Birdoj

El Vikipedio, la libera enciklopedio
(Alidirektita el Birdo)
Saltu al: navigado, serĉo
Vikipedio:Kiel legi la taksonomionKiel legi la taksonomion
Birdoj
Troveblo de fosilioj: Malfrua Ĵurasio – ĉi-epoke
Granda paruo
Birdodiverseco
Birdodiverseco
Biologia klasado
Regno: Animaloj Animalia
Filumo: Ĥorduloj Chordata
Subfilumo: Vertebruloj
Superklaso: Tetrapodoj Tetrapoda
Klaso: Birdoj Aves
Linnaeus, 1758
Multaj; vidu tekston
Aliaj Vikimediaj projektoj
v  d  r
Information icon.svg
Formortintaj birdoj: Dinornito atakata de Aglo de Haast

Birdoj (Aves) estas klaso de vertebruloj kun ĉirkaŭ 9 ĝis 10 mil vivantaj specioj; je tio ĝi estas la plej multnombra (laŭ specioj) klaso inter tetrapodaj vertebruloj. La preciza nombro da specioj, kiuj apartenas al la klaso de birdoj, dependas de sistemo de nomenklaturo. La scienco, kiu pristudas birdojn, estas nomata ornitologio.

La birdoj loĝas en ĉiuj teraj biomoj kaj ankaŭ en ĉiuj oceanoj. La birdaj kutimaroj estas diversaj kaj elstaraj kiel pro la reproduktado, manĝomaniero, idomanĝigado, migradoj, nestokonstruo kaj tendenco al asociigo laŭ birdaroj.

La birdo havas du piedojn, du flugilojn (aŭ almenaŭ restaĵojn de flugiloj), korpon kovritan per plumaro, bekon anstataŭ buŝo, endotermikon (varman sangon), kaj siajn idojn la birdo naskas per ovoj.

Plej multaj genroj flugas; nur la plej grandaj (ekzemple la struto, 2,75 m) restas grunde kaj kuregas ĉevalrapide. Ekzistas birdoj de diversaj grandecoj — eĉ tiel malgrandaj kiel insektoj (ekzemple la kolibro, 5 cm). Specoj de birdoj povas esti herbovoruloj, insektovoruloj, aŭ karnovoruloj. Ili evoluis el dinosaŭroj, kaj en pratempo ekzistis specioj pli grandaj ol la nuna elefanto.

Multaj birdoj estas bredataj de homoj pro ovoj, viando aŭ kiel ornamaĵoj kaj amikoj. Ofte tio gravas laŭ ekonomia vidpunkto; foje laŭ ekologia vidpunkto kiam oni protektas endanĝerigitajn speciojn. Multaj specioj estas ekonomie gravaj, ĉefe kiel manĝofonto akirita pere de ĉasado aŭ bredado. Kelkaj specioj, ĉefe kantobirdoj kaj papagoj, estas popularaj kiel hejmbestoj. Aliaj uzoj estas kolektado de guano (fekaĵoj) por ties uzado kiel sterko. Birdoj elstaras ĉe ĉiuj aspektoj de homa kulturo el religio al poezio aŭ populara muziko. Ĉirkaŭ 120–130 specioj iĝis formortintaj kiel rezulto de homa agado el la 17a jarcento, kaj pliaj centoj antaŭ tio. Nune ĉirkaŭ 1,200 birdospecioj estas minacataj per formorto pro homa agado, kvankam oni klopodas protekti ilin aŭ ties vivmedion.

Modernaj birdoj estas karakterizitaj per plumoj, beko sen dentoj, demetado de ovoj kun firma ŝelo, alta indico de metabolismo, koro kun kvar kavoj, kaj malpeza sed forta skeleto. Ĉiuj vivantaj specioj de birdoj havas flugilojn — la nun formortinta nefluginta Dinornito de Novzelando estis la ununura escepto. Flugiloj estas evoluitaj antaŭaj membroj, kaj plej multaj birdospecioj povas flugi, kun kelkaj esceptoj, kiaj strutoformaj, pingvenoj, kaj multaj diversaj endemiaj insulaj specioj. Birdoj havas ankaŭ unikajn digestan kaj spiran sistemojn kiuj estas tre bone adaptataj al flugo. Kelkaj birdoj, ĉefe korvedoj kaj papagoj, estas inter la plej inteligentaj animalaj specioj; multaj birdospecioj estis observataj dum fabrikado aŭ uzado de iloj, kaj multaj sociaj specioj montras kulturan transdonon de konoj tra generacioj.

Multaj specioj entreprenas longdistancajn ĉiujarajn migradojn, kaj multaj pliaj plenumas pli mallongajn neregulajn movojn. Birdoj estas ĝenerale sociemaj; ili komunikiĝas uzante vidajn signalojn kaj pere de alvokoj kaj birdkantoj, kaj partoprenas en socia kutimaro, kiel kooperativa reproduktado kaj ĉasado, arigado, kaj ĉikanado kontraŭ predantoj. La plejmulto de la birdospecioj estas socie monogamaj, kutime por unu reprodukta sezono ĉiufoje, foje dum jaroj, sed malofte dum vivo. Aliaj specioj havas poliginiajn ("multaj inoj") aŭ, pli malofte, poliandriajn ("multaj virbestoj") reproduktajn sistemojn. La ino plej ofte demetas la ovojn en nesto kaj ili estas kovataj de la gepatroj. Plej multaj birdoj havas etenditan periodon de gepatra prizorgo de la idoj.

Distribuado[redakti | redakti fonton]

La teritorio de la Hejmpasero etendiĝis ampleksege pro homa agado.[1]

Birdoj loĝas kaj reproduktiĝas en plejparto da teraj habitatoj kaj en ĉiuj el la sep kontinentoj, ĝis pleja sudo ĉe la reproduktaj kolonioj de la Pagodromo ĝis 440 km interne de Antarkto.[2] La plej granda birdodiverseco okazas en tropikaj regionoj. Iam oni supozis, ke tiu granda diverseco estas rezulto de pli altaj indicoj de speciigo en la tropikoj, tamen ĵusaj studoj trovis pli altajn indicojn de speciigo en altaj latitudoj kies tialoj estas pli grandaj indicoj de formorto ol ĉe la tropikoj.[3] Kelkaj familioj de birdoj adaptigis al vio kaj sur la mondaj oceanoj kaj eĉ en ili, kaj kelkaj specioj de marbirdoj venas surteren nur por reproduktiĝi[4] kaj kelkaj pingvenoj estis registritaj merĝe ĝis 300 m.[5]

Multaj birdospecioj establis reproduktajn populaciojn en areoj kien ili estis enmetitaj de homoj. Kelkaj el tiuj enmetoj okazis laŭvole; la Komuna fazano, ekzemple, estis enmetita tutmonde kiel casbirdo.[6] Aliaj enmetoj estis neintencaj, kiaj la natura setliĝo de la Monaĥa psitako en kelkaj nordamerikaj urboj post ties fuĝo el kaptiveco.[7] Kelkaj specioj, kiaj la Bovardeo,[8] Ĉimaĉimo[9] kaj la Rozbrusta kakatuo,[10] etendiĝis nature for el ties originaj teritorioj dum agrikulturaj praktikoj kreis taŭgajn novajn habitatojn.

Anatomio kaj fiziologio[redakti | redakti fonton]

En Esperanto ĉefaj partoj de birdoj; kape oni povas kompreni kreston, kiam leveblas; se ne kapoverton same kiel kaposupro kaj la tuta linio el frunto al nuko krono
Ekstera anatomio de birdo: 1 Beko, 2 Kapo, 3 Iriso, 4 Pupilo, 5 Dorso, 6 Malpligrandaj flugilkovriloj, 7 Skapolaj, 8 Mezkovriloj, 9 Triarangaj, 10 Pugo, 11 Unuarangaj, 12 Subpugo aŭ Kloako, 13 Femuroj, 14 Tibio-tarsa artiklo, 15 Tarso, 16 Piedo, 17 Tibio, 18 Ventroj, 19 Flankoj, 20 Brusto, 21 Gorĝo, 22 Brido

Kompare kun aliaj vertebruloj, birdoj havas korpon kiu montras multajn nekutimajn adaptojn, ĉefe por faciligi flugon.

La skeleto konsistas el tre malpezaj ostoj. Ili havas grandajn aerplenajn kavaĵojn (nomataj pneŭmatikaj kavaĵoj) kiuj konektas kun la spira sistemo.[11] La cerbaj ostoj ĉe plenkreskuloj estas fuziitaj kaj ne montras kraniajn suturojn.[12] La orbitoj estas grandaj kaj separataj de osteca septumo. La vertebraro havas nukan, torakan, lumban kaj vostan regionojn kun nombro de nukaj (kolo) vertebroj tre varia kaj speciale fleksebla, sed ties movo estas limigita en la antaŭaj torakaj vertebroj kaj foresta en la lastaj vertebroj.[13] La lastaj estas fuziitaj kun la pelvo por formi la sinsakron.[12] La ripoj estas ebenaj kaj la sternumo estas kileca por ligo de flugomuskoloj escepte ĉe la neflugaj birdordoj. La antaŭaj membroj estas modifitaj en flugiloj.[14]

Kiel ĉe reptilioj, birdoj estas ĉefe urikotelikaj, tio estas, ties renoj elprenas nitrogenajn rubaĵojn el sangofluo kaj forigas ĝin kiel ureata acido anstataŭ ureoamoniako per la ureteroj al la intesto. Birdoj ne havas urinan vezikon aŭ eksteran ureteran malfermaĵon kaj (escepe la struto) la ureata acido estas forigita kun la fekaĵoj kiel duonsolida rubaĵo.[15][16][17] Tamen, birdoj kiaj kolibroj povas esti amonotelikaj, kaj elpelas plej el la nitrogenaj rubaĵoj kiel amoniako.[18] Ili forigas ankaŭ kreatinon, pli ol kreatininon kiel mamuloj.[12] Tiu materialo, same kiel la produkto de la intestoj, eliras el la birda kloako.[19][20] La kloako estas multcela malfermaĵo: ruboforigejo, pariĝejo, kaj inoj demetas ovojn tra ĝi. Aldone multaj birdospecioj vomas restovomaĵojn.[21] La digesta sistemo de birdoj estas unika, kun kropo por stokado kaj maĉstomako kiu enhavas englutitajn ŝtonetojn aŭ sablerojn por dispecigi manĝon kaj anstataŭi mankantajn dentojn.[22] Plej birdoj estas tre adaptataj al rapida digesto por helpi flugon.[23] Kelkaj migrantaj birdoj adaptiĝis al uzado de proteinoj el multaj partoj de siaj korpoj, inklude proteinon el intestoj, kiel aldona energio dum migrado.[24]

Birdoj havas unu el plej komplikaj spiraj sistemoj el ĉiuj animalaj grupoj.[12] Dum enspiro, 75% el freŝa aero preterpasas la pulmojn kaj fluas rekte al posta aersako kiu etendas el pulmoj kaj konektas kun aerspacoj en ostoj kaj plenigas ilin per aero. La alia 25% el la aero iras rekte al la pulmoj. Kiam la birdo elspiras, la uzita aero fluas for de la pulmoj kaj la stokita freŝa aero el la posta aersako estas samtempe forigita al la pulmoj. Tiele la birdaj pulmoj ricevas konstantan liveron el freŝa aero dum kaj enspiro kaj elspiro.[25] Sonproduktado estas akirita per uzado de la sirinkso, muskola kavaĵo enhavanta multoblan timpanajn membranojn kiuj diverĝas el la malsupra fino de la traĥeo.[26] La birda koro havas kvar kavaĵojn kaj la dekstra aorta arko okazigas la sisteman cirkuladon (malkiel ĉe la mamuloj kie intervenas la maldekstra arko).[12] La posta kavaĵo ricevas sangon el la membroj tra la rena portosistemo. Malkiel ĉe mamuloj, la eritrocitoj de la birdoj havas kernon.[27]

Sentumoj[redakti | redakti fonton]

Ĉiuj organoj de birdoj montras perfektan adaptiĝon al ilia vivmaniero. El ĉiuj organoj de birdoj la plej gravan rolon en la adaptiĝo ludas la sensorganoj. La birdoj ricevas ĉiujn informojn pri la ĉirkaŭanta medio helpe de iliaj sensorganoj. La birdoj devas kongrui al siaj viv-cirkonstancoj. Tute aliaj organoj funkcias ĉe la tage aktivaj birdoj ol ĉe la noktaj aŭ de la akvobirdoj kaj stepaj birdoj. La vivmaniero kaj evoluinteco de sensorganoj reciproke dependas unu de la alia. Temas pri tre efikaj sentumoj.

La niktitanta membrano dum ĝi kovras la okulon de Maskovanelo

La nerva sistemo estas granda konsiderinte la relativan grandon de birdoj.[12] La plej disvolvigita parto de la cerbo estas tiu kiu kontrolas la flugo-rilatajn funkciojn, dum la cerbeto kunordigas movojn kaj la grandcerbo kontrolas kutimarojn, navigadon, pariĝadon kaj nestokonstruadon. Plej birdoj havas malbonkvalitan flarkapablon kun elstaraj esceptoj kiaj la kivioj,[28] Katartedoj[29] kaj Procelarioformaj.[30] La birda vida sistemo estas male ege disvolvigita. Akvobirdoj havas specialajn flekseblajn lensojn, kiuj permesas alformigon por vidado en aero kaj akvo.[12] Kelkaj specioj havas ankaŭ duoblan foveojn. Birdoj estas tetraĥromatiajn, kiuj posedas ultraviolajn (UV) sensivajn konĉelojn ĉe la okulo same kiel verdaj, ruĝaj kaj bluaj.[31] Tio permesas ricevi ultraviolan lumon, kio necesas por pariĝado. Multaj birdoj montras plumarbildojn en ultraviola kiuj estas nevideblaj al la homa okulo; kelkaj birdoj kies seksoj aperas similaj al la nuda okulo estas distingataj per la esto de ultraviolaj spegulaj makuloj en siaj plumoj.

Masklo de Blua paruo havas ultraviolan spegulan kronomakulon kiu montratas dum seksallogado per sinteno kaj levado de ties nukoplumoj.[32] Ultraviola lumo estas uzata ankaŭ por manĝo — turfalkoj serĉas predon per detektado danke al la UV spegulaj urinaj spuroj lasataj surgrunde de roduloj.[33] La okulplumoj de birdo ne estas uzataj por palpebrumi. Anstataŭe la okulo estas lubrikata de la niktitanta membrano, nome tria okulplumo kiu moviĝas horizontale.[34] La niktitanta membrano kovras ankaŭ la okulon kaj funkcias kiel kontaktlenso en multaj akvobirdoj.[12] La birda retino havas ventumilforman sangoliveran sistemon nome la pekteno.[12] Plej birdoj ne movas siajn okulojn, kvankam estas esceptoj, kiaj la Granda kormorano.[35] Birdoj kun okuloj en kapoflankoj havas ampleksan vidkampon, dum birdoj kun okuloj ĉe la fruntoj, kiaj strigoj, havas duokulan vidkapablon kaj povas ĉirkaŭkalkuli la kampoprofundon.[36] La birda orelo ne havas eksterajn aŭriklojn sed estas kovrataj de plumoj, kvankam ĉe kelkaj birdoj, kiaj la strigoj de la genro Asio, Bubo kaj Otus, tiuj plumoj formas tufojn kiuj similas al oreloj. La interna orelo havas kokleon, sed ĝi ne estas spirala kiel ĉe mamuloj.[37]

Kelkaj specioj povas uzi kemiajn defendojn kontraŭ predantoj; kelkaj Procelarioformaj povas elpeli malagrablan oleon kontraŭ agresanto,[38] kaj kelkaj specioj de pitohuioj el Novgvineo havas povegan neŭrotoksinon en siaj haŭtoj kaj plumoj.[39]

Kromosomoj[redakti | redakti fonton]

Birdoj havas du seksojn: masklo kaj femalo. La sekso de birdoj estas determinata laŭ la seksa determinsistemo laŭ kromosomoj Z kaj W, anstataŭ la sistemo de kromosomoj X kaj Y de mamuloj. Masklaj birdoj havas du khromosomoj Z (ZZ), kaj inaj birdoj havas kromosomon W kaj kromosomon Z (WZ).[12]

En preskaŭ ĉiu specio de birdoj, la sekso de individuo estas determinata je fekundigo. Tamen ĵusa studo demonstris ekzistadon de pertemperatura seksodetermino ĉe la Lathama alekturo, ĉe kiu pli altaj temperaturoj dum kovado rezultis en pli alta seksa proporcio de inoj al maskloj.[40]

Plumoj, plumaro kaj skvamoj[redakti | redakti fonton]

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en la artikoloj Plumo kaj Flugilplumoj.
 Owl with eyes closed in front of similarly coloured tree trunk partly obscured by green leaves
La plumaro de la Afrika malgranda orelstrigo permesas ĝin kamufli en sia ĉirkaŭo.

Plumoj estas karakteraj ecoj de birdoj (kvankam ekzistintaj ankaŭ ĉe kelkaj dinosaŭroj nune tiuj ne estas konsiderataj veraj birdoj). Ili faciligas flugon, havigante izoladon kiu helpas por termoregulado, kaj estas uzataj por memmontrado, kamuflado kaj signalado.[12] Estas kelkaj tipoj de plumoj, ĉiu kun sia propra celaro. Plumoj estas epidermaj kreskaĵoj ligataj al la haŭto kaj staraj nur en specifaj eroj de haŭto nome pterylae. La distribua modelo de tiuj plumaĵoj (pterylosis) estas uzataj en taksonomio kaj sistematiko. La aranĝo kaj aspekto de plumoj sur la korpo, nome plumaro, povas varii ene de la specio laŭ aĝo, socia statuso,[41] kaj sekso.[42]

Plumaro suferas regule plumoŝanĝojn; la standarda plumaro de birdo kiu plumoŝanĝis post la reprodukta sezono estas konata kiel "ne-reprodukta" plumaro, aŭ —ĉe la terminologio de Humphrey-Parkes— "baza" plumaro; reproduktaj plumaroj aŭ variaĵoj de la baza plumaro estas konataj laŭ la sistemo de Humphrey-Parkes kiel "alternativaj" plumaroj.[43] Plumoŝanĝo estas ĉiujara ĉe plej specioj, kvankam kelkaj povas havi du plumoŝanĝojn jare, kaj grandaj rabobirdoj povas plumoŝanĝi nur unufoje dum kelkaj jaroj. Plumoŝanĝaj modeloj varias depende de la diversaj specioj. Ĉe paserinoj, flugilplumoj estas anstataŭataj samtempe kaj la plej interna unuaranga la unua. Kiam la kvina el ses unuarangaj estas anstataŭata, la plej ekstera triaranga ekfalas. Post la plej internaj triarangaj estis ŝanĝitaj, la duarangaj ekfalas komence de la plej interna kaj tio sekvas al la eksteraj plumoj (centrifuga plumoŝanĝado). La plej grandaj unuarangaj kovriloj estas plumoŝanĝataj en sinkronio kun la unuaranga kun kiuj ili koincidas.[44] Malgranda nombro de specioj, kiaj anasoj kaj anseroj, perdas ĉiujn flugilplumojn unufoje, portempe iĝante neflugaj.[45] Kiel ĝenerala regulo, la vostoplumoj estas ŝanĝataj kaj anstataŭataj komence de la plej interna paro.[44] Centripeta ŝanĝo de vostoplumoj videblas tamen ĉe la Fazanedoj.[46] La centrifuga plumoŝanĝado estas modifita en la vostoplumoj de pegoj kaj certioj, ĉe kiuj ĝi komencas per la dua plej interna paro de plumoj kaj finas ĉe la centra paro de plumoj, por ke la birdo pluhavu la funkcian grimpovoston.[44][47] La ĝenerala modelo vidata ĉe paserinoj estas ke unuarangaj estas anstataŭataj eksteren, duarangaj internen, kaj la vosto el centro eksteren.[48] Antaŭ reproduktado, la inoj de plej parto de birdospecioj akiras nudan kovareon per perdo de plumoj ĉe la ventro. La haŭto tie ege enhavas sangovaskulojn kaj helpas la birdon por kovado.[49]

Red parrot with yellow bill and wing feathers in bill
Skarlata lorio plumaranĝanta

Plumoj postulas konservadon kaj birdoj plumaranĝas aŭ komas ilin ĉiutage, uzante averaĝe 9 % de sia taga tempo je tio.[50] La beko estas uzata por forkombi fremdajn erojn kaj por ŝmiri vaksajn elproduktaĵojn el la uropiga glando; tiuj elproduktaĵoj protektas la pluman flekseblecon kaj funkcias kiel kontraŭmikroba agento, malhelpante la kreskon de plumo-degradaj bakterioj.[51] Tio povas esti suplementata per elproduktaĵoj de formika acido el formikoj, kion birdoj ricevas pere de konduto konata kiel formikumo, por forigi plumoparazitojn.[52]

La skvamoj de birdoj estas komponataj de la sama keratino kiel bekoj, ungoj kaj spronoj. Ili troviĝas ĉefe ĉe fingroj kaj metatarsoj, sed povas troviĝi ankaŭ ĉe la maleolo ĉe kelkaj birdoj. Plej birdoskvamoj klare ne supermetas, escepte ĉe la kazoj de alcionoj kaj pegoj. Oni supozas, ke la birdoskvamoj estas homologaj al tiuj de reptilioj kaj mamuloj.[53]

Flugo[redakti | redakti fonton]

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Birdoflugo.
 Black bird with white chest in flight with wings facing down and tail fanned and down pointing
Senĉesa monarko “haltigita” dum flugilfrapado.

Plej birdoj povas flugi, kio distingas ilin el preskaŭ ĉiuj aliaj vertebrulaj klasoj. Flugo estas la ĉefa sistemo de transporto kaj movo ĉe plej birdospecioj kaj estas uzata por reproduktado, manĝado kaj predant-evito kaj -fuĝo. Birdoj havas variajn adaptojn por flugo, inklude malpezan skeleton, du grandajn flugomuskolojn, nome pectoralis (aŭ brusta, kiu grandas 15 % de la totala maso de la birdo) kaj la supracoracoideus (suprakorakoido), same kiel modifitajn antaŭajn membrojn (flugiloj) kiuj utilas kiel aerteniloj.[12] La formo kaj grando de flugiloj ĝenerale determinas la birdospecian flugotipon; multaj birdoj kombinas povegan, flugilfrapan flugon kun malpli energi-intensan ŝvebadon. Ĉirkaŭ 60 vivantaj birdospecioj estas neflugaj, same kiel multaj formortintaj birdoj.[54] Neflugeco ofte okazas ĉe birdoj de izolataj insuloj, probable pro limigitaj resursoj kaj foresto de teraj predantoj.[55] Kvankam neflugantaj, pingvenoj uzas similajn musklaron kaj movojn por "flugi" tra akvo, same kiel aŭkoj, pufinoj kaj cinkloj.[56]

Kutimaro[redakti | redakti fonton]

Plej birdoj estas tagaj, sed kelkaj birdoj, kiaj multaj specioj de strigoj kaj kaprimulgoj, estas noktulojkrepuskuloj (tio estas, aktivaj dum krepuskaj horoj), kaj multaj marbordaj vadbirdoj manĝas kiam tajdoj taŭgas, ĉu tage aŭ nokte.[57]

Manĝo[redakti | redakti fonton]

 Illustration of the heads of 16 types of birds with different shapes and sizes of beak
Manĝadaptoj en bekoj

Birdodietoj estas variaj kaj ofte inkludas nektaron, fruktojn, plantojn, semojn, kadavraĵojn, kaj variajn malgrandajn animalojn, inklude aliajn birdojn.[12] Ĉar birdoj ne havas dentojn, ties digesta sistemo estas adaptita je nemaĉitaj manĝeroj kiuj estas englutataj enteraj.

Birdoj kiuj uzas multajn strategiojn por akiri manĝon aŭ kiuj manĝas varion de manĝeroj estas nomataj ĝeneralistoj, dum aliaj kiuj koncentras tempon kaj penon al specifaj manĝeroj aŭ havas ununuran strategion por akiri manĝon estas konsiderataj specialistoj.[12] Birdomanĝaj strategioj varias laŭ specioj. Multaj birdoj plukas insektojn, senvertebrulojn, fruktojn, aŭ semojn. Kelkaj ĉasas insektoj per subita atako el branĉo. Tiuj specioj kiuj serĉas plagajn insektojn estas konsiderataj profitaj 'biologiaj kontrolagentoj' kaj ties esto estas kuraĝigitaj de programoj por biologia plagokontrolo.[58] Nektaromanĝantoj kiaj kolibroj, nektariniedoj, lorienoj inter aliaj havas speciale adaptitajn broŝecajn langojn kaj ĉe multaj kazoj la bekoj estas dezajnitaj kongrue al kunadaptitaj floroj.[59] Kivioj kaj vadbirdoj kun longaj bekoj provoplukas senvertebrulojn; la variaj bekolongoj kaj manĝosistemoj de vadbirdoj estas rezultoj de la separo de la respektiva ekologia niĉo.[12][60] Kolimboj, merganasoj, pingvenoj kaj aŭkoj persekutas siajn predojn subakve, uzante siajn flugilojn aŭ piedojn por propulsado,[4] dum elaeraj predantoj kiaj suloj, alcionoj kaj ŝternoj plonĝas post siaj predoj. Flamengoj, tri specioj de prionoj, kaj kelkaj anasoj estas filtromanĝantoj.[61][62] Anseroj kaj Anatenoj estas ĉefe paŝtiĝantaj.

Kelkaj specioj, kiaj fregatedoj, mevoj,[63] kaj sterkorarioj,[64] dediĉas sin al kleptoparazitismo, ŝtelante manxgerojn el aliaj birdoj. Oni supozas, ke kleptoparazitismo estas suplemento al manĝo akirita per ĉasado, pli ol grava parto de la dieto de iu ajn specio; studo pri la Granda fregato ŝtelanta el Maskitaj naivuloj ĉirkaŭkalkulas, ke la fregatoj ŝtelis maksimume 40 % el ties manĝo sed averaĝe nur 5%.[65] Aliaj birdoj estas kadavromanĝantoj; kelkaj el tiuj, kiaj vulturoj, estas specialigitaj veraj kadavromanĝantoj, dum aliaj, kiaj mevoj, korvedoj, aŭ aliaj rabobirdoj, estas oportunemaj.[66]

Trinkado[redakti | redakti fonton]

Akvo estas necesa por multaj birdoj, kvankam ties maniero por forpelo kaj manko de ŝvitoglandoj malpliigas la fiziologiajn postulojn.[67] Kelkaj dezertaj birdoj povas akiri siajn akvonecesojn tute el humideco de ties manĝo. Ili povas havi ankaŭ aliajn adaptojn kiaj permesi sian korpotemperaturon plialtiĝi, evitante humidecan perdon pere de elvapora refreŝigo aŭ anhelado.[68] Marbirdoj povas trinki marakvon kaj havi salglandoj en la kapo kiu forigas troan salon tra la naztruoj.[69]

Plej birdoj metas akvon en siaj bekoj kaj levas siajn kapojn por sendi ĝin tra la gorĝon. Kelkaj specioj, ĉefe de aridaj zonoj, apartenantaj al la familioj de kolomboj, fringoj, musbirdoj, turnicoj kaj otidoj estas kapablaj engluti akvon sen neceso retroenigi siajn kapojn.[70] Kelkaj dezertaj birdoj dependas el akvofontoj kaj ĉefe pterokloj estas bone konataj pro siaj ĉiutagaj kongregaĵoj ĉe akvofontoj. Reproduktantaj pterokloj kaj multaj pluvioj portas akvon al siaj idoj per humidigo de siaj ventroplumoj.[71] Kelkaj birdoj portas akvon al siaj ennestaj idoj en siaj kropoj aŭ vomas ĝin kune kun la manĝo. La kolomba familio, flamengoj kaj pingvenoj havas adaptojn por produkti nutrivan fluaĵon nome kropolakto per kiu ili manĝigas siajn idojn.[72]

Migrado[redakti | redakti fonton]

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Birdomigrado.

Multaj birdospecioj migras por havi avantaĝon el mondaj diferencoj pri sezonaj temperaturoj, tiele plibonigante siajn disponeblojn de manĝoresursoj kaj reprodukta habitato. Tiuj migradoj varias inter la diversaj grupoj. Multaj teraj birdoj, vadbirdoj, kaj akvobirdoj entreprenas ĉiujarajn longdistancajn migrojn, kutime ekigitaj pro la longo de la taglumo same kiel pro la veterkondiĉoj. Tiuj birdoj estas karakterigataj per reprodukta sezono vivata en moderklimataj aŭ arktaj/antarktaj regionoj kaj ne-reprodukta sezono en la tropikaj regionoj aŭ mala hemisfero. Antaŭ migrado, birdoj evidente pliigas sian korpograson kaj rezervaĵojn kaj malpliigas la grandon de kelkaj el ties organoj.[24][73] Migrado estas ege postula energie, ĉefe kiam birdoj bezonas trapasi dezertojn kaj oceanojn sen rehavi fortojn. Teraj birdoj havas flugoteritorion de ĉirkaŭ 2500 km kaj vadbirdoj povas flugi ĝis 4000 km,,[74] kvankam la Lapona limozo kapablas sen halti flugi ĝis 10,200 km.[75] Ankaŭ marbirdoj povas entrepreni longajn migradojn, kies plej longa ĉiujara migrado estas tiuj de la Griza pufino, kiu reproduktiĝas en Novzelando kaj Ĉilio kaj pasas la nordan someron manĝe en Norda Pacifiko ĉe Japanio, Alasko kaj Kalifornio, ĉiujaran veturadon de 64,000 km.[76] Aliaj marbirdoj disiĝas post reproduktado, kaj veturas amplekse sen havi fiksan migradan itineron. Albatroj reproduktintaj en Suda Oceano ofte entreprenas ĉirkaŭpolusajn flugojn inter reproduktaj sezonoj.[77]

A map of the Pacific Ocean with several coloured lines representing bird routes running from New Zealand to Korea
La itineroj de satelite kontrolantaj Laponajn limozojn migrantajn norden el Novzelando. Tiu specio havas la plej longan konatan senhaltan migradon el ĉiuj ajn specioj, ĝis 10,200 km.

Kelkaj birdospecioj entreprenas mallongajn migradojn, veturante nur tiom kiom postulate por eviti malbonan veteron aŭ akiri manĝon. Ekaperaj specioj kiaj la borealaj fringoj estas unu el tiaj grupoj kaj povas komune troviĝi en la loko en unu jaro kaj foresti la venontan. Tiu tipo de migrado estas kutime asocia kun manĝodisponeblo.[78] Kelkaj specioj povas ankaŭ veturi pli mallongajn distancojn super parto de ties teritorio, kaj individuoj el pli altaj latitudoj veturas al teritorioj de samspecianoj; aliaj entreprenas partajn migradojn, kie nur parto de la populacio, kutime inoj kaj subdominaj maskloj, migras.[79] Parta migrado povas formi grandan porcenton de la migrada kutimaro de birdoj en kelkaj regionoj; en Aŭstralio, studoj trovis, ke 44 % el la ne-paserinaj birdoj kaj 32 % el paserinoj estas parte migrantaj.[80] Altituda migrado estas formo de mallongdistanca migrado kie birdoj pasas la reproduktan sezonon je pli altaj altitudoj kaj moviĝas al pli malaltaj dum nebonaj kondiĉoj. Ĝi estas plej ofte postulita de temperaturaj ŝanĝoj kaj kutime okazas kiam ankaŭ la normalaj teritorioj iĝas neloĝeblaj pro manko de manĝo.[81] Kelkaj specioj povas ankaŭ esti nomadecaj, nehavante fiksan teritorion kaj moviĝante laŭ vetero kaj manĝodisponeblo. La Psitakedoj kiel familio estas evidente nek migrantaj nek loĝantaj sed konsiderataj kiel disiĝemaj, ekaperemaj, nomadecaj aŭ ke entreprenas malgrandajn kaj neregulajn migradojn.[82]

La kapablo de birdoj por reveni al preciza loko tra ampleksaj distancoj estis konata de longe; en eksperimento realigita en la 1950-aj jaroj Nordmara pufino liberigita en Bostono revenis al sia kolonio en Skomer, Kimrio, en 13 tagoj, tra distanco de 5,150 km.[83] Birdoj navigas dum migrado uzante varion de metodoj. Ĉe dumtagaj migrantoj, la suno estas uzata por navigi tage, kaj oni uzas stelan kompason nokte. Birdoj kiuj uzas la sunon kompensas la ŝanĝantan pozicion de la suno dumtage per la uzado de interna horloĝo.[12] Orientigo per la stela kompaso dependas el la pozicio de la konstelacioj ĉirkaŭ Norda Stelo.[84] Tio estas helpata ĉe kelkaj specioj pro ties kapablo por senti la teran geomagnetikon danke al specializitaj lumkaptiloj.[85]

Komunikado[redakti | redakti fonton]

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Birdkanto.
La ceremonia memmontrado de la Sunbirdo imitas grandan predanton
La ceremonia memmontrado de la Sunbirdo imitas grandan predanton.

Birdoj komunikas uzante ĉefe vidajn kaj aŭdajn signalojn. Signaloj povas esti interspecifaj (inter specioj) kaj intraspecifaj (ene de specioj).

Birdoj foje uzas plumaron por konsideri kaj montri socian hegemonion,[86] por montri reproduktan kondiĉon ĉe sekse selektataj specioj, aŭ por plenumi minacan memmontradon, kiel ĉe la kamuflimito de la Sunbirdo respektive de granda predanto por forigi akcipitrojn kaj protekti siajn idojn.[87] Ankaŭ variado en plumaro permesas la identigon de birdoj, ĉefe inter specioj. Vida komunikado inter birdoj povas ankaŭ inkludi ceremoniajn memmontrojn, kiuj evoluis el nesignalaj agadoj kiaj plumaranĝo, la alĝustigoj de plumopozicio, bekumado aŭ aliaj kutimoj. Tiuj memmontroj povas signali agreson aŭ submeton aŭ povas kontribui al formado de parligoj.[12] La plej prilaborataj memmontroj okazas dum pariĝado, kiam oni okazigas "dancojn" ofte formatajn el komplikaj kombinoj de multaj eblaj komponmovoj;[88] la maskla reprodukta sukceso povas dependi el kvalito de tiaj memmontroj.[89]

Alvoko de la Domtroglodito, komuna nordamerika kantobirdo

Birdaj alvokoj kaj kantoj, kiuj estas produktataj en la sirinkso, estas la ĉefaj sistemoj per kiuj birdoj komunikiĝas per sonoj. Tiu komunikado povas esti tre komplika; kelkaj specioj povas uzi la du flankojn de la sirinkso sendepende, permesante la samtempan produkton de du diferencaj kantoj.[26] La alvokoj estas uzataj por vario de celoj, inklude allogon de partnero,[12] evaluadon de eventualaj partneroj,[90] ligoformadon, reklamo kaj plutenado de teritorioj,[12] la identigo de aliaj individuoj (kiaj kiam gepatroj serĉas idojn en kolonioj aŭ kiam partneroj kuniĝas je la komenco de la reprodukta sezono),[91] kaj la averto al aliaj birdoj pri eventualaj predantoj, foje kun specifa informo pri la naturo de la minaco.[92] Kelkaj birdoj uzas ankaŭ mekanikajn sonojn por aŭda komunikado. La Novzelanda galinago de la genro Coenocorypha de Novzelando blovas aeron tra siaj plumoj,[93] pegoj tamburas teritorie,[23] kaj la Plejnigra kakatuo uzas ilojn por tamburi.[94]

 massive flock of tiny birds seen from distance so that birds appear as specks
Ruĝbeka teks-birdo, la plej multnombra specio de birdoj,[95] formas enormajn arojn - foje de dekoj da miloj.

Arigado kaj aliaj asocioj[redakti | redakti fonton]

Dum kelkaj birdoj estas esence teritoriemaj aŭ vivas en malgrandaj familigrupoj, aliaj birdoj povas formi grandajn arojn. La ĉefa profito de arigado estas sekureco pro kvanto kaj pliiĝanta manĝefiko.[12] Defendo kontraŭ predantoj estas ege grava en fermitaj habitatoj kiaj arbaroj, kie embuska predado estas komuna kaj multaj okuloj povas havigi pli valoran fruan avertosistemon. Tiu kondukis al disvolvigo de multaj miksitaj kunmanĝantaroj, kiuj estas kutime komponataj de malgrandaj nombroj de individuoj de multaj specioj; tiuj birdaroj havigas sekurecon pro kvanto sed malpliigas la eventualan konkurencon pro la manĝo.[96] La kostoj de la ariga kutimaro inkludas ĉikanadon de socie subordulaj birdoj fare de pli hegemoniaj birdoj kaj la malpliigon de la manĝefikon ĉe iaj kazoj.[97]

Birdoj foje formas ankaŭ asociojn kun nebirdaj specioj. Plonĝaj marbirdoj asocias kun delfenoj kaj tinusoj, kiuj pelas ariĝantajn fiŝojn al la surfaco.[98] Buceredoj havas mutualisman rilataron kun la Nana helogalo, per kiu ili manĝas kune kaj eĉ avertas unu la alian kaze de alproksimiĝantaj rabobirdoj kaj aliaj predantoj.[99]

Ripozado[redakti | redakti fonton]

Pink flamingo with grey legs and long neck pressed against body and head tucked under wings
Multaj birdoj, kiaj tiu Ruĝa flamengo, enmetas siajn kapojn en siajn dorsojn por dormi.

La alta metabolisma funkciado de birdoj dum la aktiva parto de la tago estas suplementata de la ripozado dum la resto de la tempo. Dormantaj birdoj ofte uzas dormotipon konatan kiel vigla dormo, kie la periodoj de ripozo estas intermetitaj kun rapidaj okulmalfermoj, kiuj permesas ilin esti sentemaj al ĝenado kaj ebligas rapidan fuĝon el minacoj.[100] Oni supozas, ke la apusoj povas dormi dumfluge kaj radaraj observoj sugestas, ke ili orientiĝas por fronti la venton en siaj ripozaj flugoj.[101] Oni sugestis, ke povas esti kelkaj tipoj de dormo kiuj eblas eĉ kiam oni estas en flugo.[102] Kelkaj birdoj estis montrintaj kapablon faligi en malrapidan dormon po unu el la hemisfero de la cerbo ĉiun fojon. La birdoj tendencas ekzerci tiun kapablon depende el sia sinteno relative al la ekstero de la birdaro. Tio povas permesi la okulon malan al la dormanta hemisfero resti vigla antaŭ predantoj vidante la eksterajn marĝenojn de la birdaro. Tiu adapto estas konata ankaŭ ĉe maraj mamuloj.[103] Komuna ripozado oftas ĉar ĝi malaltigas la perdon de korpovarmo kaj malpliigas la riskojn asociajn kun predantoj.[104] Ripozejoj estas ofte elektitaj konsiderinte la termoreguladon kaj la sekurecon.[105]

Multaj dormantaj birdoj faldas siajn kapojn super siaj dorsoj kaj metas siajn bekojn en siaj dorsoplumoj, kvankam aliaj lokigas siajn bekojn inter siaj brustoplumoj. Multaj birdoj ripozas sur unu kruro, dum kelkaj povas meti siajn krurojn en ties plumojn, ĉefe en malvarma vetero. Ripozbirdoj havas tendenon fermantan mekanismon kiu helpas ilin teniĝi en la ripozejo kiam ili dormantas. Multaj surgrundaj birdoj, kiaj koturnoj kaj fazanoj, ripozas en arboj. Kelkaj psitakoj de la genro Loriculus ripozas pendante kapalteren.[106] Kelkaj kolibroj eniras en noktecan staton de letargio akompane de malpliigo de ties metabolisma agado.[107] Tiu fiziologia adapto montriĝas en preskaŭ cento de aliaj specioj, kiaj la noktokaprimulgoj, kaprimulgoj, kaj artamoj. Unu specio nome la Falenoptilo, eĉ eniras en staton de vintra dormo.[108] Birdoj ne havas ŝvitoglandojn, sed ili povas refreŝiĝi enirante en ombron, starante en akvo, anhelante, pliigante sian surfacareon, skuante sian gorĝon aŭ per uzado de specialaj kutimoj kiaj urohidrozo por malvarmiĝi.

Reproduktado[redakti | redakti fonton]

Sociaj sistemoj[redakti | redakti fonton]

 Bird faces up with green face, black breast and pink lower body. Elaborate long feathers on the wings and tail.
Kiel aliaj en sia familio la masklo de la Kumulbirdo havas prilaboratan reproduktan plumaron uzatan por impresi inojn.[109]

Ĉirkaŭ 95 % de la birdospecioj estas socie monogamaj. Tiuj specioj pariĝas por almenaŭ la daŭro de la reprodukta sezono aŭ —en kelkaj kazoj— por kelkaj jaroj aŭ ĝis la morto de unu el la partneroj.[110] Monogamio permesas gepatran zorgon, kiu ege gravas ĉe specioj kie inoj postulas masklan helpon por sukcesa idozorgado.[111] Inter multaj socie monogamaj specioj, komunas ekster-paraj kopulacioj (malfidelo).[112] Tiaj kutimoj tipe okazas inter hegemoniaj maskloj kaj inoj pariĝintaj kun subulaj maskloj, sed povas esti ankaŭ rezulto de perforta kopulacio ĉe anasoj kaj aliaj anasedoj.[113] Por inoj, eblaj profitoj de eksterpara kopulacio povas inkludi akiri pli bonkvalitajn genojn por ties idaro kaj certigi kontraŭ eblo de nefekundeco ĉe ŝia partnero.[114] Masklo de specioj kiuj kutimas je eksterparaj kopulacioj ŝtreĉe kontrolos sian partnerinon por certigi sian patrecon ĉe la idoj kiujn li zorgos.[115]

Okazas ankaŭ aliaj pariĝadaj sistemoj, nome poliginio, poliandrio, poligamio, poliginandrio, kaj promiskueco.[12] Poligamiaj reproduktaj sistemoj okazas kiam inoj kapablas idozorgi sen helpo de maskloj.[12] Kelkaj specioj povas uzi pli da unu sistemon depende de la cirkonstancoj.

Reproduktado kutime postulas ioman formon de ceremonia memmontrado por pariĝado, tipe fare de la masklo.[116] Plej parto de ceremonioj estas simplaj kaj inkludas ioman tipon de kanto. Kelkaj ceremonioj tamen estas tre prilaborataj. Depende el la specio, tiuj povas inkludi tamburadon flugilan aŭ vostan, dancadon, akrobatajn flugojn, aŭ komunajn maskloluktojn. La inoj estas ĝenerale kiuj elektas partneron,[117] sed ĉe la poliandriaj falaropoj, tio estas inverse: pli senmarkaj maskloj elektas la brilkolorajn inojn.[118] Ceremonia porpariĝa manĝigado, bekumado kaj plumaranĝado estas komune utiligataj inter partneroj, ĝenerale post kiam la gebirdoj estis pariĝantaj.[23]

Samseksema kutimaro estis observata kaj ĉe maskloj kaj ĉe inoj en nombraj specioj de birdoj, ĉe kopulacio, parligado, kaj idozorgado.[119]

Teritorioj, nestoj kaj kovado[redakti | redakti fonton]

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Birdnestoj.

Multaj birdoj aktive defendas teritorion el aliaj birdoj de la sama specio dum la reprodukta sezono; pluhavo de teritorioj protektas la manĝofonton por ties idoj. Specioj kiuj estas malkapablaj defendi manĝoteritoriojn, kiaj marbirdoj kaj apusoj, ofte reproduktiĝas en kolonioj anstataŭe; oni supozas ke tio havigas protekton el predantoj. Koloniaj reproduktuloj defendas malgrandajn nestolokojn, kaj la konkurenco ene de la specio por la nestolokoj povas esti intensa.[120]

Masklo de Komuna merlo (Turdus merula) manĝigante siajn idojn

Ĉiuj birdoj demetas amniajn ovojn kun malmolaj ŝeloj fare ĉefe el kalcia karbonato.[12] Truoj kaj engrundonestaj specioj tendencas ovodemeti blankajn aŭ palajn ovojn, dum nestantoj en malfermo demetas kamuflajn ovojn. Estas multaj esceptoj al tiu modelo tamen; la surgrunde nestantaj kaprimulgoj havas palajn ovojn, kaj kamuflon havigas anstataŭe ties plumaro. Specioj kiuj estas viktimoj de nestoparazitoj havas variajn ovokolorojn por plibonigi la ŝancojn diferencigi la parazitan ovon, kio siavice devigas la parazitajn inojn kongruigi siajn ovojn al tiuj de sia gastiganto.[121]

Yellow weaver (bird) with black head hangs an upside-down nest woven out of grass fronds.
Masklo de Ordorsa teksisto konstruas prilaboratajn pendantajn nestojn el herbo

Birdovojn oni demetas kutime en nesto. Plej specioj kreas iome prilaboritajn nestojn, kiuj povas esti tasoj, kupoloj, teleroj, literoj, amasoj aŭ engrundaj truoj.[122] Kelkaj birdonestoj tamen estas tre primitivaj; nestoj de albatrosoj estas nur simplaj skrapaĵoj surgrundaj. Plej birdoj konstruas nestojn en ŝirmaj, kaŝitaj areoj por eviti predadon, sed grandaj aŭ koloniaj birdoj —kiuj estas pli defendokapablaj— povas konstrui pli malfermajn nestojn. Dum la nestokonstruado, kelkaj specioj serĉas plantomaterialon el plantoj kun parazitidaj toksinoj por plibonigi la idan survivadon,[123] kaj oni uzas plumojn ofte por nestizoligo.[122] Kelkaj birdospecioj ne havas nestojn; la surklife nestumanta Longbeka urio demetas siajn ovojn sur nuda roko, kaj masklo de Imperiestra pingveno retenas la ovon inter sia korpo kaj siaj piedoj. Ne-esto de nestoj estas ĉefe grava ĉe surgrunde nestumantaj specioj kie la idoj estas frumaturaj.

Nesto de Orienta febo kiu estis parazitata de Brunkapa molotro
Nesto de Orienta febo kiu estis parazitata de Brunkapa molotro.

Kovado, kiu plibonigas la temperaturon por la ida disvolviĝo, kutime komencas post la demeto de la lasta ovo.[12] Ĉe monogamiaj specioj la kovadotaskoj estas ofte kundividitaj, dum ĉe poligamiaj specioj unu gepatro estas tute respondeca pri la kovado. La patra varmo pasas al la ovoj tra la kovareoj, zonoj de nuda haŭtaĵo en la ventro aŭ brusto de la kovantaj birdoj. La kovado povas esti energie postulega procezo; plenkreskaj albatrosoj ekzemple predas ĝis 83 g el korpopezo ĉiutage dum kovado.[124] La varmo por la kovado de ovoj de megapodoj venas el la suno, putriĝanta vegetaĵaro aŭ eĉ de vulkanaj fontoj.[125] Kovoperiodoj gamas el 10 tagoj (ĉe pegoj, kukoloj kaj paserinaj birdoj) ĝis ĉirkaŭ 80 tagoj (ĉe albatrosoj kaj kivioj).[12]

Patra idozorgado[redakti | redakti fonton]

Je la momento de sia eloviĝo, la birdidoj gamas laŭ disvolviĝo el senhelpa al sendependa, laŭ sia specio. Senhelpaj idoj estas nomataj malfrumaturaj, kaj tendencas naskiĝi malgrandaj, blindaj, nemoviĝantaj kaj nudaj; idoj kiuj naskiĝas moviĝantaj kaj plumokovritaj ĉe eloviĝo estas nomataj frumaturaj. Malfrumaturaj birdidoj necesas helpan termoreguladon kaj devas esti kovataj pli dumlonge ol la frumaturaj idoj. Intermeze estas duonfrumaturaj kaj duonmalfrumaturaj.

 Hummingbird perched on edge of tiny nest places food into mouth of one of two chicks
Ino de Kaliopa kolibro manĝigante junulojn

Tempodaŭro kaj naturo de gepatra idozorgo varias amplekse inter diversaj ordoj kaj specioj. Je unu pinto, gepatra idozorgo ĉe megapodoj finas je eloviĝo; la ĵus eloviĝintaj birdidoj elfosiĝas el la nestamaso sen gepatra asistado kaj povas tuje elturniĝi.[126] Je la mala pinto, multaj marbirdoj etendis periodojn de gepatra idozorgo, el kiuj la plej longdaŭra estas tiuj de la Granda fregato, kies idoj postulas ĝis ses monatoj ĝis elnestiĝo kaj estas manĝigataj de la gepatroj ĝis aldonaj 14 monatoj.[127]

Ĉe kelkaj specioj, ambaŭ gepatroj zorgas birdidojn kaj junulojn; ĉe aliaj tia zorgo estas respondeco nur de unu sekso. Ĉe kelkaj specioj, aliaj membroj de la sama specio - kutime proksimaj parencoj de la reproduktanta paro, kiaj idoj el antaŭaj ovaroj - helpos je la idozorgado.[128] Tia parencohelpo estas ĉefe komuna ĉe Korvedoj, kio inkludas birdojn kiaj la veraj korvoj, la Aŭstralia pigo kaj la maluroj,[129] sed estis observata ĉe specioj tiom diversaj kiom la Titipunamo kaj la Ruĝa milvo. Inter plej grupoj de animaloj, maskla patra idozorgado estas rara. Ĉe birdoj tamen ĝi estas tre komuna - pli ol ĉe ĉiu ajn vertebrula klaso.[12] Kvankam teritoria kaj nestoloka defendo, kovado kaj idozorgado estas ofte kunhavataj taskoj, estas foje labordivido laŭ kiu unu partnero entreprenas la tuton aŭ plej parton de preciza tasko.[130]

La momento kiam okazas la elnestiĝo de la idoj varias enorme. La idoj de la urietoj de la genro Synthliboramphus, kiaj la Malnova urieto, elnestiĝas la nokton post eloviĝo, sekvante la patrojn al la maro, kie ili estas for el atingo de surteraj predantoj.[131] Kelkaj aliaj specioj, kiaj la anasoj, movas siajn idojn for el la nesto ege frue. Ĉe plej parto de specioj, la idoj elnestiĝas ĝuste antaŭ, aŭ tuj post, kiam ili ekkapablas flugi. Ankaŭ la kvanto de gepatra idozorgado ege varias; albatrosidoj forlasas la neston per si mem kaj ne ricevas pluan helpon, dum aliaj specioj pluricevas suplementan manĝigadon post elnestiĝo.[132] La ido povas ankaŭ sekvi siajn gepatrojn dum sia unua migrado.[133]

Nestoparazitoj[redakti | redakti fonton]

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Nestoparazitado.
Small brown bird places an insect in the bill of much larger grey bird in nest
Kanbirdo manĝigante idon de Komuna kukolo, nome nestoparazito.

Reprodukta parazitado, kie ovodemetanto ovodemetas siajn ovojn kun la ovaro de alia individuo, estas pli komune inter birdoj ol ĉe iu ajn alia tipo de organismo.[134] Post kiam parazita birdino demetas siajn ovojn en la nesto de alia birdo, tiuj estas ofte akceptataj kaj zorgataj de la gastiganto je malprofito de la propra ovaro de tiu. Reproduktaj parazitoj povas esti ĉu devigaj reproduktaj parazitoj, kiuj devas demeti siajn ovojn nepre en la nestoj de alia specio ĉar ili mem malkapablas zorgi siajn proprajn idojn, aŭ nedevigaj reproduktaj parazitoj, kiuj foje ovodemetas en la nestoj de samspecianoj por pligrandigi sian reproduktan rezulton eĉ se ili zorgas siajn proprajn idojn.[135] Cento da birdospecioj, inklude mielindikantojn, ikteredojn, estrildedojn kaj kelkaj anasoj, estas devigaj reproduktaj parazitoj, kvankam la plej fama estas la kukoloj.[134] Kelkaj reproduktaj parazitoj estas adaptataj je eloviĝo antaŭ la idoj de la gastiganto, kio permesas ilin detrui la ovojn de la gastiganto forpelante ilin el la nesto aŭ mortigante la idojn de la gastiganto; tio sekurigas ke la tuta manĝaĵo alportata al la nesto estu manĝata de la parazitaj idoj.[136]

Ekologio[redakti | redakti fonton]

Birdoj okupas ampleksan gamon de ekologiaj niĉoj.[95] Dum kelkaj birdoj estas ĝeneralistoj, aliaj estas tre specializataj en sia habitato aŭ manĝopostuloj. Eĉ ene de unusola habitato, kia arbaro, la niĉoj okupataj de diversaj specioj de birdoj varias, kaj kelkaj specioj manĝas en la kanopeo, aliaj sub la kanopeo, kaj aliaj sur la arbara grundo. Arbaraj birdoj povas esti insektomanĝuloj, fruktomanĝuloj, kaj nektaromanĝuloj. Akvobirdoj ĝenerale manĝas per fiŝkaptado, plantomanĝado kaj piratado aŭ kleptoparazitismo. Rabobirdoj specialiĝas en ĉasado de mamuloj aŭ de aliaj birdoj, dum vulturoj estas specializitaj kadavromanĝantoj. Birdomanĝuloj estas animaloj kiuj estas specializataj al predado de birdoj.

Kelkaj nektaromanĝantaj birdoj estas gravaj polenigantoj, kaj multaj fruktomanĝuloj ludas gravan rolon por semodisigo.[137] Plantoj kaj polenigantaj birdoj ofte kunevoluas,[138] kaj en kelkaj kazoj la unuaranga poleniganto de floro estas la ununura specio kapabla atingi sian nektaron.[139]

Birdoj estas ofte gravaj por la insula ekologio. Birdoj ofte atingis insulojn kiujn mamuloj ne atingis; en tiuj insuloj, birdoj povas plenumi ekologiajn rolojn tipe ludatajn de pli grandaj animaloj. Ekzemple en Novzelando la moaoj estis gravaj serĉuloj, same kiel nune la Kereruo kaj la Kokako.[137] Nuntempe la plantoj de Novzelando pluhavas la defendan adapton evoluitan por protekti ilin el la formortinta moao.[140] Nestumantaj marbirdoj povas ankaŭ efiki super la ekologio de insuloj kaj ĉirkaŭaj maroj, ĉefe per koncentriĝo de grandaj kvantoj de guano, kiuj povas riĉigi la lokan grundon[141] kaj la ĉirkaŭajn marojn.[142]

Ampleksa vario de birdekologiaj kampometodoj, inklude kalkuladon, nestokontrolon kaj kaptadon kaj markadon, estas uzataj por pristudi la birdan ekologion.

Rilato kun homoj[redakti | redakti fonton]

Ĉar birdoj estas tre videblaj kaj komunaj animaloj, homoj havis rilaton kun ili ekde la apero de la homo.[143] Foje tiuj rilatoj estis mutualismaj, kiaj la kooperativa mielkolekto inter mielindikantoj kaj afrikaj popoloj kiaj la Borana.[144] Aliajn fojojn ili povas esti kunmanĝantaj, kiel kiam specioj kiaj la Dompasero[145] profitis el homa aktivado. Kelkaj birdospecioj iĝis komerce gravaj agrikulturaj plagoj,[146] kaj kelkaj estas kaŭzoj de birdofrapo.[147] Ankaŭ homa aktivado povas esti malprofitiga kaj jam minacis nombrajn birdospeciojn al formorto (ĉasado, birda plumbovenenigo, pesticidoj, ŝosemortintoj, kaj predado fare de maskotaj katoj kaj hundoj estas komunaj kaŭzoj de mortoj al birdoj).

Birdoj povas agadi kiel vektoroj por disvastigo de malsanoj kiaj psitakozo, salmonelozo, kampilobakteriozo, mikobakteriozo (birda tuberkulozo), birda gripo, giardiazo kaj kriptosporidiozo super longajn distancojn. Kelkaj el tiuj estas zoonozaj malsanoj kiuj povas esti transmititaj ankaŭ al homoj.[148]

Ekonomia gravo[redakti | redakti fonton]

Alhejmigitaj birdoj bredataj por viando kaj ovoj, nome kortobirdoj, estas la plej granda fonto de animalaj proteinoj manĝataj de homoj; en 2003 oni produktis 76 milionojn da tunoj da kortobirdoj kaj 61 milionoj da tunoj de ovoj tutmonde.[149] Kokoj ĉefe gravas por homa konsumado de kortobirdoj, sed ankaŭ meleagroj, anasoj kaj anseroj estas relative komunaj. Ankaŭ multaj specioj de birdoj estas ĉasataj por viando. Birdoĉasado estas ĉefe distra aktivaĵo escepte en tre nedisvolviĝintaj areoj. Plej gravaj birdoj ĉasataj en Norda kaj Suda Ameriko estas akvobirdoj; aliaj amplekse ĉasataj birdoj estas fazanoj, meleagroj, koturnoj, turtoj, perdrikoj, lagopoj, skolopoj, kaj galinagoj.[150] Ankaŭ Petrelidumo estas populara en Aŭstralio kaj Novzelando.[151] Kvankam ioma ĉasado, kia tiu de la Petrelidumo, povas esti eltenebla, ĉasado kaŭzis la formorton aŭ endanĝerigon de dekduoj da specioj.[152]

 Illustration of fisherman on raft with pole for punting and numerous black birds on raft
La uzado de kormoranoj fare de aziaj fiŝkaptistoj estas malpliiĝanta sed ankoraŭ survivas en kelkaj areoj kiel turisma allogaĵo.

Aliaj komerce valoraj produktoj el birdoj estas plumoj (ĉefe la lanugo de anseroj kaj anasoj), kiuj estas uzataj kiel izoligo de hom- kaj lito-vestoj, kaj marbirdaj fekaĵoj (guano), kiu estas valora fonto de fosforo kaj nitrogeno. La Pacifika Milito, foje nomata Guana Milito, okazis parte pro la kontrolo de la kuŝejoj de guano.[153]

Birdoj estis alhejmigitaj fare de homoj kaj kiel maskotoj kaj por praktikaj celoj. Koloraj birdoj, kiaj Psitakedoj kaj minaoj, estas bredataj en kaptiveco aŭ kaptataj kiel maskotoj, praktiko kiu kaŭzis kontraŭleĝan trafikon de kelkaj endanĝeritaj specioj.[154] Falkoj kaj kormoranoj estis delonge uzataj por ĉasado kaj fiŝkaptado, respektive. Leterkolomboj, uzataj almenaŭ ekde la 1a jarcento AD, restis gravaj ĝis tiom ĵuse kiom ĝis la Dua Mondmilito. Nune tiaj aktivaĵoj estas pli komunaj ĉu kiel hobioj, distro kaj turismo,[155] aŭ por sportoj kiaj la Kolombado.

Amatoraj birdentuziasmuloj (nome birdoŝatantoj aŭ pli komune, birdumantoj) nombras en milionoj.[156] Multaj domposedantoj starigas birdomanĝejojn ĉe siaj hejmoj por allogi diversajn speciojn. Birdomanĝigado iĝis multmiliondolara industrio; ekzemple, ĉiskaŭkalkulate 75 % el la domposedantoj de Britio havigas manĝon por birdoj je ioma grado dum la vintro.[157]

Religio, folkloro kaj kulturo[redakti | redakti fonton]

 Woodcut of three long-legged and long-necked birds
"La birda triopo" de la Majstro de la Ludokartoj, 15a jarcento, Germanio

Birdoj ludas gravajn kaj diversajn rolojn en folkloro, religio, kaj popola kulturo. Ĉe religio, birdoj povas utili kiel ĉu mesaĝistoj aŭ eĉ pastroj kaj estroj por diaĵo, kiel ĉe la kulto de Makemake, kie la Tangata manu de la Paskinsulo servis kiel estroj,[158] aŭ kiel asistantoj, kiel ĉe la kazo de Hugino kaj Munino, du korakok kiuj flustris novaĵojn en la orelojn de la Nordia dio Odino.[159] Pastroj funkciis kiel aŭguristoj, aŭ interpretistoj de la vortoj de birdoj dum la "auspex" (el kio devenas la vorto "aŭspicio") rigardis ties aktivecon por antaŭdiri okazaĵojn.[160] Ili povas utili ankaŭ kiel religiaj simboloj, kiel kiam Jono (Hebree: יוֹנָה, turto) enkorpigis la timon, pasivecon, plendecon kaj belon tradicie asociaj kun turtoj.[161] Birdoj mem estis foje diigitaj, kiel ĉe la kazo de la Komuna pavo, kiu estas konsiderata Patrino Tero fare de la Dravidanoj de Barato.[162] Kelkaj birdoj estis ankaŭ konsiderataj kiel monstroj, inklude la mitologian Birdo Roĥo kaj la maoria legenda Poukai, giganta birdo kapabla kapti homojn.[163]

Birdoj aperis en kulturo kaj arto ekde prahistoriaj epokoj, kiam ili estis reprezentataj en fruaj kavopentraĵoj.[164] Birdoj estis poste uzataj en religiaj aŭ simbolaj arto kaj desegno, kiaj la esltaraj pavotronoj de la imperiestroj de la Mogola Imperio kaj de la Persa.[165] Ĉe la alveno de scienca intereso pri birdoj, oni mendis multajn pentraĵojn pri birdoj por libroj. Inter plej fama el tiuj birdartistoj estis John James Audubon, kies pentraĵoj de nordamerikaj birdoj estis granda komerca sukceso en Eŭropo kaj kiu poste pruntedonis sian nomon al la National Audubon Society.[166]

Birdoj estas ankaŭ gravaj figuroj en poezio; ekzemple, Homero jam aperigis najtingalojn en sia Odiseado, kaj Katulo uzis paseron kiel erota simbolo en sia poemo “Katulo 2”.[167] La rilato inter albatroso kaj maristo estas la kerna temo de la poemo “The Rime of the Ancient Mariner” de Samuel Taylor Coleridge, kio kondukis al uzado de la albatroso kiel metafora termo por 'fiŝarĝo'.[168] Aliaj nomoj de birdoj uzeblas kiel metaforoj; tiele vultura fonduso kaj vulturaj investantoj, ekzemple, prenas siajn nomojn el la kadavromanĝantaj vulturoj.[169]

Konceptoj de diversaj birdospecioj ofte varias laŭ kulturoj. Strigoj estas asociaj kun malbona sorto, sorĉado, kaj morto en partoj de Afriko,[170] sed estas rilataj al saĝeco en multo de Eŭropo.[171] Upupoj estis konsiderataj sakraj en Antikva Egiptio kaj simboloj de virto en Persio, sed estis konsiderataj ŝtelistoj en multo de Eŭropo kaj kiel militaj antaŭanoncantoj en Skandinavio.[172]

Birdoprotektado[redakti | redakti fonton]

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en la artikoloj Birdoprotektado kaj Birdokonservado.
 Large black bird with featherless head and hooked bill
La Kalifornia kondoro iam estis specio de nur 22 birdoj, sed konservopolitiko levis ĝin al ĉirkaŭ 300 nune.

Kvankam homa aktivaĵo permesis etendon de kelkaj specioj, kiaj la Turstrigo kaj la Eŭropa sturno, homoj kaŭzis populacimalpliiĝon aŭ formorton de multaj aliaj specioj. Ĉirkaŭ centon de birdospecioj iĝis formortintaj en historiaj epokoj,[173] kvankam la plej drama homofara birdonuligo, malaperiganta ĉirkaŭ 750–1800 speciojn, okazis dum la homa koloniigo de insuloj de Melanezio, Polinezio kaj Mikronezio.[174] Multaj birdopopulacioj malpliiĝas nune tutmonde, kaj ekzemple 1,227 specioj estas listataj kiel minacataj fare de Birdlife International kaj la IUCN en 2009.[175][176]

La plej komune citataj homaj minacoj al birdoj estas habitatodetruohabitatoperdo.[177] Aliaj minacoj estas troa ĉasado, akcidenta mortaro pro kontraŭstrukturaj koliziojaldona kaptado ĉe multhokado,[178] poluado (inklude naftoverŝon kaj uzadon de pesticidoj),[179] konkurenco kaj predado fare de neindiĝenaj invadaj specioj,[180] kaj klimata ŝanĝo.

Registaroj kaj konservismaj grupoj laboras por protekti birdojn, ĉu per aprobo de leĝoj kiuj konservu kaj restaŭru birdohabitatojn aŭ per bredado de kaptivaj populacioj por reenmetoj. Tiaj projektoj produktis iomajn sukcesojn; unu studo ĉirkaŭkalkulis, ke konservoklopodoj savis 16 speciojn de birdojn kiuj aliel estus iĝintaj formortintaj inter 1994 ka 2004, inklude tiujn de la Kalifornia kondoro kaj la Norfolka papageto.[181]

Evolua klasado[redakti | redakti fonton]

La birdoj evoluis verŝajne el malgrandaj karnovoraj dinosaŭroj. Ili estas proksimaj de la familio dromeosaŭredoj. Arkeopterigo fine de periodo ĵurasia estas la pli malnova priskribita birdo. Konfuceobirdoj frue de periodo kretaceo similas arkeopterigojn sed kun malgranda vosto. Dum kretaceo du grupoj evoluis kontraŭaj birdoj kaj modernaj birdoj. Kontraŭaj birdoj estis pli multnombraj sed pli primitivaj. Ili havas malvarman sangon. Kiel la dinosaŭroj ili elmortas fine de la kreteaceo.

Aves 

Archaeopteryx (Arkeopterigo) Archaeopteryx 2B.JPG


 Pygostylia 

Confuciusornithidae (Konfuceobirdo) Changchengornis 550 CER.JPG


 Ornithothoraces 

Enantiornithes (kontraŭa birdo) Iberomesornis-modelB.jpg


 Ornithurae 

Hesperornithiformes Hesperornis BW.jpg



Neornithes (moderna birdo) AimophilaRuficeps.svg






Biologia klasado[redakti | redakti fonton]

Jen la birdaj ordoj kaj familioj:

Detalo de suda kazuaro.
Kolibro, el la familio de plej malgrandaj birdoj.
Eŭropa abelmanĝulo
Sulfurbrusta tukano (Ramphastos sulfuratus)
Pentraĵo de Oriolo

Lamarko[redakti | redakti fonton]

Lamarko konsideris la birdojn kiel dektria klaso de organizo de animaloj el la plej simplaj (senvertebruloj) al la plej perfekta (la homo). Li difinis la birdojn kiel la unua grupo kun kompleta spirado per pulmoj, kaj ĉefe kun varma sango, malkiel la proksima grupo de reptilioj. Krome la birdoj havus plumojn anstataŭ haroj, kiel ĉe mamuloj, kaj flugiloj kiel antaŭaj membroj.[182]

Proverbo[redakti | redakti fonton]

Ekzistas pluraj proverboj pri birdo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof[183], inter ili:

  • Citaĵo
    « Birdo kantas laŭ sia beko. »
  • Citaĵo
    « Koniĝas birdo laŭ flugo kaj homo laŭ ago. »
  • Citaĵo
    « Tute libera, kiel birdo aera. »

Referencoj[redakti | redakti fonton]

  1. (2003) The Speciation and Biogeography of Birds. Amsterdam: Academic Press. ISBN 0-12-517375-X. 
  2. (2004) Albatrosses And Petrels Across The World. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-850125-0. 
  3. Weir, Jason T. (March 2007). "The Latitudinal Gradient in Recent Speciation and Extinction Rates of Birds and Mammals", gazeto : Science, volumo : 315, numero : 5818, paĝoj : 1574–76. COI:10.1126/science.1135590
  4. 4,0 4,1 (2001) Biology of Marine Birds. Boca Raton: CRC Press. ISBN 0-8493-9882-7. 
  5. Sato, Katsufumi (1a Majo 2002). "Buoyancy and maximal diving depth in penguins: do they control inhaling air volume?", gazeto : Journal of Experimental Biology, volumo : 205, numero : 9, paĝoj : 1189–1197
  6. (1988) The Pheasant: Ecology, Management, and Conservation. Oxford: BSP Professional. ISBN 0-632-02011-3. 
  7. ; Enrique H. Bucher (1998)Monk Parakeet (Myiopsitta monachus). The Birds of North America.
  8. Arendt, Wayne J. (1 January 1988). "Range Expansion of the Cattle Egret, (Bubulcus ibis) in the Greater Caribbean Basin", gazeto : Colonial Waterbirds, volumo : 11, numero : 2, paĝoj : 252–62. COI:10.2307/1521007
  9. Josep del Hoyo, Andrew Elliott and Jordi Sargatal (eds.): (1994) "Yellow-headed Caracara", Josep del Hoyo, Andrew Elliott and Jordi Sargatal (eds.): Handbook of the Birds of the World. Volume 2; New World Vultures to Guineafowl. Barcelona: Lynx Edicions. ISBN 84-87334-15-6. 
  10. (1998) Parrots: A Guide to the Parrots of the World. London: Christopher Helm. ISBN 0-7136-6933-0. 
  11. ; David S. Dobkin, and Darryl Wheye (1988)Adaptations for Flight. Birds of Stanford. Alirita 2007-12-13. Baze sur la The Birder's Handbook (Paul Ehrlich, David Dobkin, kaj Darryl Wheye. 1988. Simon and Schuster, New York.)
  12. 12,00 12,01 12,02 12,03 12,04 12,05 12,06 12,07 12,08 12,09 12,10 12,11 12,12 12,13 12,14 12,15 12,16 12,17 12,18 12,19 12,20 12,21 12,22 12,23 12,24 12,25 (1995) Ornithology. New York: WH Freeman and Co. ISBN 0-7167-2415-4. 
  13. "The Avian Skeleton, paulnoll.com. Kontrolita 2007-12-13.
  14. "Skeleton of a typical bird, Fernbank Science Center's Ornithology Web. Kontrolita 2007-12-13.
  15. ; David S. Dobkin, kaj Darryl Wheye (1988)Drinking. Birds of Stanford. Alirita 2007-12-13.
  16. Tsahar, Ella (March 2005). "Can birds be ammonotelic? Nitrogen balance and excretion in two frugivores", gazeto : Journal of Experimental Biology, volumo : 208, numero : 6, paĝoj : 1025–34. COI:10.1242/jeb.01495
  17. (2003) "Does the ostrich (Struthio camelus) coprodeum have the electrophysiological properties and microstructure of other birds?", gazeto : Comparative biochemistry and physiology. Part A, Molecular & integrative physiology, volumo : 134, numero : 4, paĝoj : 749–755. COI:10.1016/S1095-6433(03)00006-0
  18. Preest, Marion R. (April 1997). "Ammonia excretion by hummingbirds", gazeto : Nature, volumo : 386, numero : 6625, paĝoj : 561–62. COI:10.1038/386561a0
  19. Mora, J. (July 1965). "The Regulation of Urea-Biosynthesis Enzymes in Vertebrates", gazeto : Biochemical Journal, volumo : 96, paĝoj : 28–35 (PDF)
  20. Packard, Gary C. (Januaro 1966). "The Influence of Ambient Temperature and Aridity on Modes of Reproduction and Excretion of Amniote Vertebrates", gazeto : The American Naturalist, volumo : 100, numero : 916, paĝoj : 667–82. COI:10.1086/282459
  21. Balgooyen, Thomas G. (1a oktobro 1971). "Pellet Regurgitation by Captive Sparrow Hawks (Falco sparverius)", gazeto : Condor, volumo : 73, numero : 3, paĝoj : 382–85. COI:10.2307/1365774 (PDF)
  22. Gionfriddo, James P. (1a Februaro 1995). "Grit Use by House Sparrows: Effects of Diet and Grit Size", gazeto : Condor, volumo : 97, numero : 1, paĝoj : 57–67. COI:10.2307/1368983 (PDF)
  23. 23,0 23,1 23,2 (1998) The Life of Birds. Princeton: Princeton University Press. ISBN 0-691-01633-X. 
  24. 24,0 24,1 Battley, Phil F. (Januaro 2000). "Empirical evidence for differential organ reductions during trans-oceanic bird flight", gazeto : Proceedings of the Royal Society B, volumo : 267, numero : 1439, paĝoj : 191–5. COI:10.1098/rspb.2000.0986 (Erratum in Proceedings of the Royal Society B 267(1461):2567.)
  25. Maina, John N. (Novembro 2006). "Development, structure, and function of a novel respiratory organ, the lung-air sac system of birds: to go where no other vertebrate has gone", gazeto : Biological Reviews, volumo : 81, numero : 4, paĝoj : 545–79. COI:10.1017/S1464793106007111
  26. 26,0 26,1 H. Philip Zeigler and Peter Marler (eds.): (2004) "Producing song: the vocal apparatus", H. Philip Zeigler and Peter Marler (eds.): Behavioral Neurobiology of Birdsong, Annals of the New York Academy of Sciences 1016. New York: New York Academy of Sciences, 109–129. ISBN 1-57331-473-0.  PMID 15313772
  27. Scott, Robert B. (March 1966). "Comparative hematology: The phylogeny of the erythrocyte", gazeto : Annals of Hematology, volumo : 12, numero : 6, paĝoj : 340–51. COI:10.1007/BF01632827
  28. Sales, James (2005). "The endangered kiwi: a review", gazeto : Folia Zoologica, volumo : 54, numero : 1–2, paĝoj : 1–20 (PDF)
  29. ; David S. Dobkin, and Darryl Wheye (1988)The Avian Sense of Smell. Birds of Stanford. Alirita 2007-12-13.
  30. Lequette, Benoit (1 August 1989). "Olfaction in Subantarctic seabirds: Its phylogenetic and ecological significance", gazeto : The Condor, volumo : 91, numero : 3, paĝoj : 732–35. COI:10.2307/1368131 (PDF)
  31. Wilkie, Susan E. (Februaro 1998). "The molecular basis for UV vision in birds: spectral characteristics, cDNA sequence and retinal localization of the UV-sensitive visual pigment of the budgerigar (Melopsittacus undulatus)", gazeto : Biochemical Journal, volumo : 330, paĝoj : 541–47
  32. Andersson, S.; J. Ornborg kaj M. Andersson (1998). "Ultraviolet sexual dimorphism and assortative mating in blue tits", gazeto : Proceeding of the Royal Society B, volumo : 265, numero : 1395, paĝoj : 445–50. COI:10.1098/rspb.1998.0315
  33. Viitala, Jussi (1995). "Attraction of kestrels to vole scent marks visible in ultraviolet light", gazeto : Nature, volumo : 373, numero : 6513, paĝoj : 425–27. COI:10.1038/373425a0
  34. Williams, David L. (Marto 2003). "Symblepharon with aberrant protrusion of the nictitating membrane in the snowy owl (Nyctea scandiaca)", gazeto : Veterinary Ophthalmology, volumo : 6, numero : 1, paĝoj : 11–13. COI:10.1046/j.1463-5224.2003.00250.x
  35. White, Craig R. (July 2007). "Vision and Foraging in Cormorants: More like Herons than Hawks?", gazeto : PLoS ONE, volumo : 2, numero : 7, paĝoj : e639. COI:10.1371/journal.pone.0000639
  36. Martin, Graham R. (1999). "Visual fields in Short-toed Eagles, Circaetus gallicus (Accipitridae), and the function of binocularity in birds", gazeto : Brain, Behaviour and Evolution, volumo : 53, numero : 2, paĝoj : 55–66. COI:10.1159/000006582
  37. Saito, Nozomu (1978). "Physiology and anatomy of avian ear", gazeto : The Journal of the Acoustical Society of America, volumo : 64, numero : S1, paĝoj : S3. COI:10.1121/1.2004193
  38. Warham, John (1a Majo 1977). "The Incidence, Function and ecological significance of petrel stomach oils", gazeto : Proceedings of the New Zealand Ecological Society, volumo : 24, numero : 3, paĝoj : 84–93. COI:10.2307/1365556 (PDF)
  39. Dumbacher, J.P. (October 1992). "Homobatrachotoxin in the genus Pitohui: chemical defense in birds?", gazeto : Science, volumo : 258, numero : 5083, paĝoj : 799–801. COI:10.1126/science.1439786
  40. Göth, Anne (2007). "Incubation temperatures and sex ratios in Australian brush-turkey (Alectura lathami) mounds", gazeto : Austral Ecology, volumo : 32, numero : 4, paĝoj : 278–85. COI:10.1111/j.1442-9993.2007.01709.x
  41. Belthoff, James R. (1a Aŭgusto 1994). "Plumage Variation, Plasma Steroids and Social Dominance in Male House Finches", gazeto : The Condor, volumo : 96, numero : 3, paĝoj : 614–25. COI:10.2307/1369464
  42. Eraro vokante la ŝablonon Ŝablono:citaĵo el la reto: Parametroj arkivurl kaj arkivdato devas esti ambaŭ precizigitaj aŭ ambaŭ nemenciitaj.How We Use and Show Our Social Organs. Body Hot Spots: The Anatomy of Human Social Organs and Behavior. arkivita el la originalo je 21a de junio, 2007. Alirita 2007-10-19.
  43. Humphrey, Philip S. (1a Junio 1959). "An approach to the study of molts and plumages", gazeto : The Auk, volumo : 76, numero : 2, paĝoj : 1–31. COI:10.2307/3677029 (PDF)
  44. 44,0 44,1 44,2 Pettingill Jr. OS. (1970). Ornithology in Laboratory and Field. Burgess Publishing Co. ISBN 808716093. 
  45. de Beer SJ, Lockwood GM, Raijmakers JHFS, Raijmakers JMH, Scott WA, Oschadleus HD, Underhill LG (2001). Web.uct.ac.za SAFRING Bird Ringing Manual.
  46. Gargallo, Gabriel (1a Junio 1994). "Flight Feather Moult in the Red-Necked Nightjar Caprimulgus ruficollis", gazeto : Journal of Avian Biology, volumo : 25, numero : 2, paĝoj : 119–24. COI:10.2307/3677029
  47. Mayr, Ernst (1954). "The tail molt of small owls", gazeto : The Auk, volumo : 71, numero : 2, paĝoj : 172–78 (PDF)
  48. Birds of the World, Biology 532. Alirita 2007-10-20.
  49. Turner, J. Scott (July 1997). "On the thermal capacity of a bird's egg warmed by a brood patch", gazeto : Physiological Zoology, volumo : 70, numero : 4, paĝoj : 470–80. COI:10.1086/515854
  50. Walther, Bruno A. (2005). "Elaborate ornaments are costly to maintain: evidence for high maintenance handicaps", gazeto : Behavioural Ecology, volumo : 16, numero : 1, paĝoj : 89–95. COI:10.1093/beheco/arh135
  51. Shawkey, Matthew D. (2003). "Chemical warfare? Effects of uropygial oil on feather-degrading bacteria", gazeto : Journal of Avian Biology, volumo : 34, numero : 4, paĝoj : 345–49. COI:10.1111/j.0908-8857.2003.03193.x
  52. Ehrlich, Paul R. (1986). "The Adaptive Significance of Anting", gazeto : The Auk, volumo : 103, numero : 4 (PDF)
  53. (1972) Avian Anatomy—integument. East Lansing, Michigan, US: USDA Avian Anatomy Project, Michigan State University, 67, 344, 394–601. 
  54. (2006) Flightless Birds. Westport: Greenwood Press. ISBN 978-0-313-33545-7. 
  55. McNab, Brian K. (October 1994). "Energy Conservation and the Evolution of Flightlessness in Birds", gazeto : The American Naturalist, volumo : 144, numero : 4, paĝoj : 628–42. COI:10.1086/285697
  56. Kovacs, Christopher E. (May 2000). "Anatomy and histochemistry of flight muscles in a wing-propelled diving bird, the Atlantic Puffin, Fratercula arctica", gazeto : Journal of Morphology, volumo : 244, numero : 2, paĝoj : 109–25. COI:<109::AID-JMOR2>3.0.CO;2-0 10.1002/(SICI)1097-4687(200005)244:2<109::AID-JMOR2>3.0.CO;2-0
  57. Robert, Michel (January 1989). "Conditions and significance of night feeding in shorebirds and other water birds in a tropical lagoon", gazeto : The Auk, volumo : 106, numero : 1, paĝoj : 94–101 (PDF)
  58. N Reid (2006). Birds on New England wool properties - A woolgrower guide (PDF). Land, Water & Wool Northern Tablelands Property Fact Sheet. Alirita 2010-07-17.
  59. Paton, D. C. (1 April 1989). "Bills and tongues of nectar-feeding birds: A review of morphology, function, and performance, with intercontinental comparisons", gazeto : Australian Journal of Ecology, volumo : 14, numero : 4, paĝoj : 473–506. COI:10.2307/1942194
  60. Baker, Myron Charles (1 April 1973). "Niche Relationships Among Six Species of Shorebirds on Their Wintering and Breeding Ranges", gazeto : Ecological Monographs, volumo : 43, numero : 2, paĝoj : 193–212. COI:10.2307/1942194
  61. Cherel, Yves (2002). "Food and feeding ecology of the sympatric thin-billed Pachyptila belcheri and Antarctic P. desolata prions at Iles Kerguelen, Southern Indian Ocean", gazeto : Marine Ecology Progress Series, volumo : 228, paĝoj : 263–81. COI:10.3354/meps228263
  62. Jenkin, Penelope M. (1957). "The Filter-Feeding and Food of Flamingoes (Phoenicopteri)", gazeto : Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences, volumo : 240, numero : 674, paĝoj : 401–93. COI:10.1098/rstb.1957.0004
  63. Miyazaki, Masamine (1a Julio 1996). "Vegetation cover, kleptoparasitism by diurnal gulls and timing of arrival of nocturnal Rhinoceros Auklets", gazeto : The Auk, volumo : 113, numero : 3, paĝoj : 698–702. COI:10.2307/3677021 (PDF)
  64. Bélisle, Marc (1 August 1995). "Predation and kleptoparasitism by migrating Parasitic Jaegers", gazeto : The Condor, volumo : 97, numero : 3, paĝoj : 771–781. COI:10.2307/1369185 (PDF)
  65. Vickery, J. A. (1 May 1994). "The Kleptoparasitic Interactions between Great Frigatebirds and Masked Boobies on Henderson Island, South Pacific", gazeto : The Condor, volumo : 96, numero : 2, paĝoj : 331–40. COI:10.2307/1369318 (PDF)
  66. Hiraldo, F.C. (1991). "Unspecialized exploitation of small carcasses by birds", gazeto : Bird Studies, volumo : 38, numero : 3, paĝoj : 200–07. COI:10.1080/00063659109477089
  67. (2005) Racing the wind: Water economy and energy expenditure in avian endurance flight. University of Groningen. ISBN 90-367-2378-7. 
  68. Tieleman, B.I. (January 1999). "The role of hyperthermia in the water economy of desert birds", gazeto : Physiol. Biochem. Zool., volumo : 72, numero : 1, paĝoj : 87–100. COI:10.1086/316640
  69. Schmidt-Nielsen, Knut (1a Majo 1960). "The Salt-Secreting Gland of Marine Birds", gazeto : Circulation, volumo : 21, numero : 5, paĝoj : 955–967
  70. Hallager, Sara L. (1994). "Drinking methods in two species of bustards", gazeto : Wilson Bull., volumo : 106, numero : 4, paĝoj : 763–764
  71. MacLean, Gordon L. (1 June 1983). "Water Transport by Sandgrouse", gazeto : BioScience, volumo : 33, numero : 6, paĝoj : 365–369. COI:10.2307/1309104
  72. Eraud C; Dorie A; Jacquet A & Faivre B (2008). "The crop milk: a potential new route for carotenoid-mediated parental effects", gazeto : Journal of Avian Biology, volumo : 39, numero : 2, paĝoj : 247–251. COI:10.1111/j.0908-8857.2008.04053.x
  73. Klaassen, Marc (1a Januaro 1996). "Metabolic constraints on long-distance migration in birds", gazeto : Journal of Experimental Biology, volumo : 199, numero : 1, paĝoj : 57–64
  74. (1995) Ornithology, 2a, New York: W.H. Freeman. ISBN 0-7167-2415-4. 
  75. "Long-distance Godwit sets new record, BirdLife International, 2007-05-04. Kontrolita 2007-12-13.
  76. Shaffer, Scott A. (August 2006). "Migratory shearwaters integrate oceanic resources across the Pacific Ocean in an endless summer", gazeto : Proceedings of the National Academy of Sciences, volumo : 103, numero : 34, paĝoj : 12799–802. COI:10.1073/pnas.0603715103
  77. Croxall, John P. (January 2005). "Global Circumnavigations: Tracking year-round ranges of nonbreeding Albatrosses", gazeto : Science, volumo : 307, numero : 5707, paĝoj : 249–50. COI:10.1126/science.1106042
  78. Wilson, W. Herbert, Jr. (1999). "Bird feeding and irruptions of northern finches:are migrations short stopped?", gazeto : North America Bird Bander, volumo : 24, numero : 4, paĝoj : 113–21 (PDF)
  79. Nilsson, Anna L. K. (2006). "Do partial and regular migrants differ in their responses to weather?", gazeto : The Auk, volumo : 123, numero : 2, paĝoj : 537–47. COI:[537:DPARMD2.0.CO;2 10.1642/0004-8038(2006)123[537:DPARMD]2.0.CO;2]
  80. Chan, Ken (2001). "Partial migration in Australian landbirds: a review", gazeto : Emu, volumo : 101, numero : 4, paĝoj : 281–92. COI:10.1071/MU00034
  81. Rabenold, Kerry N. (1985). "Variation in Altitudinal Migration, Winter Segregation, and Site Tenacity in two subspecies of Dark-eyed Juncos in the southern Appalachians", gazeto : The Auk, volumo : 102, numero : 4, paĝoj : 805–19 (PDF)
  82. Josep del Hoyo, Andrew Elliott and Jordi Sargatal (eds.): (1997) "Family Psittacidae (Parrots)", Josep del Hoyo, Andrew Elliott and Jordi Sargatal (eds.): Handbook of the Birds of the World, Volume 4: Sandgrouse to Cuckoos. Barcelona: Lynx Edicions. ISBN 84-87334-22-9. 
  83. Matthews, G. V. T. (1a Septembro de 1953). "Navigation in the Manx Shearwater", gazeto : Journal of Experimental Biology, volumo : 30, numero : 2, paĝoj : 370–96
  84. Mouritsen, Henrik (15a de Novembro 2001). "Migrating songbirds tested in computer-controlled Emlen funnels use stellar cues for a time-independent compass", gazeto : Journal of Experimental Biology, volumo : 204, numero : 8, paĝoj : 3855–65
  85. Deutschlander, Mark E. (15 April 1999). "The case for light-dependent magnetic orientation in animals", gazeto : Journal of Experimental Biology, volumo : 202, numero : 8, paĝoj : 891–908
  86. Möller, Anders Pape (1988). "Badge size in the house sparrow Passer domesticus", gazeto : Behavioral Ecology and Sociobiology, volumo : 22, numero : 5, paĝoj : 373–78
  87. Thomas, Betsy Trent (1a Aŭgusto 1990). "Nesting Behavior of Sunbitterns (Eurypyga helias) in Venezuela", gazeto : The Condor, volumo : 92, numero : 3, paĝoj : 576–81. COI:10.2307/1368675 (PDF)
  88. Pickering, S. P. C. (2001). "Courtship behaviour of the Wandering Albatross Diomedea exulans at Bird Island, South Georgia", gazeto : Marine Ornithology, volumo : 29, numero : 1, paĝoj : 29–37 (PDF)
  89. Pruett-Jones, S. G. (1 May 1990). "Sexual Selection Through Female Choice in Lawes' Parotia, A Lek-Mating Bird of Paradise", gazeto : Evolution, volumo : 44, numero : 3, paĝoj : 486–501. COI:10.2307/2409431
  90. Genevois, F. (1994). "Male Blue Petrels reveal their body mass when calling", gazeto : Ethology Ecology and Evolution, volumo : 6, numero : 3, paĝoj : 377–83. COI:10.1080/08927014.1994.9522988
  91. Jouventin, Pierre (June 1999). "Finding a parent in a king penguin colony: the acoustic system of individual recognition", gazeto : Animal Behaviour, volumo : 57, numero : 6, paĝoj : 1175–83. COI:10.1006/anbe.1999.1086
  92. Templeton, Christopher N. (June 2005). "Allometry of Alarm Calls: Black-Capped Chickadees Encode Information About Predator Size", gazeto : Science, volumo : 308, numero : 5730, paĝoj : 1934–37. COI:10.1126/science.1108841
  93. Miskelly, C. M. (July 1987). "The identity of the hakawai", gazeto : Notornis, volumo : 34, numero : 2, paĝoj : 95–116 (PDF)
  94. Murphy, Stephen (2003). "The breeding biology of palm cockatoos (Probosciger aterrimus): a case of a slow life history", gazeto : Journal of Zoology, volumo : 261, numero : 4, paĝoj : 327–39. COI:10.1017/S0952836903004175
  95. 95,0 95,1 Josep del Hoyo, Andrew Elliott and David Christie (eds.): (2006) "Foreword", Josep del Hoyo, Andrew Elliott and David Christie (eds.): Handbook of the Birds of the World, Volume 11: Old World Flycatchers to Old World Warblers. Barcelona: Lynx Edicions. ISBN 84-96553-06-X. 
  96. Terborgh, John (2005). "Mixed flocks and polyspecific associations: Costs and benefits of mixed groups to birds and monkeys", gazeto : American Journal of Primatology, volumo : 21, numero : 2, paĝoj : 87–100. COI:10.1002/ajp.1350210203
  97. Hutto, Richard L. (1a Januaro 1988). "Foraging Behavior Patterns Suggest a Possible Cost Associated with Participation in Mixed-Species Bird Flocks", gazeto : Oikos, volumo : 51, numero : 1, paĝoj : 79–83. COI:10.2307/3565809
  98. Au, David W. K. (1 August 1986). "Seabird interactions with Dolphins and Tuna in the Eastern Tropical Pacific", gazeto : The Condor, volumo : 88, numero : 3, paĝoj : 304–17. COI:10.2307/1368877 (PDF)
  99. Anne, O. (June 1983). "Dwarf mongoose and hornbill mutualism in the Taru desert, Kenya", gazeto : Behavioral Ecology and Sociobiology, volumo : 12, numero : 3, paĝoj : 181–90. COI:10.1007/BF00290770
  100. Gauthier-Clerc, Michael (Majo 2000). "Sleep-Vigilance Trade-off in Gadwall during the Winter Period", gazeto : The Condor, volumo : 102, numero : 2, paĝoj : 307–13. COI:[0307:SVTOIG2.0.CO;2 10.1650/0010-5422(2000)102[0307:SVTOIG]2.0.CO;2] (PDF)
  101. Bäckman, Johan (1a Aprilo 2002). "Harmonic oscillatory orientation relative to the wind in nocturnal roosting flights of the swift Apus apus", gazeto : The Journal of Experimental Biology, volumo : 205, numero : 7, paĝoj : 905–910
  102. Rattenborg, Niels C. (Septembro 2006). "Do birds sleep in flight?", gazeto : Die Naturwissenschaften, volumo : 93, numero : 9, paĝoj : 413–25. COI:10.1007/s00114-006-0120-3
  103. Milius, S. (6 February 1999). "Half-asleep birds choose which half dozes", gazeto : Science News Online, volumo : 155, numero : 6. COI:10.2307/4011301
  104. Beauchamp, Guy (1999). "The evolution of communal roosting in birds: origin and secondary losses", gazeto : Behavioural Ecology, volumo : 10, numero : 6, paĝoj : 675–87. COI:10.1093/beheco/10.6.675
  105. Buttemer, William A. (1985). "Energy relations of winter roost-site utilization by American goldfinches (Carduelis tristis)", gazeto : Oecologia, volumo : 68, numero : 1, paĝoj : 126–32. COI:10.1007/BF00379484 (PDF)
  106. Buckley, F. G. (1 January 1968). "Upside-down Resting by Young Green-Rumped Parrotlets (Forpus passerinus)", gazeto : The Condor, volumo : 70, numero : 1. COI:10.2307/1366517
  107. Carpenter, F. Lynn (Februaro 1974). "Torpor in an Andean Hummingbird: Its Ecological Significance", gazeto : Science, volumo : 183, numero : 4124, paĝoj : 545–47. COI:10.1126/science.183.4124.545
  108. McKechnie, Andrew E. (2007). "Torpor in an African caprimulgid, the freckled nightjar Caprimulgus tristigma", gazeto : Journal of Avian Biology, volumo : 38, numero : 3, paĝoj : 261–66. COI:10.1111/j.2007.0908-8857.04116.x
  109. Frith, C.B (1981). "Displays of Count Raggi's Bird-of-Paradise Paradisaea raggiana and congeneric species", gazeto : Emu, volumo : 81, numero : 4, paĝoj : 193–201. COI:10.1071/MU9810193
  110. Freed, Leonard A. (1987). "The Long-Term Pair Bond of Tropical House Wrens: Advantage or Constraint?", gazeto : The American Naturalist, volumo : 130, numero : 4, paĝoj : 507–25. COI:10.1086/284728
  111. Gowaty, Patricia A. (1983). "Male Parental Care and Apparent Monogamy among Eastern Bluebirds (Sialia sialis)", gazeto : The American Naturalist, volumo : 121, numero : 2, paĝoj : 149–60. COI:10.1086/284047
  112. Westneat, David F. (2003). "Extra-pair paternity in birds: Causes, correlates, and conflict", gazeto : Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics, volumo : 34, paĝoj : 365–96. COI:10.1146/annurev.ecolsys.34.011802.132439
  113. Gowaty, Patricia A. (1998). "Ultimate causation of aggressive and forced copulation in birds: Female resistance, the CODE hypothesis, and social monogamy", gazeto : American Zoologist, volumo : 38, numero : 1, paĝoj : 207–25. COI:10.1093/icb/38.1.207
  114. Sheldon, B (1994). "Male Phenotype, Fertility, and the Pursuit of Extra-Pair Copulations by Female Birds", gazeto : Proceedings: Biological Sciences, volumo : 257, numero : 1348, paĝoj : 25–30. COI:10.1098/rspb.1994.0089
  115. Wei, G (2005). "Copulations and mate guarding of the Chinese Egret", gazeto : Waterbirds, volumo : 28, numero : 4, paĝoj : 527–30. COI:[527:CAMGOT2.0.CO;2 10.1675/1524-4695(2005)28[527:CAMGOT]2.0.CO;2]
  116. (1993) Birds of the World and their Behavior. New York: Henry Holt and Co. ISBN 0-8050-1952-9. 
  117. (1985) Bird Behavior. Alfred A. Knopf, Inc. ISBN 0-394-53957-5. 
  118. Schamel, D (2004). "Mate guarding, copulation strategies and paternity in the sex-role reversed, socially polyandrous red-necked phalarope Phalaropus lobatus", gazeto : Behaviour Ecology and Sociobiology, volumo : 57, numero : 2, paĝoj : 110–18. COI:10.1007/s00265-004-0825-2 (PDF)
  119. Bagemihl, Bruce. Biological exuberance: Animal homosexuality and natural diversity. New York: St. Martin's, 1999. Pp. 479-655. Oni priskribis centon da specioj detale.
  120. (2004) "Competition for breeding sites and site-dependent population regulation in a highly colonial seabird, the common guillemot Uria aalge"", gazeto : Journal of Animal Ecology, volumo : 73, numero : 2, paĝoj : 367–76. COI:10.1111/j.0021-8790.2004.00813.x
  121. (1991) "Why Are Cuckoos Host Specific?", gazeto : Oikos, volumo : 57, numero : 3, paĝoj : 301–09. COI:10.2307/3565958
  122. 122,0 122,1 Hansell M (2000). Bird Nests and Construction Behaviour. University of Cambridge Press ISBN 0-521-46038-7
  123. (2001) "Aromatic plants in bird nests as a protection against blood-sucking flying insects?", gazeto : Behavioural Processes, volumo : 56, numero : 2, paĝoj : 113–20. COI:10.1016/S0376-6357(01)00191-7
  124. Warham, J. (1990) The Petrels: Their Ecology and Breeding Systems London: Academic Press ISBN 0-12-735420-4.
  125. Jones DN, Dekker, René WRJ, Roselaar, Cees S (1995). The Megapodes. Bird Families of the World 3. Oxford University Press: Oxford. ISBN 0-19-854651-3
  126. Elliot A (1994). "Family Megapodiidae (Megapodes)" ĉe Handbook of the Birds of the World. Volume 2; New World Vultures to Guineafowl (eds del Hoyo J, Elliott A, Sargatal J) Lynx Edicions:Barcelona. ISBN 84-87337-15-6
  127. Metz VG, Schreiber EA (2002). "Great Frigatebird (Fregata minor)" In The Birds of North America, No 681, (Poole, A. and Gill, F., eds) The Birds of North America Inc: Philadelphia
  128. (2006) "Family living amongst birds", gazeto : Journal of Avian Biology, volumo : 37, numero : 4, paĝoj : 289–98. COI:10.1111/j.2006.0908-8857.03666.x
  129. Cockburn A. Floyd R, Sheppard A, de Barro P: (1996). "Why do so many Australian birds cooperate? Social evolution in the Corvida", Floyd R, Sheppard A, de Barro P: Frontiers in Population Ecology. Melbourne: CSIRO, 21–42. 
  130. Cockburn, Andrew (June 2006). "Prevalence of different modes of parental care in birds", gazeto : Proceedings: Biological Sciences, volumo : 273, numero : 1592, paĝoj : 1375–83. COI:10.1098/rspb.2005.3458 (Free full text)
  131. Gaston AJ (1994). Ancient Murrelet (Synthliboramphus antiquus). In The Birds of North America, No. 132 (A. Poole and F. Gill, Eds.). Philadelphia: The Academy of Natural Sciences; Washington, D.C.: The American Ornithologists' Union.
  132. (2004) "Life-history of two African Sylvia warblers: low annual fecundity and long post-fledging care", gazeto : Ibis, volumo : 146, numero : 3, paĝoj : 427–37. COI:10.1111/j.1474-919X.2004.00276.x
  133. (2004) "Family-based territoriality vs flocking in wintering common cranes Grus grus"", gazeto : Journal of Avian Biology, volumo : 35, numero : 5, paĝoj : 434–44. COI:10.1111/j.0908-8857.2004.03290.x
  134. 134,0 134,1 Davies N (2000). Cuckoos, Cowbirds and other Cheats. T. & A. D. Poyser: London ISBN 0-85661-135-2
  135. (1997) "Effects of intra- and interspecific brood parasitism on a precocial host, the canvasback, Aythya valisineria", gazeto : Behavioral Ecology, volumo : 8, numero : 2, paĝoj : 153–61. COI:10.1093/beheco/8.2.153
  136. (2007) "Egg puncturing by the brood parasitic Greater Honeyguide and potential host counteradaptations", gazeto : Behavioral Ecology, volumo : 18, numero : 4, paĝoj : 792. COI:10.1093/beheco/arm025
  137. 137,0 137,1 (1989) "The importance of birds as browsers, pollinators and seed dispersers in New Zealand forests", gazeto : New Zealand Journal of Ecology, volumo : 12, paĝoj : 27–33
  138. (1981) "Geographical Aspects of Bird-Flower Coevolution, with Particular Reference to Central America", gazeto : Annals of the Missouri Botanical Garden, volumo : 68, numero : 2, paĝoj : 323–51. COI:10.2307/2398801
  139. (2002) "The Role of Flower Width in Hummingbird Bill Length–Flower Length Relationships", gazeto : Biotropica, volumo : 34, numero : 1, paĝoj : 68–80
  140. (2004) "Plant structural defences against browsing birds: a legacy of New Zealand's extinct moas", gazeto : Oikos, volumo : 104, numero : 3, paĝoj : 500–08. COI:10.1111/j.0030-1299.2004.12720.x
  141. (1998) "Utilization of nitrogen derived from seabird guano by terrestrial and marine plants at St. Paul, Pribilof Islands, Bering Sea, Alaska", gazeto : Marine Ecology, volumo : 131, numero : 1, paĝoj : 63–71
  142. (1986) "Seabird guano as a determinant of rocky intertidal community structure", gazeto : Marine Ecology Progress Series, volumo : 32, paĝoj : 247–57. COI:10.3354/meps032247
  143. (2004) Handbook of Bird Biology, Second, Princeton University Press. ISBN 0-938027-62-X. 
  144. Dean W, Siegfried R, MacDonald I (1990). "The Fallacy, Fact, and Fate of Guiding Behavior in the Greater Honeyguide". Conservation Biology 4 (1) 99–101. Blackwell-PDF
  145. (1988) "The Breeding Biology of the House Sparrow Passer domesticus in Israel", gazeto : Ornis Scandinavica, volumo : 19, numero : 2, paĝoj : 139–44. COI:10.2307/3676463
  146. (1990) "Ornithology and integrated pest management: Red-winged blackbirds Agleaius phoeniceus and corn", gazeto : Ibis, volumo : 132, numero : 2, paĝoj : 309–22. COI:10.1111/j.1474-919X.1990.tb01048.x
  147. (1993) "Shooting Gulls Reduces Strikes with Aircraft at John F. Kennedy International Airport", gazeto : Wildlife Society Bulletin, volumo : 21, paĝoj : 442–50
  148. (2003) "Birds, migration and emerging zoonoses: west nile virus, lyme disease, influenza a and enteropathogens", gazeto : Clinical medicine & research, volumo : 1, numero : 1, paĝoj : 5–12. COI:10.3121/cmr.1.1.5
  149. Shifting protein sources: Chapter 3: Moving Up the Food Chain Efficiently.. Alirita 18a Decembro 2007.
  150. (2002) "Human exploitation of seabirds in coastal southern Chile during the mid-Holocene", gazeto : Rev. Chil. Hist. Nat, volumo : 75, numero : 2, paĝoj : 423–31. COI:10.4067/S0716-078X2002000200012
  151. (2000) "How precise and accurate are data obtained using. an infra-red scope on burrow-nesting sooty shearwaters Puffinus griseus?", gazeto : Marine Ornithology, volumo : 28, numero : 1, paĝoj : 1–6
  152. (2005) "Correlates of extinction risk and hunting pressure in gamebirds (Galliformes)", gazeto : Biological Conservation, volumo : 126, numero : 2, paĝoj : 216–33. COI:10.1016/j.biocon.2005.05.011
  153. The Guano War of 1865–1866.. Alirita 18a Decembro 2007.
  154. (2006) "The international wild bird trade: what's wrong with blanket bans?", gazeto : Oryx, volumo : 40, numero : 1, paĝoj : 18–23. COI:10.1017/S0030605306000056
  155. (2002) "Cormorant fishing in Southwestern China: a Traditional Fishery under Siege. (Geographical Field Note)", gazeto : Geographic Review, volumo : 92, numero : 4, paĝoj : 597–603. COI:10.2307/4140937
  156. Pullis La Rouche, G. (2006). Birding in the United States: a demographic and economic analysis. Waterbirds around the world. Eds. G.C. Boere, C.A. Galbraith and D.A. Stroud. The Stationery Office, Edinburgh, UK. pp. 841–46. JNCC.gov.uk, PDF
  157. (2005) "Annual and seasonal trends in the use of garden feeders by birds in winter", gazeto : Ibis, volumo : 147, numero : 3, paĝoj : 563–75. COI:10.1111/j.1474-919x.2005.00430.x
  158. (1917) "The Bird Cult of Easter Island", gazeto : Folklore, volumo : 28, numero : 4, paĝoj : 337–55
  159. (1992) "Marihuana attenuates the rise in plasma ethanol levels in human subjects", gazeto : Neuropsychopharmacology, volumo : 7, numero : 1, paĝoj : 77–81. COI:10.1371/journal.pbio.0040014
  160. Ingersoll, Ernest (1923). Archive.org, "Birds in legend, fable and folklore". Longmans, Green and co. p. 214
  161. (1985) "Jonah: In Pursuit of the Dove", gazeto : Journal of Biblical Literature, volumo : 104, numero : 1, paĝoj : 21–37. COI:10.2307/3260591
  162. (1974) "The Peacock Cult in Asia", gazeto : Asian Folklore Studies, volumo : 33, numero : 2, paĝoj : 93–170. COI:10.2307/1177550
  163. Tennyson A, Martinson P (2006). Extinct Birds of New Zealand Te Papa Press, Wellington ISBN 978-0-909010-21-8
  164. (1966) "Prehistoric Rock Paintings in Baja California", gazeto : American Antiquity, volumo : 31, numero : 3, paĝoj : 372–92. COI:10.2307/2694739
  165. (1908) "A Pedestal of the Platform of the Peacock Throne", gazeto : The Metropolitan Museum of Art Bulletin, volumo : 3, numero : 10, paĝoj : 182–83. COI:10.2307/3252550
  166. (1999) "John James Audubon: a birdwatcher's fanciful flights", gazeto : Art History, volumo : 22, numero : 5, paĝoj : 728–55. COI:10.1111/1467-8365.00184
  167. (1934) "The Nightingale in Greek and Latin Poetry", gazeto : The Classical Journal, volumo : 30, numero : 2, paĝoj : 78–84
  168. (1992) "A Modern Day Albatross: The Valdez and Some of Life's Other Spills", gazeto : The English Journal, volumo : 81, numero : 3, paĝoj : 44–46. COI:10.2307/820195
  169. (1998) "Vulture Investors, Predators of the 90s: An Ethical Examination", gazeto : Journal of Business Ethics, volumo : 17, numero : 5, paĝoj : 543–55
  170. Enriquez PL, Mikkola H (1997). "Comparative study of general public owl knowledge in Costa Rica, Central America and Malawi, Africa". pp. 160–66 In: J.R. Duncan, D.H. Johnson, T.H. Nicholls, (Eds). Biology and conservation of owls of the Northern Hemisphere. General Technical Report NC-190, USDA Forest Service, St. Paul, Minnesota. 635 pp.
  171. Lewis DP (2005). Owlpages.com, Owls in Mythology and Culture. Konsultita la 15an de septembro 2007
  172. (1974) "An Interpretation of the Role of the Hoopoe in Afghan Folklore and Magic", gazeto : Folklore, volumo : 85, numero : 3, paĝoj : 173–93
  173. Fuller E (2000). Extinct Birds (2a eld.). Oxford University Press, Oxford, New York. ISBN 0-19-850837-9
  174. Steadman D (2006). Extinction and Biogeography in Tropical Pacific Birds, University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-77142-7
  175. BirdLife International announces more Critically Endangered birds than ever before (14a Majo 2009). Alirita 15 May 2009.
  176. (13a Majo 2009)Birds at risk reach record high. Alirita 15a Majo 2009.
  177. Norris K, Pain D (eds, 2002). Conserving Bird Biodiversity: General Principles and their Application Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-78949-3
  178. (1991) "Albatross mortality and associated bait loss in the Japanese longline fishery in the southern ocean", gazeto : Biological Conservation, volumo : 55, numero : 3, paĝoj : 255–68. COI:10.1016/0006-3207(91)90031-4
  179. (1965) "Bird Mortality Following DDT Spray for Dutch Elm Disease", gazeto : Ecology, volumo : 46, numero : 4, paĝoj : 488–99. COI:10.2307/1934880 ; (1965) "Bird Mortality after Spraying for Dutch Elm Disease with DDT", gazeto : Science, volumo : 148, numero : 3666, paĝoj : 90–91. COI:10.1126/science.148.3666.90
  180. (2004) "Avian Extinction and Mammalian Introductions on Oceanic Islands", gazeto :, volumo : 305, numero : 5692, paĝoj : 1955–58. COI:10.1126/science.1101617
  181. (2006) "How many bird extinctions have we prevented?", gazeto : Oryx, volumo : 40, numero : 3, paĝoj : 266–79. COI:10.1017/S0030605306000950
  182. Lamarko (Lamarck), Filozofio zoologia, 1809. SAT-Broŝurservo, 1987. Tradukis Valo. (paĝo 128).
  183. [1]

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]

Haliaeetus leucocephalus LC0198.jpg Rilataj artikoloj troviĝas en
Portalo pri Birdoj


Ĉi tiu artikolo plenumas laŭ redaktantoj de Esperanto-Vikipedio kriteriojn por elstara artikolo.