Ŝtato

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
La kovrilpaĝo de la verko de Thomas Hobbes nome Leviathan alegorio de la ŝtato.

Ŝtato estas, laŭ PIV, "politika formo de organizita socio en limdifinita teritorio, kies registaro havas super la tiea loĝantaro regantan, leĝodonan, jurisdikcian kaj administracian povon". La nocio "ŝtato" povas do inkluzivi en la praktika uzo la organizadon de la povo en tiu teritorio, kaj la teritorio mem. En tiu ĉi lasta kazo iuj Esperanto-parolantoj uzas anstataŭe vortojn kiel "lando" aŭ "regno". Koncerne la koncepton de la povo, oni uzas foje (ne tre ĝuste) kiel sinonimojn la terminojn ŝtato kaj registaro. La tria elemento de la tuto estas la loĝantaro kiel subjekto kaj objekto de tiu koncepto.

Ŝtato estas malsimpla temo. Laŭ Max Weber estas nacio, kiu havas teritorion kaj suverenecon. Laŭ Lenin, ŝtato estas organo kreita de reganta klaso por perforto al la aliaj. Al Antonio Gramsci estas loko, kie okazas la klasbatalado. Se iu ne volas pripenson, la nocio de Weber estas taŭga, sed se oni demandas, kio estas "suvereneco", do la nocio necese malsimpliĝos.

Ŝtato estas tiele organizita politika komunumo kiu funkcias sub unu sistemo de regado. La problemo ĉe tiu difino estas ke ĝi povas iĝi cirkla se oni konsideras oftan difinon de "registaro", ĉar ŝtatoj estas foje difinitaj kiel registaroj kaj reciproke registaroj kiel ŝtatoj.[1] Tio evidentiĝas kiam ambaŭ konceptoj aperas sinonime en sprimoj kiaj "la ŝtato" kaj "la registaro" ambaŭ reference al organizita politika grupo kiu plenumas aŭtoritaton super partikulara teritorio.[2]

Multaj homaj socioj estis regataj de ŝtatoj dum jarmiloj, sed ankaŭ multaj estis senŝtataj socioj. La unuaj ŝtatoj aperis antaŭ ĉiekaŭ 5,500 jaroj en konekto kun rapida kresko de urboj, inventado de la skribado, kaj kodigo de novaj formoj de religio. Laŭlonge de la tempo, vario de diversaj formoj disvolviĝis, uzante variojn de aljustigoj por sia ekzistado (kiaj tiuj pri didevena rajto, la teorio de la socia kontrakto ktp.). Nuntempe, tamen, la moderna nacio-ŝtato estas la hegemonia formo de ŝtato al kiuj la popoloj estas submetitaj.

Difinoj[redakti | redakti fonton]

La unua ministraro de Obama (9a de Oktobro, 2009) nome ekzemplo de registaro de suverena ŝtato.

Ne estas akademia interkonsento pri la plej taŭga difino de ŝtato.[3] La termino "ŝtato" referencas al serio de diferencaj, sed interrilataj kaj ofte koincidantaj, teorioj pri ia gamo de politikaj fenomenoj.[4] La agado difini la terminon povas esti vidata kiel parto de ideologia konflikto, ĉar diferencaj difinoj kondukas al diferencaj teorioj de ŝtataj funkcioj, kaj kiel rezulto ili povas validigi diferencajn politikajn strategiojn.[5] Kaj laŭ Jeffrey & Painter, "se oni difinas la 'esencon' de ŝtato en unu loko aŭ epoko, oni dependas el trovo ke en alia tempo aŭ spaco io kio estas ankaŭ komprenita kiel ŝtato havas diferencajn 'esencajn' karakterojn".[6]

La plej ofta uzata difino estas tiu de Max Weber,[7][8][9][10][11] kiu priskribas ŝtaton kiel deviga politika organizaĵo kun centralizita registaro kiu tenas monopolon de legitima uzado de perforto ene de ia teritorio.[12][13] Ĝeneralaj kategorioj de ŝtataj institucioj estas administraj burokratioj, juraj sistemoj, kaj militistajreligiaj organizoj.[14]

Konfuzigas la difinan problemon la fakto ke "ŝtato" kaj "registaro" estas ofte uzataj kiel sinonimoj en populara konversacio kaj eĉ en kelkaj akademiaj diskursoj. Laŭ tiu difina skemo, ŝtatoj estas nefizikaj personoj de internacia juro, registaroj estas organizoj de popolo.[15] The relationship between a government and its state is one of representation and authorized agency.[16]

Ecoj de la Ŝtato[redakti | redakti fonton]

Laŭ tiuj konsideroj, Ŝtato fariĝas subjekto de la publika internacia juro kaj membro de la Internacia Socio. Oni povas fari diversajn konsideraĵojn:

Unualoke, Ŝtato estas organizita politika socio, establita sur difinita teritorio, kaj kadranta la homojn troviĝantajn sur tiu teritorio. Ĝi havas specifan organizon, kiu celas plenumi siajn objektivojn, laŭ siaj karakteroj geografiaj, ekonomiaj, kulturaj ktp.

La membrojŝtatoj de Unuiĝintaj Nacioj kovras preskaŭ la tuton de la loĝataj areoj de la mondo.

Ĉiuokaze, la ŝtato havas:

  • propran juran ordon,
  • organojn kompetentajn por estigi kaj ekzekutigi tiun juran ordon, kaj
  • konkretan forton, kiu ebligos al ĝi, eventuale trude, ekzekutigi tiun juran ordon (nome armeo, polico ktp).

Plie, tiu konkreta (homa) forto povos utili rilate la eksterlandon, ekz. por defendi la pluekziston de la ŝtato. Tiusence, la rajto je pluekzisto estas unu el la fundamentaj rajtoj de la ŝtato sur la internacia skalo.

La ŝtatoj en tiu difino estas nemultaj. La Unuiĝintaj Nacioj enkalkulas 193 membrajn ŝtatojn. Se oni inkluzivas la ŝtatojn ankoraŭ ne UN-membroj, oni nombras proksimume 210 ŝtatojn en la mondo.

Ili estas tre diverstipaj rilate siajn enloĝantarojn, teritoriojn, politikajn instituciojn, evolustatojn, ktp. Ekzemple:

             Areo:              Loĝantoj:        MNP/loĝanto:
USONO....... 9.150.000 km² .... 267.000.000 .... 26.280 $
VANUATUO....    12.000 km² ....     200.000 ....  1.200 $
MONAKO......       195 ha  ....      30.000 (inkl. 5.000 monakanoj)

La Ŝtatojn karakterizas ilia suvereneco, t.e. tiu povo ne agnoski ian aŭtoritaton supera, kvankam ŝtatoj povas aliĝi al superŝtataj organizoj sen perdi sian propran suverenecon. Tiu suvereneco garantias:

  • la plenecon kaj universalecon de ilia kompetenteco enlande, kaj
  • ilian sendependecon eksterlande.

Aliaj uzoj[redakti | redakti fonton]

Mapo de la mondo kun federacioj kiel verdaj teritorioj. En tiuj kazoj la suverenaj ŝtatoj fakte estas federacioj komponitaj de subŝtatoj, kies grado de aŭtonomeco aŭ eĉ de sendependeco ege varias.

La vorto "Ŝtato" estas uzata en diversaj landoj por nomi la individuajn partojn kiuj konsistigas federacion, kiu fakte estas la suverena ŝtato.[1] Tiu estas la kazo de Usono, kies originala nomo aludas al tiu fakto: "Unuiĝintaj Ŝtatoj de Ameriko", aŭ de Niĝerio, BraziloMeksiko. En Vikipedio oni plejofte utiligas por tiu koncepto la nomon "subŝtato"; "usonero" estas proponita por subŝtato de Usono. Kelkaj ŝtatoj estas submetitaj al ekstera suverenecohegemonio kie la vera suvereneco kuŝas en alia ŝtato.[17] La termino ŝtato povas esti uzata ankaŭ por aludi al praktikaj sociaj branĉoj de regado ene de ŝtato,[18] ofte kiel maniero kontrastigi ilin al eklezioj aŭ civilaj institucioj.

Oni uzas la nomon Membroŝtato por suverena ŝtato, rigardata kiel ano de pli vasta organizo de ŝtatoj, ekzemple Unuiĝintaj Nacioj, kiu havas 193 membroŝtatojn, aŭ Eŭropa Unio, formata de 27 ŝtatoj.

Priskribo[redakti | redakti fonton]

Tipoj de ŝtatoj[redakti | redakti fonton]

Ŝtatoj povas esti klasitaj kiel suverenaj se ili ne estas dependaj, aŭ subjektoj al ajn alia povo aŭ ŝtato. Aliaj ŝtatoj estas subjektoj al ekstera suverenecohegemonio kie la lasta suvereneco kuŝas en alia ŝtato.[1][19] Multaj ŝtatoj estas federaciaj ŝtatoj kiuj partoprenas en federacia unuiĝo. Federacia ŝtato estas teritoria kaj konstitucia komunumo formanta parton de federacio.[20] Tiaj ŝtatoj diferencas el suverenaj ŝtatoj, en tio ke ili transpaŝas parton de siaj suverenaj povoj al federacia registaro.[1]

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Notoj[redakti | redakti fonton]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 (1995) "state", gazeto : “3 (also State) a an organized political community under one government; a commonwealth; a nation. b such a community forming part of a federal republic, esp the United States of America”  
  2. ""state" (definition 5) and "government" (definitions 4, 5, and 6)", Merriam-Webster Dictionary (Merriam-Webster, Incorporated), 2015, http://www.merriam-webster.com/ 
  3. Cudworth et al., 2007: p. 1
  4. Barrow, 1993: pp. 9-10
  5. Barrow, 1993: pp. 10-11
  6. (2009) Political Geography, 2nd Edition, London: SAGE Publications Ltd.. ISBN 978-1-4129-0138-3. 
  7. Dubreuil, Benoít. (2010). Human Evolution and the Origins of Hierarchies: The State of Nature. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-76948-8. 
  8. Gordon, Scott. (2002). Controlling the State: Constitutionalism from Ancient Athens to Today. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-00977-6. 
  9. (2001) Routledge Encyclopedia of International Political Economy. New York, NY: Routledge, 1469–1474. ISBN 0-415-14532-5. 
  10. Donovan, John C.. (1993). People, power, and politics: an introduction to political science. Rowman & Littlefield. ISBN 978-0-8226-3025-8. 
  11. Shaw, Martin. (2003). War and genocide: organized killing in modern society. Wiley-Blackwell. ISBN 978-0-7456-1907-1. 
  12. Cudworth et al., 2007: p. 95
  13. Salmon, 2008: p. 54
  14. Earle, Timothy. Barfield, Thomas: (1997). "State, State Systems", Barfield, Thomas: The Dictionary of Anthropology. Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-57718-057-9. 
  15. Robinson, E. H. 2013. The Distinction Between State and Government. The Geography Compass 7(8): pp. 556-566.
  16. Crawford, J. (2007) The Creation of States in International Law. Oxford University Press.
  17. Por ekzemplo la Reĝimo de Vichy (1940-1944) oficiale referencata ĉefe de si mem kiel l'État français (la franca ŝtato) aŭ aliaj marionetaj ŝtatoj kiel tiuj okupitaj de Nazia Germanio.
  18. https://mises.org/pdf/anatomy.pdf
  19. "sovereign", The New Oxford American Dictionary (Oxford: Oxford University Press), 2005, ISBN 0-19-517077-6, "adjective ... [ attrib. ] (of a nation or state) fully independent and determining its own affairs: a sovereign, democratic republic." 
  20. Citaĵa eraro Nevalida <ref> etikedo; neniu teksto estis donita por ref-oj nomataj AUTOREF4; $2

Bibliografio[redakti | redakti fonton]