Usono
.svg)
Usono, Unuiĝintaj Ŝtatoj de Ameriko (angle: The United States of America; mallonge: USA, US, America), estas federala konstitucia respubliko kiu konsistas el 50 subŝtatoj kaj federala distrikto.
Usono estas preskaŭ tute en la okcidenta hemisfero. Ĝiaj kvardek-ok koneksaj subŝtatoj kaj ĝia ĉefurbo Vaŝingtono situas en Nordameriko; la plej granda parto de Usono (la t.n. 48 ŝtatoj, krom Alasko kaj Havajo) limiĝas norde de Kanado, oriente de la Atlantika Oceano, sude de la Golfo de Meksiko kaj Meksiko, kaj okcidente de la Pacifika Oceano. Alasko lokiĝas nord-okcidente de Kanado, kaj Havajo lokiĝas enmeze de la Pacifika Oceano. Usono ankaŭ posedas dek kvar teritoriojn, inkluzive de Gvamo kaj Puerto-Riko.
Kun pli ol 300 milionoj da loĝantoj, kiuj loĝas sur 3,79 milionoj da kvadrataj mejloj, Usono estas la tria plej granda lando de la mondo laŭ loĝantaro, kaj la tria aŭ la kvara laŭ teritorio. Usono estas unu el la etne plej diversaj nacioj en la mondo, rezulte de jarcentoj de amasa enmigrado, ĉefe de Eŭropo, sed ankaŭ de aliaj partoj de la mondo. Kiel rezulto de la enmigrado la usona socio estas unu el la plej variaj kaj kompleksaj en la mondo. La reganta kulturo baziĝas klare sur la kristana, eŭropa kulturo. La originaj loĝantoj (indiĝenaj nordamerikaj triboj) estis forpelitaj de sia teritorioj kaj metitaj en reservejojn; de la deksepa ĝis la deknaŭa jarcentoj, multaj el ili estis mortigitaj per malsanoj (kaptitaj de eŭropaj koloniantoj) kaj militoj. Nuntempe, ilia kulturo preskaŭ malaperis.
La aktuala nacio estis fondita de la originalaj dek tri kolonioj de Britio, kiuj situas ĉe la plej orienta landlimo de la lando, borde de la Atlantika Oceano. Post kiam ili deklaris sin mem sendependaj ŝtatoj, ili la 4-an de julio 1776 eldonis la Usonan Deklaron de Sendependeco. La ribelaj ŝtatoj venkis Brition en la Usona Revolucio. Tiu estis la unua sukcesplena kolonia milito de sendependeco.
Federala kunveno adoptis la nuntempan Usonan Konstitucion la 17-an de decembro 1783. Ĝia ratifo dum la sekva jaro kunigis la subŝtatojn je unu federala republiko. En 1791, la unuaj dek amendoj al la Usona Konstitucio estis ratifitaj. Ĉi tiuj dek amendoj (nomitaj angle la "bill of rights") garantias protektadon de la usonaj civitanoj de registara potenco. Ekzemple, la unua amendo al la Usona Konstitucio garantias, ke usonaj civitanoj per leĝo rajtas havi iun ajn religion, paroli libere pri iu ajn temo, kunveni por protesti, ktp.
En la 19-a jarcento Usono akiris terenon de Francio, Meksiko, Hispanio, de la Rusia Imperio, aldone la Respublikon de Teksaso kaj la Respublikon de Havajo. La Usona Enlanda Milito finis sklavecon en Usono kaj preventis konstantan fendiĝon de la lando. Mallonga milito kun Hispanio en 1898 kaj la partopreno de Usono en la Unua Mondmilito montris, ke Usono estis monda milita potenco. Dum la dua mondmilito Usono iĝis la unua lando, kiu kreis nuklean armilon.
Usono estas nuntempe konsiderata la plej potenca kaj riĉa lando en la mondo. Havante la plej grandan amaskulturon de la mondo, ĝi profunde influas amaskulturon tra la mondo, de Holivudo ĝis hiphopo, kaj, per tiuj ĉi, influas la morojn de aliaj landoj.
Enhavo |
[redakti] Etimologio
La esperanta etimologio de la vorto Usono ŝajnas kvazaŭ-mistera, sed laŭ la Reta Vortaro:
 |
« Malgraŭ la impreso kiun oni povas ricevi el PIV, en Esperanto la vorto Usono ne estas [nur simpla] mallongigo de "Unuiĝintaj Ŝtatoj de Nord-Ameriko", sed plenvalora vorto, inventita ekster Esperantujo de usonanoj Frank Lloyd Wright, James Duff Law kaj aliaj laŭ la angla vortgrupo „United States of North America“ (en la formo "Usonia", lime inter la 19-a kaj 20-a jarcentoj, kiu tamen plej firme enradikiĝis en Esperanto. »
|
L. L. Zamenhof inter alie uzis tiun nomon en prelego ĉe la 6-a Universala Kongreso en Vaŝingtono somere de la jaro 1910.
[redakti] Historio
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Historio de Usono.[redakti] Indiĝenaj amerikanoj kaj unuaj eŭropaj kolonioj
Komune oni pensas, ke la indiĝenaj popoloj de la kontinenta Usono, inkludante la indiĝenulojn de Alasko, elmigris de Azio antaŭ inter 12.000 kaj 40.000 jaroj. Iuj, tiaj kiel la kulturo de Misisipo, disvolvis agrikulturon antaŭitan, grandajn arkitekturajn verkojn kaj sociojn kun hierarĥia ordo. Post kiam la eŭropanoj komencis starigi en Ameriko, milionoj de amerikaj indiĝenoj mortis pro la epidemioj de malsanoj alportitaj de Eŭropo, kiel la variolo.
En 1492, la esploristo Kristoforo Kolumbo, patronita de la Hispana Krono, ĝi alvenis al plurajn insulojn de Karibio, realigante la unua kontakto kun la indiĝenaj popoloj. La 2 de aprilo de 1513, la hispana konkeranto Juan Ponce de León elŝipiĝis en kion nomis Florido, la unua eŭropa alveno dokumentita en la usona teritorio. La hispanaj kolonioj en la regiono estis sekvitaj de aliaj en la aktuala sudokcidento de Usono. La komercistoj de francaj haŭtoj establis en Nova Francio, ĉirkaŭ la zono de la Grandaj Lagoj; eventuale Francio postulus grandan parton de la interno de Usono, ĝis la marbordo de la golfo de Meksiko. La unuaj asentamientos anglaj prosperaj estis la kolonio de Virginia en Jamestown en 1607 kaj la kolonio de Plymouth fondita de pilgrimantoj en 1620. En 1628, la starigo de la provinco de la golfeto de Masaĉuseco okazigis novan ondon de enmigrado: por 1634, Nova Anglio estis loĝita de proksime de 10.000 puritanoj. Inter la jardeko de 1610 kaj la milito de sendependeco, proksime de 50.000 konviktitaj estis senditaj de la Malnova Kontinento al la kolonioj. De 1614, la nederlandanoj establis laŭlonge de la rivero Hudson malsupera, fondante Nova Amsterdamo en la insulo de Manhatano.
En 1674, Nederlando cedis lian teritorion al Anglio kaj la provinco de Nova Nederlando renomiĝis Nov-Jorko. Multaj enmigrintoj ĵus alvenitaj, speciale en la sudo, estis kontraktitaj kiel servistoj, de tia modo kiu proksime de du trionoj de ĉiuj enmigrintoj kiuj alvenis al Virginia inter 1630 kaj 1680 laboris kiel servutuloj. Por finoj de tiu jarcento, la afrikaj sklavoj igis la ĉefan fonton de mano de laboro en kondiĉoj de servidumbre. Kun la divido de la Karolinoj en 1729 kaj la koloniado de Kartvelio en 1732, ili establis la dek tri britajn Koloniojn, kiu eventuale iĝos Usono. Ĉiuj havis lokan registaron elektitan, apegado al la respublikismo, krom kiu legalizis la komercon de sklavoj. Pro multe da naskiĝoj kaj la konstanta enmigrado, la kolonia loĝantaro kreskis rapide. La kristana movado revivalista de la jardekoj de 1730 kaj 1740, konita kiel «la Granda Vekiĝo», ĝi nutris la intereson en temoj kiel la religio kaj la libereco de kulto. En la Sincera milito-india, la britaj fortoj al li elprenis Kanadon al Francio, sed la loĝantaro de franca lingvo restis politike izolita de la kolonioj de la sudo. Sen rakonti al la denaskaj amerikanoj (popole konitaj kiel «baratanoj») kiu eventuale estis delokitaj, en 1770 la dek tri kolonioj havis 2,6 milionojn da loĝantoj, ĉirkaŭ triona parto de la Brita Regno, kvankam preskaŭ unu el ĉiu kvin pra-usonanoj estis nigra sklavo. Tamen, la usonaj kolonianoj ne havis reprezenton en la Parlamento de Britio.
[redakti] Sendependeco kaj ekspansio
La streĉiĝoj inter la kolonianoj kaj la britoj dum la jardekoj de 1760 kaj 1770 stiris al la Milito de Sendependeco, kiu etendis de 1775 ĝis 1781. La 14-an de junio 1775, la Kontinenta Kongreso, kunvenanta en Filadelfio, establis Kontinentan Armeon sub la komando de George Washington. Proklamante ke «ĉiuj viroj kreiĝas egalaj» kaj dotitaj de «iuj necedeblaj rajtoj». La Kongreso aprobis la Deklaron de Sendependeco, redaktita en granda parto por Thomas Jefferson, la 4-an de julio 1776. Ĉiujare, je ĉi tiu dato okazas la Tago de la Sendependeco de Usono. En 1777, la artikoloj de la Konfederacio establis malfortan konfederalan registaron, kiu operaciis ĝis 1789. Post la brita malvenko por la usonaj fortoj, ĉeestitaj de la francoj, Britio rekonis lian sendependecon kaj suverenecon sur la teritorio okcidente de la rivero Misisipo. Konstitucia konvencio estis organizita en 1787 por tiuj, kiu deziris establi fortan nacian registaron. La Konstitucio de Usono estis ratifikita en 1788 kaj jaro poste, George Washington iĝis la unuan prezidento. La Leĝo de Rajtoj, kiu malpermesis la federalan limigon de la homaj rajtoj kaj garantiis serion de mezuroj por lia jura protekto, estis adoptita en 1791. Kun la nova aŭtonomeco, la sintenoj al la esklaveco estis ŝanĝante; klaŭzo en la Konstitucio protektis la komercon de sklavoj ĝis 1808. La ŝtatoj de la nordo aboliciis la esklaveco inter 1780 kaj 1804, lasante al la ŝtatoj esclavistas de la sudo kiel defendantoj de la "propra institucio". La Dua Granda Vekiĝo, kiu komencis ĉirkaŭ 1800, igis al la evageliistaj preĝeĵoj en unu el la ĉefaj fortoj malantaŭ pluraj de la reformismaj movadoj de la epoko, inkludante la aboliciismo.
[redakti] Usona Enlanda Milito kaj industriiĝo
La streĉiĝoj inter la ŝtatoj kun sklavoj kaj sen sklavoj, apud la kresko de la malakordoj en la rilato inter la federala kaj ŝtata registaro, ili provokis perfortajn konfliktojn por kaŭzoj de la ekspansio de la sklaveco al la novaj teritorioj. Abraham Lincoln, kandidato de la Respublikana Partio kaj granda aboliciisto, estis elektita prezidanto en 1860. Antaŭ ol ĝi enposteniĝis de lia posteno, la sep ŝtatoj kun sklavoj deklaris lian eksiĝon de la Uniĝo, formante la Konfederaciitaj Ŝtatoj de Ameriko. La federala registaro deklaris ke la eksiĝo estis neleĝa kaj ĝi frue produktis sin la atako fare de la eksiĝistoj al Fort Sumter, komencante tiel la usona civila milito.
Post la venko de la Uniĝo en 1865, ili aldonis sin tri amendas al la konstitucio por garantii la liberecon de la preskaŭ kvar milionoj de afr-americanoj kiu estis estintaj sklavoj, igante ilin civitanaj kaj donante ilin la rajto de voĉdono. La milito kaj lia rezolucio okazigis substancan kreskon de la konkuradoj de la federala registaro.
[redakti] Geografio
La surfaco de la kontinenta Usono estas de proksimume 7.700.000 km². Alasko, kiu estas disigita de la kontinenta Usono por Kanado, estas la plej granda stato de la lando, kun 1.500.000 km². Havajo, Ĝi okupas insularon lokita en la Paca centra, al la sudokcidento de Nord-Ameriko, kiu ĉirkaŭprenas malmulta pli de 16.000 km².75 Post Rusio kaj Kanado, estas la tria aŭ kvara lando pli granda de la mondo por tuta areo (tero kaj akvo), klasifikita ĝuste por sur aŭ por sub Ĉinio. La lerta varias dependante de se ili konsideras la teritoriojn en kverelo inter Ĉinio kaj Barato kaj de kiel kalkulas la tutan grandecon de Usono: The World Factbook de la CIA konsideras 9.826.675 km², la Divido de Ŝtadistikoj de la Unuiĝintaj Nacioj kalkulas 9.629.091 km² kaj la Brita Enciklopedio kondiĉas 9.522.055 km². Inkludante nur la surfaco de la tero, Usono estas tria en grandeco malantaŭ Rusio kaj Ĉinio, ĝuste antaŭ Kanado.
[redakti] Ŝtatoj
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Usona ŝtato.Usono konsistas el 50 ŝtatoj:
|
||||||||||
[redakti] La plej grandaj urboj
La datumoj estas de la jaro 2000. La nombroj montras milionojn da loĝantoj. Ne temas pri la loĝantoj ene de la juraj limoj de la urboj, sed pri ampleksaj regionoj kun multaj antaŭurbetoj kaj eĉ memstaraj urboj, kies centron formas la nomitaj urboj.
| 20,25 | Novjorko (#2 tutmonde) |
| 16,15 | Los-Anĝeleso (#7 tutmonde) |
| 8,85 | Ĉikago |
| 7,45 | Vaŝingtono / Baltimoro |
| 6,85 | Sanfrancisko |
| 6,05 | Filadelfio |
| 5,65 | Bostono |
| 5,40 | Detrojto |
| 4,95 | Dalaso |
| 4,65 | Hjustono |
| 3,95 | Atlanto |
| 3,75 | Miamio |
| 3,60 | Seatlo |
| 3,15 | Fenikso |
| 2,95 | Klevlando |
| 2,95 | Mineapolo |
| 2,80 | San-Diego |
| 2,60 | Sankta Luiso |
| 2,50 | Denvero |
| 2,40 | Picburgo |
| 2,30 | Portlando |
| 2,30 | Tampo |
| 2,00 | Cincinatio |
[redakti] Demografio
| Demografio de Usono | |
|---|---|
| Loĝantaro[1] | |
| Loĝantaro | 303 127 463 |
| Jara loĝantara kresko | 0,89 % |
| Neregistriĝintaj almigrintoj | ĉirkaŭ 12 milionoj |
| Civitanoj en eksterlando | 3 milionoj ĝis 7 milionoj |
| Etnoj | |
| Etnaj grupoj kun pli ol unu miliono da anoj | 31 |
| Germanaj usonanoj | 15,6 % |
| Afrikaj usonanoj | 12,9 % |
| Irlandanaj usonanoj | 10,8 % |
| Anglaj usonanoj | 8,7 % |
| Meksikaj usonanoj | 6,5 % |
| Italaj usonanoj | 5,6 % |
| Skandinaviaj usonanoj | 3,7 % |
| Polaj usonanoj | 3,2 % |
| Francaj usonanoj | 3,0 % |
| Indiĝenaj usonanoj | 2,8 % |
| Rasoj kaj etnoj (2007) | |
| Blankuloj | 80,0 % |
| Nigruloj | 12,8 % |
| Azianoj | 4,4 % |
| Indiĝenaj usonanoj kaj inuitoj | 1,0 % |
| Pacifikaj insulanoj | 0,2 % |
| Ceteraj / hibridoj | 1,6 % |
| Hispanoj (egale de kiu raso) | 15,1 % |
| Lingvoj | |
| La angla (sole) | 214,8 milionoj |
| La hispana | 29,7 milionoj |
| La ĉina | 2,2 milionoj |
| La franca inkluzive de la kreola | 1,4 milionoj |
| La tagalogo | 1,3 milionoj |
| La germana | 1,1 milionoj |
| La vjetnama | 1,1 milionoj |
| FONTO: US Department of Commerce | |
[redakti] Etnoj
- 83,5 % eŭropana (el Germanio, Irlando, Britio, Italio, Meksiko, Pollando, Rumanio, Rusio, Kubo, ktp),
- 12,4 % afrikana (el okcidenta Afriko, Jamajko, Haitio, ktp),
- 3,3 % aziana (el Ĉinio, Filipinoj, Sud-Koreio, Vjetnamio, Barato, Japanio, ktp),
- 0,8 % amerikana
En 1996, la plimulto de la 916 mil (laŭleĝaj) enmigrintoj venis el Meksiko (164 mil), Filipinoj (56), Barato (45), Vjetnamio (42), Ĉinio (42), Domingo (40), Kubo (26), Ukrainio (21), Rusio (20) kaj Jamajko (19).
[redakti] Lingvoj
Denaskaj lingvoj en 1990. La nombroj montras milionojn da parolantoj.
| 198,60 | angla |
| 17,34 | hispana |
| 1,70 | franca |
| 1,55 | germana |
| 1,31 | itala |
| 1,25 | ĉina |
| 0,84 | filipina |
| 0,72 | pola |
| 0,63 | korea |
| 0,51 | vjetnama |
| 5,99 | aliaj |
Kun 500–100 mil parolantoj: la portugala (430), japana (428), greka (388), araba (355), hindia kaj urduo (331), rusa (242), jida (213), taja (206), persa (201), haitia (189), armena (150), navaha (149), hungara (148), hebrea (144), nederlanda (143), kmera (127), guĝarata (102). 2,04 milionoj parolas lingvojn kun malpli ol 100 mil usonaj parolantoj. legpova: 97 % (97 % viroj, 97 % virinoj) (1979, takso)
[redakti] Religio
Usono estas oficiale laika nacio; la Unua Amendo al la Usona Konstitucio garantias la liberan ekzercadon de religio kaj malpermesas la establon de ajna religia administrado. En 2002 studo, 59% el amerikanoj diris ke religio ludis "tre grava rolo en iliaj vivoj", fora pli alta cifero ol tio de ajna alia riĉa nacio. Laŭ 2007 enketo, 78.4% el plenkreskuloj identigis sin mem kiel kristana, malsupren de 86.4% en 1990. Protestantaj konfesioj klarigita por 51.3%, dum Roma katolikismo, ĉe 23.9%, estis la plej granda individua konfesio. La studo klasifikas blankan evangelicals, 26.3% el la loĝantaro, kiel plej granda religia kohorto de la lando; alia studo taksas evangelicals de ĉiuj vetkuroj ĉe 30–35%. La totala raportado ne-kristanaj religioj en 2007 estis 4.7%, supre de 3.3% en 1990. La gvidado ne-kristanaj fidoj estis judismo (1.7%), budhismo (0.7%), islamo (0.6%), hinduismo (0.4%) kaj Unitaria Universalismo (0.3%). La enketo ankaŭ raportita ke 16.1% el amerikanoj priskribis sin mem kiel agnostikulo, ateisto aŭ simple havanta neniun religion, supre de 8.2% en 1990.
[redakti] Ekonomio
La ekonomio de Usono estas kapitalisma miksita ekonomio, kiu karakterizas sin por la abundaj naturaj rimedoj, evoluinta infrastrukturo kaj alta produktiveco. Konsentite al la Internacia Monunua Fonduso, lia MEP de US$14,4 bilionoj konstituas la 24% de la Malpura Monda Produkto. Ĝi estas la PIB pli granda en la mondo, kvankam en 2008 estis ĉirkaŭ 5% pli malgranda ol la PIB de Eŭropa Unio. La lando havas la deksepa MEP porpersona nominala kaj la sesa MEP per perzono pli altaj de la mondo. Krome, la lando estas en dua loko de la Indico de Suma Konkuremo.
- Vidu Agrikulturo de Usono
[redakti] Ceteraj informoj
Rimarkinde malmulte da usonanoj uzas la SI-sistemon. La nacio oficiale agnoskas kaj ĝin kaj la Usonan mezuradosistemon (sistemo tre simila al la imperia sistemo), kaj permesas ke oni skribu postulatajn mezurdeklarojn per aŭ unu aŭ la alia; tamen la plejparto da la popolo pli konas la Usonan mezuradosistemon.
- Semotaŭga: 19 %
- Loĝantaro: urbanoj 77 % (2000)
- homoj en kv. km da semotaŭga tero: 158,2 (2000)
- kreskanta elcento: 0,91 % (2000, takso)
- naskoj: po 14,2 el 1000 homoj en jaro (2000, takso)
- mortoj: po 8,7 el 1000 homoj en jaro (2000, takso)
- migrantoj: po +3,5 el 1000 homoj en jaro (2000, takso)
- mortokvanto de beboj: po 6,82 mortoj el 1000 naskoj (2000, takso)
- infanoj je virino: po 2,06 infanoj naskitaj de virino
- meza vivo-longeco: 77,12 jaroj (74,24 viroj, 79,9 virinoj) (2000, takso)
- organizoj: UNO (1945), NATO
- konstitucio: la 4-an marto 1789
- korupteco: 8,7 CPI (10 = honesta, 0,0 = tute korupta) (2000)
- ekonomio: 3169,0 Md (1998, takso)
- por kapo: 11,50 kd (1998, takso)
- kreska elcento: 4,1 % (1999, takso)
- inflacio: 2,2 % (1999)
- senokupeco: 4,2 % (1999)
- valuto: usona dolaro ($)
[redakti] Esperanto en Usono
Vidu apartan artikolon: Usono:Esperanto-movado
[redakti] Aliaj projektoj
 |
Rilataj artikoloj troviĝas en Portalo pri Nordameriko |
[redakti] Referencoj
[redakti] Eksteraj ligiloj
lingvaj situacio kaj leĝaro en Usono (france)- [1] Unuetaĝa Usono (ruse, esperante, angle)
|
||||||
|
||||||
