Konstitucio

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
La Magna Carta, unu el la unuaj dokumentoj kun trajtoj de Konstitucio.
George Washington ĉe la Konstitucifara Konvencio de 1787 subskribante la Usonan Konstitucion.
Pentraĵo de Jan Matejko, 1891. Reĝo Stanisław ĵuras apogi la novan Konstitucion; en fono, Varsovia Reĝa Kastelo, kie la Konstitucio estis adoptita.

Oni povas tiel difini bazleĝonkonstitucion:

Konstitucio estas la jura akto, kiu en ŝtato difinas la organizon de la reg-potencoj, la manieron elekti ilin, iliajn povojn kaj la rilatojn inter ili.

Ofte konstitucion verkas balotita konstitucidona asembleo.

Ne necesas, ke la koncerna akto estu nomita "konstitucio": nur la enhavaj dispozicioj igas la akton bazleĝeca aŭ ne. Tiuj aktoj tiel povas esti nomitaj ja konstitucio, sed ankaŭ ĉartofundamenta(j) leĝo(j)... Krome, eblas imagi, ke la koncernaj reguloj ne enestas en jura akto sed devenas de jurkutimoj -- kiel ekz. en Britio. Tio ĉi ne funde modifas la aferon, simple la konstitucia juro (aro de la konstituciaj reguloj) estos ne skriba sed jurkutima/parola; ĝi tamen estos tiel forta kaj aŭtoritateca kiel skriba konstitucia juro. Cetere, en la landoj, kie estas skriba konstitucio, ofte jurkutimaj reguloj kompletigas ties dispoziciojn.

Plie, la bazleĝoj de la federaciaj ŝtatoj krome entenas regulojn pri la dispartigo de la povoj/kompetentoj inter la federacia ŝtato kaj la federitaj subŝtatoj.

Fine, iuj konstitucioj ankaŭ aldonas deklaraciojn pri fundamentaj rajtoj aŭ liberecoj, ĉu en sia teksta korpo ĉu en sia antaŭparolo. Tio estas la kazo ekz. en Francio (kiu kalkulas 18 diversajn bazleĝojn ekde la Franca Revolucio de 1789!): la antaŭparolo de la konstitucio de 1958 referencas i.a. al la Deklaracio pri Homaj kaj Civitanaj Rajtoj de 1789 kaj entenas mem konfirmon pri kelknombraj rajtoj kaj publikaj liberecoj. La mencio pri homaj rajtoj pli kaj pli oftiĝas en la bazleĝoj -- tion klarigas la granda zorgo pri homaj rajtoj de post la dua mondmilito. La nocio pri bazleĝo do ŝanĝiĝis iom post iom, kaj oni povas aldoni al la supra, klasika difino, ke:

Bazleĝo ĝenerale entenas ankaŭ difinon de la civitanaj rajtoj kaj ĉefaj liberecoj, kiujn la registoj respektu.

La bazleĝo de Masaĉuseco estus la plej malnova ankoraŭ valida konstitucio el la mondo (1780), se oni ne enkalkulas la bazleĝon de la Ligo de la Ses Nacioj Irokezaj (la "Gajanaŝagoŭa"), kiu ekzistis jam 1000 jarojn antaŭ Kristo. Masaĉuseco ankaŭ iniciatis la unuan konstitucidonan kongreson.

La Usona konstitucio de 1787 estas alia grava frua konstitucio.

La unuaj bazleĝoj en Eŭropo inkluzivas tiujn de Francio (ekde 1789) kaj de Pollando en 1791. Oni fojfoje nomas tiun polan la unua "moderna" eŭropa konstitucio pro tio ke la pli frua franca konstitucio de 1789 estis reĝa konstitucio.

La Konstitucio de Barato estas la plej longa skriba konstitucio de iu suverena lando en la mondo,[1] enhavanta 444 artikolojn en 22 partoj,[2][3] 12 kalendartabelojn kaj 118 amendojn, kun 117,369 vortoj en sia angla-lingva traduko,[4] dum la Usona Konstitucio estas la plej mallonga skriba konstitucio, kun 7 artikoloj kaj 27 amendoj.[5]

Etimologio[redakti | redakti fonton]

La esprimo konstitucio venas tra la franca de la latina esprimo konstitutio, uzita por regularoj kaj ordoj, kiel ekzemple la imperiaj leĝoj (constitutiones principis: edicta, mandata, decreta, rescripta).[6] Poste, la esprimo estis vaste uzita en kanona juro por grava persistemo, aparte dekreto eligita fare de la papo, nun menciita kiel apostola konstitucio.

Konstituciaj konceptoj[redakti | redakti fonton]

Ĝenerale, ĉiu moderna skriba konstitucio transigas specifajn potencojn al organizo aŭ institucia unuo, establitaj sur la primaraj kondiĉoj kiuj sekvas la limigojn de la menciita konstitucio. Laŭ Scott Gordon, verkinto de Controlling the State: Constitutionalism from Ancient Athens to Today, politika organizo estas konstitucia laŭ la mezuro ke ĝi "enhavas instituciigitajn mekanismojn de potenckontrolo por la protekto de la interesoj kaj liberecojn de la civitanaro, inkluzive de tiuj kiuj povas esti en la malplimulto."

La latina termino ultra vires priskribas agadojn de oficialuloj ene de organizo aŭ kuneco kiuj falas ekster la konstitucia aŭ laŭleĝa aŭtoritato de tiuj oficialuloj. Ekzemple, la sindikato de studentoj povas esti malpermesita kiel organizo por agado ne koncernanta studentojn; se la sindikato iĝas engaĝita en ne-studentaj agadoj kaj tiuj agadoj estas konsideritaj ultra vires fare de de la sindikata ĉarto aŭ konstitucio, neniu estus devigita per la ĉarto sekvi ilin. Ekzemplo de la konstitucia juro de suverenaj ŝtatoj estus provinca registaro en federacia ŝtato provanta leĝdoni en areo ekskluzive listigita al la federacia registaro en la konstitucio, kiel ekzemple ratifado de traktato. Ultra vires donas laŭleĝan pravigon por la malvola ĉesigo de tia ago, kiu eble estos devigita fare de homoj kun la subteno de decido fare de la juĝistaro, en kazo de jura recenzo. Malobservo de rajtoj de oficialulo estus ultra vires ĉar (konstitucia) rajto estas restrikto sur la potencoj de registaro, kaj tial ke oficialulo estus ekzercanta potencojn kiujn li ne havas.

En la plej granda parto, se ne en ĉiu, moderna ŝtato la konstitucio havas superecon super ordinara leĝo; en tiaj ŝtatoj kiam ofica ago estas kontraŭkonstitucia, t.e. ĝi ne estas potenco koncedita al la registaro fare de la konstitucio, tiu ago estas nulo kaj malpleno, kaj la nuligo estas ab initio, t.e., de komenco, ne de la dato de la verdikto. Ĝi neniam estis "leĝo"; se ĝi estis statuto aŭ laŭleĝa provizoraĵo, ĝi eble estos adoptita laŭ la proceduroj por enkondukado de leĝaro. Foje la problemo ne estas ke statuto estas kontraŭkonstitucia, sed la apliko de ĝi estas, dum speciala okazo, kaj tribunalo povas decidi tion dum ekzistas maniero kiel ĝi povus esti uzita kaj estu konstitucia, kaj en tiu kazo ne estis permesita aŭ legitima. En tia kazo, nur la aplikiĝo povas esti kontraŭkonstitucia. Historie, la rimedo kontraŭ tiaj malobservoj estis peto pri ĝeneraljuraj asignoj, kiaj ekzemple Quo warranto.

Historio kaj evoluo[redakti | redakti fonton]

Antaŭ-modernaj konstitucioj[redakti | redakti fonton]

Antikva Mezopotamio[redakti | redakti fonton]

Antikveco[redakti | redakti fonton]

Mezepoko[redakti | redakti fonton]

Irokezaj "Gajanaŝagoŭa"[redakti | redakti fonton]

Modernaj konstitucioj[redakti | redakti fonton]

La Benderia Konstitucio de Hetmano Filip Orlik.

La plej malnova skriba dokumento daŭre reganta suverenan nacion hodiaŭ[7] estas tiu de San-Marino. La Leges Statutae Republicae Sancti Marini estis verkitaj en la latina kaj konsistas el ses libroj. La unua libro, kun 62 apartaĵoj, establas konsiliojn, tribunalojn, diversajn administrajn oficirojn kaj la potencojn asignitajn al ili. La ceteraj libroj kovras kriman kaj civilan kodeksojn, jurajn procedurojn kaj rimedojn. Skribita en 1600, la dokumento estis bazita sur la Statuti Comunali (Urba Statuto) de 1300, influita fare de la Kodekso Justiniana, kaj ĝi restas valida hodiaŭ.

En 1639, la Kolonio Konektikuto adoptis la Fundamentajn Ordojn, kio estis la unua nordamerika konstitucio, kaj estis la bazo por ĉiu nova konektikuta konstitucio poste, kaj ankaŭ estas la kialo de la kromnomo de Konektikuto, nome "la Konstitucio-Ŝtato" aŭ "La Konstitucia Ŝtato".

La Angla Protektorato kiu estis starigita fare de Oliver Cromwell post la Angla enlanda milito promulgis la unuan detalan skriban konstitucion enkondukitan fare de moderna ŝtato;[8] ĝi estis nomita la Instrument of Government (Instrumento de registaro). Tio formis la bazon de registaro por la mallongdaŭra respubliko de 1653 ĝis 1657 disponigante laŭleĝan raciaĵon por la kreskanta potenco de Kromvelo, ĉar la parlamento konstante ne regis efike.

La konstitucio starigis ŝtatan konsilion konsistantan el 21 membroj dum administra aŭtoritato estis atribuita al la oficposteno de "Proteklordo de la ŝtatkomunumo"; tiu pozicio estis nomumita kiel ne-hereda posteno.

La Instrumento havis malfacilecon en akirado de ĝeneraligita akcepto kiam ĝi estis vaste malaprobita fare de kaj la radikaluloj kaj la monarkistoj, kaj parlamento rifuzis akcepti ĝin kiel la bazon de sia aŭtoritato. Ĝi estis poste anstataŭigita per la eĉ pli mallongdaŭra "Humilaj Peticio kaj Konsiloj" en majo 1657 kiu finfine renkontis sian forpason lige kun la morto de Kromvelo kaj la Restarigo.

La Konstitucio de Filip Orlik estis la unua eŭropa konstitucio laŭ moderna signifo.[9] Ĝi estis skribita en 1710 fare de Filip Orlik, hetmano de la Zaporogoj. Tiuj "Paktoj kaj konstitucioj de rajtoj kaj liberecoj de la Zaporogoj" (laŭ sia oficiala nomo) estis verkita por establi liberan Zaporogan-Ukrainian Respublikon, kun la subteno de Karolo la 12-a. Ĝi estas rimarkinda en tio ke ĝi establis demokratan normon por la povdisiĝo en registaro inter la leĝdonaj, plenumaj, kaj juĝistaraj branĉoj, bone antaŭ la publikigo de Spirito de la Leĝoj de Montesquieu. Tiu konstitucio ankaŭ limigis la administran aŭtoritaton de la hetmano, kaj establis demokratie elektitan kozakan parlamenton nome la Ĝeneralan Konsilion. Tamen, la projekto de Orlik por sendependa ukraina Ŝtato neniam realiĝis, kaj lia konstitucio, skribita en ekzilo, neniam iris en efikon.

Aliaj ekzemploj de eŭropaj konstitucioj de tiu epoko estis la Korsika Konstitucio de 1755 kaj la Sveda Konstitucio de 1772.

Ĉiuj la britaj kolonioj en Nordameriko kiuj devis iĝi la 13 originaj usonaj ŝtatoj, enkondukis iliajn proprajn konstituciojn en 1776 kaj 1777, dum la Usona Revolucio (kaj jam antaŭe ekzistis la pli postaj Artikoloj de Konfederacio kaj Usona Konstitucio), kun la esceptoj de Masaĉuseco, Konektikuto kaj Rod-Insulo. La Ŝtatkomunumo Masaĉuseco enkondukis sian konstitucion en 1780, la plej aĝa ankoraŭ-funkcianta konstitucio de iu usona ŝtato; dum Konektikuto kaj Rod-Insulo oficiale daŭrigis funkciigi sub iliaj malnovaj koloniaj ĉartoj, ĝis ili enkondukis siajn unuajn ŝtatajn konstituciojn en 1818 kaj 1843, respektive.

Demokrataj konstitucioj[redakti | redakti fonton]

Kio foje estas nomita la modelo de "klerisma konstitucio" estis evoluigita fare de filozofoj de la Klerismo kiaj ekzemple Thomas Hobbes, Jean-Jacques Rousseau, kaj John Locke. La modelo proponis ke konstituciaj registaroj devus esti stabilaj, flekseblaj, respondecaj, sinceraj kaj devus reprezenti homojn (t.e., subtene demokration).[10]

La Usona Konstitucio, ratifita la 21-an de junio 1788, estis influita fare de la brita konstitucia sistemo kaj la politika sistemo de la Unuiĝintaj Provincoj, kaj plie de la verkoj de Polibio, Locke, Montesquieu, kaj aliaj. La dokumento iĝis komparnormo por respublikismo kaj kodigis konstituciojn skribitajn poste.

Venontaj estis la Konstitucio de la Respubliko de Ambaŭ Nacioj de 3a de majo, 1791,[11][12][13] kaj la Franca konstitucio de 3a de septembro, 1791.

La 19-an de marto 1812 klerisma konstitucio estis ratifita en Hispanio fare de parlamento kolektita en Kadizo, la nura hispana kontinenta grandurbo kiu estis libera de la franca okupo. La Hispana konstitucio funkciis kiel modelo por aliaj liberalaj konstitucioj de pluraj sud-eŭropaj kaj latin-amerikaj nacioj kiaj, ekzemple, portugala konstitucio de 1822, konstitucioj de diversaj italaj ŝtatoj dum la ribeloj de la Carbonari (t.e., en la Regno de la Du Sicilioj), la norvega konstitucio de 1814, aŭ la meksika konstitucio de 1824.[14]

En Brazilo, la konstitucio de 1824 esprimis la opcion por la monarkio kiel politika sistemo post brazila sendependiĝo. La gvidanto de la nacia emancipiĝa procezo estis la portugala princo Pedro la 1-a, pli aĝa filo de la reĝo de Portugalio. Pedro estis kronita en 1822 kiel unua imperiestro de Brazilo. La lando estis regita per konstitucia monarkio ĝis 1889, kiam finfine adoptiĝis la respublika modelo.

En Danio, kiel rezulto de la Napoleonaj Militoj, la absolutisma monarkio perdis sian propran posedon de Norvegio al alia absolutisma monarkio, nome Svedio. Tamen la norvegoj sukcesis plenigi radikale demokratan kaj liberalan konstitucion en 1814, adoptante multajn facetojn de la usona konstitucio kaj de la revolucifranca; sed konservante heredan monarkon limigitan fare de la konstitucio, kiel ĉe la hispana konstitucio.

La serba revolucio komence kondukis al proklamo de pra-konstitucio en 1811; la finlaborita Konstitucio de Serbio malmultajn jardekojn poste sekvis, nome en 1835.

La Konstitucio de Kanado venis en validon la 1-an de julio 1867 kiel Brita Nordamerika Leĝo, kiel ago de la brita parlamento. La BNA-Leĝo unuigis la koloniojn de Orienta Kanado (Kebekio), Okcidenta Kanado (Ontario), Nov-Skotio kaj Nov-Brunsviko en la aŭtonomian Regnon de Kanado. Post unu jarcento, la BNA-Leĝo estis patriujita al la kanada parlamento kaj pliigita per la Canadian Charter of Rights and Freedoms (Kanada Ĉarto de Rajtoj kaj Liberecoj). Ekde tiam, la skriba konstitucio kiel tutaĵo estis konata kiel la Constitution Acts, 1867 to 1982, dum la origina BNA-Leĝo estas nomita la Constitution Act, 1867.[15] Krom la Constitution Acts, 1867 to 1982, la konstitucio de Kanado havas ankaŭ neskribitajn elementojn bazitaj en ĝenerala juro kaj konvencioj.[16] Kanada verkisto kaj filozofo John Ralston Saul priskribas la kanadan konstitucion kiel "la dua plej aĝa laboraktiva konstitucio en la mondo."[17]

Notoj[redakti | redakti fonton]

  1. (1997) India's Constitution. S. Chand & Co.. ISBN 81-219-0403-X. 
  2. Public Administration In India. PHI Learning Pvt. Ltd.. ISBN 978-81-203-3979-8. 
  3. Our Constitution-An introduction to India's Constitution and Constitution Law. National Book Trust, India. ISBN 978-81-237-0734-1. 
  4. Constitution of India (Julio 2008). Alirita 2008-12-17.
  5. National Constitution Center. Alirita 2010-04-22.
  6. The historical and institutional context of Roman law, George Mousourakis, 2003, p. 243
  7. The United States has "the longest surviving constitution.". Alirita 10a Novembro 2013.
  8. Instrument of Government (England [1653]) - Encyclopædia Britannica. Britannica.com. Konsultita la 2013-07-12.
  9. Pylyp Orlyk Constitution, European commission for democracy through law (Venice Commission) The Constitutional Heritage of Europe. Montpellier, 22–23 Novembro 1996.
  10. constitution (politics and law) - Encyclopædia Britannica. Britannica.com. Retrieved on 2013-07-12.
  11. (Januaro 1993) Constitutions of the World. Fred B. Rothman & Company. ISBN 978-0-8377-0362-6. 
  12. Isaac Kramnick, Introduction, (November 1987) The Federalist Papers. Penguin Classics. ISBN 0-14-044495-5. 
  13. "The first European country to follow the U.S. example was Poland in 1791." John Markoff, Waves of Democracy, 1996, ISBN 0-8039-9019-7, p. 121.
  14. (1973) A History of Spain and Portugal: Eighteenth Century to Franco 2. Madison: University of Wisconsin Press, 432–433. ISBN 978-0-299-06270-5. "The Spanish pattern of conspiracy and revolt by liberal army officers ... was emulated in both Portugal and Italy. In the wake of Riego's successful rebellion, the first and only pronunciamiento in Italian history was carried out by liberal officers in the kingdom of the Two Sicilies. The Spanish-style military conspiracy also helped to inspire the beginning of the Russian revolutionary movement with the revolt of the Decembrist army officers in 1825. Italian liberalism in 1820–1821 relied on junior officers and the provincial middle classes, essentially the same social base as in Spain. It even used a Hispanized political vocabulary, for it was led by giunte (juntas), appointed local capi politici (jefes políticos), used the terms of liberali and servili (emulating the Spanish word serviles applied to supporters of absolutism), and in the end talked of resisting by means of a guerrilla. For both Portuguese and Italian liberals of these years, the Spanish constitution of 1812 remained the standard document of reference." 
  15. Constitution Act, 1982, s. 60
  16. The Constitutional Law Group, Canadian Constitutional Law. 3a eld. Toronto: Emond Montgomery Publications Ltd., 2003, p. 5
  17. Saul, John Ralston. The Doubter's Companion: A Dictionary of Aggressive Common Sense. Toronto: Penguin, 1995.

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]