongreso subtenis la planon revizii la Artikolojn de Konfederacio en la 21-a de februaro, 1787. Dek du ŝtatoj, nur krom Rod-Insulo, akceptis la inviton kaj sendis delegatojn por kunveni en majo 1787.

La celo de la Kunveno estis proponi amendojn al la Artikoloj, sed la Kunveno decidis proponi reverkitan Konstitucion. La Filadelfia Kunveno voĉdonis por sekretigi la diskuton, kaj decidis verki novan fundamentan registaro-formon por partoprenantaj ŝtatoj. Kongreso unuanime submetis la proponon al la ŝtatoj kaj deklaris regulojn por reprezentado.

En la 17-a de septembro, 1787, la Konstitucio kompletiĝis en Filadelfio. Sekvis prelego de Benjamin Franklin. Li parolis kiel li ne estis tute kontenta kun ĝi, sed perfekteco ne estas tute atingebla. Li akceptis la dokumenton en ĝia formo, kaj li instigis aliajn fari same. Post ferocaj argumentoj pri ratifado en pluraj ŝtatoj, Nov-Hampŝiro iĝis la 9-a ŝtato kiu ratifis ĝin en la 21-a de junio 1788. Post ratifo de Nov-Hampŝiro, la Kongreso faris temptabelon por ekoperacii sub la nova konstitucio. En la 4-a de marto 1789 la nova registaro komencis sub la Konstitucio.

La Partoj de la Konstitucio[redakti | redakti fonton]

La antaŭparolo[redakti | redakti fonton]

La antaŭparolo de la konstitucio diras:

Citaĵo
 We the People of the United States, in Order to form a more perfect Union, establish Justice, insure domestic Tranquility, provide for the common defence, promote the general Welfare, and secure the Blessings of Liberty to ourselves and our Posterity, do ordain and establish this Constitution for the United States of America.     Ni, la popolo de la Unuiĝintaj Ŝtatoj, celante formi pli perfektan Union, firmigi juston, certigi serenon en la lando, provizi ĝin per komuna defendo, pliigi ĝeneralan bonfarton kaj certigi al ni kaj al niaj posteuloj la benojn de libereco, dekretas kaj establas ĉi tiun Konstitucion por la Unuiĝintaj Ŝtatoj de Ameriko. 
— Antaŭparolo de la Usona Konstitucio
Vidu ankaŭ: wikisource:Constitution of the United States of America#Preamble angle

Ĉi tiu enkonduka parto de la konstitucio ne difinas rajtojn aŭ malpermesas agojn. Ĝi klarigas la kialojn kaj celojn de la Konstitucio kaj esprimas kiu aŭtoritato kreis ĝin. La antaŭparolo, precipe ĝiaj unuaj vortoj Ni la popolo, estas unu el la plej ofte citataj partoj de la Konstitucio.

Artikolo 1[redakti | redakti fonton]

Artikolo Unu karakterizas la kongreson, la leĝdonan filion de la federala registaro. Usono Kongreso estas bicameral korpo kiu konsistas el la Malsupera Ĉambro de la Ĉambro de Reprezentantoj kaj la Senato kiel la Supera Ĉambro. La artikolo establas la manieron de balotado kaj la kvalifikoj por membroj de ĉiu korpo. Reprezentantoj dev esti almenaŭ 25 ..jara, estas civitano de Usono por sep jaroj, kaj loĝ en la stato ili reprezentas. Senatanoj dev esti almenaŭ 30 ..jara, estas civitano por naŭ jaroj, kaj loĝ en la stato ili reprezentas. En Artikolo Mi Sekcio Mi, de la Konstitucio legas "Ĉiuj leĝdonaj potencoj ĉiene don estos komisi* (al) en Kongreso de Usono, kiu ..os konsistas el Senato kaj Ĉambro de Reprezentantoj."

Ĉi tiu alportas Kongreson pli ol simple la respondeco establi la regulojn regantaj sia(n) diskutoj kaj por la puno de ĝiaj membroj; ĝi lokoj la potenco de la registaro unuavice en Kongreso. Artikolo Mi Sekcio 8 Paragrafo 18 specif la leĝdonaj potencoj. La potencoj enlistigita kaj ĉiuj aliaj potencoj estas farita la ekskluzivan respondecon de la leĝdona filio: La Kongreso spertos potencon... Al fare de ĉiuj leĝoj kiu estos necesa kaj konvena por portanta en ekzekuto la supraj potencoj, kaj ĉiuj aliaj potencoj komisi* (al) de ĉi tiu Konstitucio en la registaro de Usono, aŭ en iu departemento aŭ oficiro de ĝi. Artikolo Mi Sekcio 9A provizas liston de ok specifaj limoj sur Kongresa potenco kaj Artikolo Mi Sekcio X limoj la rajtoj de la statoj. Usono Supera Kortumo havas interpretitan la Komercon Paragrafon kaj la Necesa kaj Konvena Paragrafo en Artikolo Unu permesi Kongreson leĝigi leĝon tio estas nek eksplicite enlistigita en la specifita potencon nek eksplicite neis en la limoj sur Kongreso. En la 1819 McCulloch V. Maryland reg, la Supera Kortumo falis reven je la strikta konstruo de la necesa kaj konvena paragrafo legi ke Kongreso havis "[t]lin suprajn potencojn kaj ĉiuj aliaj potencoj..."

Artikolo 2[redakti | redakti fonton]

Artikolo Du karakterizas la prezidantecon (la ekzekutivan filion). La artikolo establas la manieron de balotado kaj kvalifikoj de la Prezidanto, la ĵuro esti asertis kaj la potencoj kaj devoj de la oficejo. La Prezidanto dev esti natura naskiĝita civitanon de Usono, esti almenaŭ 35 ..jara, kaj loĝanto de Usono dum almenaŭ 14 jaroj. Ĝi ankaŭ antaŭzorg la oficejo de Vicprezidanto, kaj specifas ke la Vicprezidanto sukcesas la prezidantecon se la Prezidanto estas forigita, ne pov eligi la potencojn kaj devoj de oficejo, mortas dum sia mandato, aŭ eksiĝ. la originala teksto ("la sama ..os malcentraliz") las ĝi neklara ĉu ĉi tiu sinsekvo estis cel... esti provizore (nur alpren la potencoj de la oficejo) aŭ konstanta ( supozante ke la Prezidanteco si). Post la morto de William Henry Harrison, John Tyler fiksis la precedencon ke la sinsekvo estis konstanta, kaj ĉi tiu estis sekvita praktike; la 25an Ŝanĝon eksplicite statojn ke la Vicprezidanto fariĝas Prezidanton en tiuj okazoj. Artikolo Du ankaŭ antaŭzorgas la juĝadon pro fifaroj enoficaj kaj forigo de oficejo de ĉiuj oficiroj de la registaro.

Artikolo 3[redakti | redakti fonton]

Artikolo Tri karakterizas la tribunalon sistemon (la juĝan filion), interalie la Superan Kortumon. La artikolo bezojn ke tie esti unu tribunalo nomis la ..n Supera Kortumo; Kongreso, ĉe sia(n) diskreteco, povas naski malaltig tribunalojn, kies juĝoj kaj ordoj estas revizio de la Supera Kortumo. Artikolo Tri ankaŭ kre la rajto je elprovo de ĵurintaro en ĉiuj krimaj kazoj, difinas la krimon de ŝtatperfido, kaj akuzoj Kongreso kun antaŭzorg puno por ĝi. Ĉi tiu Artikolo ankaŭ fiksas la specojn de kazoj ke povus esti aŭdita de la federala juĝistaro, kiu kazoj la Supera Kortumo povus aŭdi unuan (nom originala jurisdikcio), kaj kiuj ĉiuj aliaj kazoj aŭd de la Supera Kortumo estas de pled sub tia regularo(j) kiel la Kongreso ..os far.

Artikolo 4[redakti | redakti fonton]

Artikolo Kvar karakterizas la interrilaton inter la statoj kaj la federala registaro kaj inter la statoj. ekzemple, ĝi bezojn statoj don "plena fido kaj kredito" al la publikaj agoj, rekordoj, kaj tribunalo diskutoj de la aliaj statoj. Kongreso estas rajtita reguligi la manieron en kiu pruvo de tielaj agoj, rekordoj, aŭ diskutoj povus esti agnoskita. La "privilegioj kaj immunities" paragrafo malpermes stato registaroj de diskriminaci* kontraŭ civitanoj de aliaj statoj favor loĝanto civitanoj (e.g., hav pli fortaj punoj pro loĝantoj de Ohio juĝita kulpa pri krimoj ene de Miĉigano.) Ĝi ankaŭ establas ekstradicion inter la statoj, kaj ankaŭ preskrib jura bazo por liberan cirkuladon kaj vojaĝado inter la statoj. Hodiaŭ, ĉi tiu kondiĉo estas foje antaŭsupozata, precipe de civitanoj kiuj(n) vivas apud stato landlimoj; sed en la tagoj de la Artikoloj de Konfederacio, transiranta stato linioj estis ofte multe pli peniga kaj multekosta procezo. Artikolo Kvar ankaŭ antaŭzorgas la kreon kaj agnosko de novaj statoj. La Teritoria Paragrafo alportas Kongreson la potencon fari regulojn por forig Federala(j) nemoveblaĵo(j) kaj reganta nestato teritorioj de Usono. Fine, la kvara sekcio de Artikolo Kvar bezojn Usono certigi (al) ĉiu stato Respublikano formo de registaro, kaj al protekt la statoj de invado kaj perforto.


Artikolo 5[redakti | redakti fonton]

Iatempe intencita - ĉu propon de Kongreso aŭ de nacia kongreso - ŝanĝoj dev tiam est ratifik de trikvara de la statoj al efektiviĝ. Artikolo Kvin alportas Kongreson la elekton de bezon ratifiko de stato parlamentoj aŭ de speciala kongreso. La kongreso metodo de ratifiko havas sole estitan uz por aprobi la 21an Ŝanĝon. Artikolo Kvin aktuale lokoj nur unu limo sur la ŝanĝanta potenco - ke neniu ŝanĝo povas forpren al stato de ĝia egal reprezentado en la Senato sen tio stata konsento (limoj pri sklaveco kaj impostado hav eksvalidiĝ en 1808.)

Artikolo 6[redakti | redakti fonton]

Artikolo Ses establas la Konstitucion, kaj la leĝoj kaj traktatoj de Usono faris konforme al ĝi, esti la supera tutlanda leĝo, kaj "ke la juĝistoj en ĉiu stato estos lig tiel, iu afero en la leĝoj aŭ konstitucioj de iu stato malgraŭ." Ĝi ankaŭ konfirm nacia ŝuldo kre sub la Artikoloj de Konfederacio kaj bezojn kiuj ĉiuj federala kaj ŝtataj parlamentanoj, oficiroj, kaj juĝistoj okupas ĵurojn aŭ asertoj aprobi la Konstitucion. tio signifas, ke la stataj konstitucioj kaj leĝoj ne ..u konflikto kun la leĝoj de la federala konstitucio kaj ke en okazo de konflikto, stato juĝistoj estas laŭleĝe neeviteble ..os honori la federalajn leĝojn kaj konstitucio super tiuj de iu stato. Artikolo Ses ankaŭ eldiras "ne religia Testo ..os iam ajn est postul kiel Kvalifiko al iu Oficejo aŭ publika Fido sub Usono."

Artikolo 7[redakti | redakti fonton]

Artikolo Sep fiksas for la postuloj por ratifiko de la Konstitucio. La Konstitucio ne estus efektiviĝ ĝis almenaŭ naŭ statoj havis ratifikitan la Konstitucion en stato kongresoj speciale kunvenigita tiucelan, kaj estus sole koncern tiuj statoj kiu ratifikis ĝin

La deklaro de rajtoj[redakti | redakti fonton]

Bill of Rights (Usono)

La 11-a amendo[redakti | redakti fonton]

Klarigis la procedon por procesoj kontraŭ la ŝtatojn, inter la ŝtatojn, inter la popolo de ŝtato kaj alia ŝtato, kaj inter ŝtato kaj fremdulo.

La 12-a amendo[redakti | redakti fonton]

Ŝanĝiĝis la procedon de la prezidanta balotado.

La 13-a amendo[redakti | redakti fonton]

Abolis sklavecon kaj devigan laboron, krom punlaboron.

La 14-a amendo[redakti | redakti fonton]

Establis la difinon de civitaneco (oni estus civitano, se oni naskiĝis en Usono), kaj findecidis plurajn nesolvitajn problemojn de la Usona Civila Milito.

La 15-a amendo[redakti | redakti fonton]

Malpermesis la neadon de voĉdonadon ĉar pro la raso de la voĉdonanto.

La 16-a amendo[redakti | redakti fonton]

Permesis la registaron kolekti impostoj rekte de enspezoj.

La 17-a amendo[redakti | redakti fonton]

Ŝanĝis la elektojn de Senatanojn al voĉdono de popolo.

La 18-a amendo[redakti | redakti fonton]

Kontraŭleĝigis la fabrikadon, vendon, kaj konsumadon de trinkaĵojn alkoholajn. (Proponita 1917, Aprobita 1919)

La 19-a amendo[redakti | redakti fonton]

Establis voĉdonecon de virinoj. (Proponita 1919, aprobita 1920)

La 20-a amendo[redakti | redakti fonton]

Ŝanĝis la unua tago de prezidanta oficperiodo al 20-a Januaro, kaj la unua tago de kongresana oficperiodo al 3-a Januaro.

La 21-a amendo[redakti | redakti fonton]

Malvalidigis la 18-an amendon. (Proponita kaj aprobita en 1933)

La 22-a amendo[redakti | redakti fonton]

Limigis la oficperiodo de prezidanto al 2 periodoj aŭ maksimumo de 10 jaroj.

La 23-a amendo[redakti | redakti fonton]

Permesis la reprezentado de Vaŝingtono D.K. en la Usona Kolegio de Balotado.

La 24-a amendo[redakti | redakti fonton]

Abolis la neado de la voĉdonrajto ĉar la nepagado de impostoj de voĉdono.

La 25-a amendo[redakti | redakti fonton]

Difinis la ordon de prezidanta hereda postiro.

La 26-a amendo[redakti | redakti fonton]

Malaltigis la leĝan aĝon por voĉdoni al 18.

La 27-a amendo[redakti | redakti fonton]

Malpermesas tujaj pligrandigoj de la salajro de la Kongreso. Ĉiu pligrandigo komencus en la komenco de nova oficperiodo.