Meksiko

El Vikipedio

Estados Unidos Mexicanos
Unuiĝintaj Meksikaj Ŝtatoj
Nacia himno: Himno Nacional Mexicano Nacia Himno de Meksiko
Bazaj informoj
Ĉefurbo	Meksikurbo
Oficiala(j) lingvo(j)	hispana (de facto), kaj pluraj lingvoj de Meksiko.
Plej ofta(j) religio(j)	katolikismo (89%) protestantismo (6%) aliaj (5%)
Areo  % de akvo	1.972.550 km² 2,5%
Loĝantaro	106.682.500 (2008)
Loĝdenso	55/km²
Loĝantoj	mestizoj (60%) indiĝenoj (30%) eŭropidoj (9%) aliaj (1%)
Horzono	UTC-6 al -8 UTC-5 al -7 (somere)
Interreta domajno	.mx
Landokodo	MX
Telefona kodo	52
Politiko
Politika sistemo	Prezidenta respubliko
Ŝtatestro	Felipe Calderón
Nacia tago	16-a de septembro 1810
Sendependiĝo disde Hispanio	27-a de septembro 1821
Ekonomio
Valuto	Meksika peso (MXN)
MEP - Suma - Pokapa	laŭ 2006 $1,149 duiliono $ 12.775
Esperanto-movado
Landa E-asocio	Meksika Esperanto-Federacio

Meksiko (Hispane: Estados Unidos Mexicanos) estas federala konstitucia respubliko en Nordameriko. Norde ĝi limas al Usono; sude kaj okcidente al la Pacifika oceano; sudoriente al Gvatemalo, Belizo, kaj la Kariba Maro; kaj oriente al la Golfo de Meksiko.

Enhavo 1 Bazaj informoj 2 Demografio 3 Provincoj 4 Urboj 5 Geografio 6 Politika sistemo 7 Historio 8 Esperanto-movado 9 Vidu ankaŭ 10 Aliaj projektoj 11 Eksteraj ligiloj

[redakti] Bazaj informoj

• Oficiala nomo: Estados Unidos Mexicanos
• Komuna nomo: México (MEĥiko; la sono de la ikso estas escepto al la kutima prononco en la hispana lingvo). Vidu artikolon pri la nomo de Meksiko en esperanto.
• Situo: ĉ. 23º No, 102º Ok
• Limoj: 3.118 km norde kun Usono, 960 km sude kun Gvatemalo kaj 176 km kun Belizo.
• Areo: 1.972.546 km²
  
• Semotaŭga: 12%
• Ĉefurbo: Meksikurbo
• Sendependiĝo:(de Hispanio) ekis je la 16-an de septembro 1810, sukcesis je la 21-a de semptembro de 1821
• Internaciaj organizaĵoj: UNO (1945), OAŜ

[redakti] Demografio

• Loĝantaro: 103,263,388 (2005)
• % urbana: 74% (2000)
• homoj je kv. km: 52,2 (2000)
• homoj je kv. km da semotaŭga tero: 434,9 (2000)
• ekonomia kresko: 1,53% (2000, takso)
• naskoj: 23,15 je 1000 homoj en jaro (2000, takso)
• mortoj: 5,05 je 1000 homoj en jaro (2000, takso)
• migrantoj: -2,84 je 1000 homoj en jaro (2000, takso)
• mortokvanto de beboj: 26,19 mortoj je 1000 naskoj (2000, takso)
• infanoj po virino: 2,67 infanoj naskita je virino (2000, takso)
• meza vivlongeco: 71,49 jaroj (68,47 viroj, 74,66 virinoj) (2000, takso)
• Etnoj: 60% mestiza (miksitoj de eŭropido kaj amerika indiĝeno), 30% indiĝena, 9% eŭropida, 1% aliaj
• Religio: laika ŝtato. Lau taksoj, 95% kristanismo (89% katolikismo, 6% protestantismo) 5% aliaj.
• Lingvo: la hispana estas la baza lingvo de la loĝantaro kaj estas uzata oficiale. Aliaj lingvoj: la naŭatla, dialektoj de la majaa, aliaj indianaj lingvoj.
• alfabeta: 89,6% (91,6% viroj, 87,6% virinoj) (1995 takso)

[redakti] Provincoj

Meksiko dividiĝas en 31 federaciaj ŝtatoj (en Esperanto oni foje uzas la vortojn subŝtato au provinco) kaj la Federacia Distrikto ĉirkaŭ la ĉefurbo:

Aguascalientes (Aguaskaljentio) Baja California (Subkalifornio) Baja California Sur (Suda Subkalifornio) Campeche (Kampeĉio) Chiapas (Ĉiapaco) Chihuahua (Ĉiuaŭio) Coahuila (Koaŭilo) Colima (Kolimio)

Durango (Durango) Distrito Federal (Federala Distrikto) Guanajuato (Guanaĥuato) Guerrero (Gerero) Hidalgo (Hidalgo) Jalisco (Ĥalisko) Estado de México (Meksikŝtato) Michoacán (Miĉoakano)

Morelos (Morelos) Nayarit (Najarito) Nuevo León (Novleono) Oaxaca (Oaĥakio) Puebla (Pueblio) Querétaro (Kveretaro) Quintana Roo (Kvintanaroo) San Luis Potosí (Sanktluis-Potosio)

Sinaloa (Sinaloo) Sonora (Sonorio) Tabasco (Tabasko) Tamaulipas (Tamaŭlipio) Tlaxcala (Tlazkalio) Veracruz (Verakruco) Yucatán (Jukatano) Zacatecas (Zakatekio)

NOTO:Esperantigitaj nomoj proponitaj de la Meksika Esperanto-Instituto, laŭ landa prononcmaniero kaj distingiga grafio de aliaj loknomoj kaj signifoj.

Vidu tabelon de Meksikaj Loknomoj, Ŝtatoj, Ĉefurboj kaj laĝantnomoj en Esperanto.

Vidu ankaŭ: Mapo de la subŝtatoj de Meksiko kaj Listo de Meksikaj ŝtatoj

[redakti] Urboj

La plej grandaj urboj: milionoj en 2000 (takso):

[redakti] Geografio

La plej alta monto estas la Citlaltepetl aŭ Cerro de la Estrella (Stelmonto, aŭ Pico de Orizaba)

[redakti] Politika sistemo

Meksiko estas demokrata federa respubliko. La konstitucio estis aprobita je la 5-a de februaro de 1917

Prezidanto elektita pere de universala kaj sekreta balotado por sesjara periodo. Vidu liston de prezidentoj de Meksiko. Nuna prezidento: Felipe Calderon

Duĉambra kongreso: deputitoj (tri jaroj) kaj senatanoj (ses jaroj)

Cefaj politikaj partioj:

• Revolucia Institucia Partio (fondita 1929)
• Partio de Nacia Agado (1939)
• Partio de la Demokratia Revolucio (1988)

[redakti] Historio

La historio de Meksiko dividiĝas en ses ĉefaj periodoj:

• Kulturoj de Mezameriko, kiam floris la olmekoj, toltekoj kaj meŝikoj (1,200 a.K. - 1521 p.K.)

• Konkero kaj koloniigado fare de la hispanoj (1521-1810): la sieĝo de Tenoĉtitlano kaj la fondo de la Vicregno de Nova Hispanio

• Milito por la sendependiĝo kaj unuaj provoj organiziĝi (1810-1824): la alvoko de Dolores fare de pastro Miguel Hidalgo, la milito kontraŭ la reĝa armeo, la atingo de la sendependeco, la Unua Imperio kaj la proklamo de la respubliko

• Sendependa vivo (1824-1910): la malstabileco de la unuaj jaroj, la perdo de teritorio, la Reformo, la Dua Imperio, la porfiria diktaturo

• La meksika revolucio (1910-1917): la proklamo de Madero, la militantaj ĉefoj, la konvencio de Aguaskalento, la konstitucio

• La registaroj de la institucia revolucio (1917-2000): la stabiligo post la enlanda milito, la fondo de la Nacia Revolucia Partio, la lasta armita subleviĝo kaj la sinsekvo de konstitucie elektitaj prezidantoj

[redakti] Esperanto-movado

Vidu:

• Esperanto-movado en Meksiko
• Meksikaj esperantistoj

[redakti] Vidu ankaŭ

• Listo de urboj de Meksiko
• Meksikaj Loknomoj
• Listo de Meksikaj ŝtatoj
• Zapatista Armeo por Nacia Liberigo
• Latin-Ameriko

[redakti] Aliaj projektoj

• Komunejo proponas multimediajn dosierojn al temo sub la gloso Meksiko

[redakti] Eksteraj ligiloj

  oficialaj paĝoj de la registaro de Meksiko, ...

  de la prezidenta oficejo ...

  kaj de la ĉambro de deputitoj

  turisma gvidilo pri Meksiko

  [1] Unuetaĝa Usono ĉ. 41 "Unu tago en Meksiko"