Ŝava alfabeto

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Ŝava alfabeto
Shavian in Shavian.png

Tipo

Alfabeto
Uzata por lingvoj Angla
Inventita de Ronald Kingsley Readangle
Epoko ekde 1960
Idaj sistemoj Quikscript
Unikoda intervalo U+10450..U+1047F
ISO 15924 Shaw
v  d  r
Information icon.svg

La Ŝava alfabeto estas planita fonetika alfabeto por la angla lingvo. La irlanda aŭtoro kaj teatraĵisto George Bernard Shaw en 1941 priskribis, kia devus esti tia skribsistemo. Li postlasis fonduson por premii la plej bonan proponon. El la 467 proponoj venkis tiu de Ronald Kingsley Readangle kaj la sistemo ricevis la nomon laŭ SHAW (angle shavian).

En 1962 publikiĝis la teatraĵo de SHAW Androklo kaj la leono duskribe.

Signoj[redakti | redakti fonton]

Literoj[redakti | redakti fonton]

La sistemo havas fonemajn literojn, krome kelkajn signojn por oftaj songrupoj aŭ vortetoj. La tiel nomaj altaj literoj (kun superliniaĵo) servas por senvoĉaj konsonantoj. Profundaj literoj (kun subliniaĵo) estas la renversitaj (pli ĝuste, turnitaj je 180°) formoj de la unuaj, kaj ili prezentas la respondajn voĉajn konsonantojn. Mallongaj literoj prezentas vokalojn kaj teneblajn konsonantojn (nazajn konsonantojn plus l kaj r).


Altaj kaj profundaj literoj:
Ŝava litero Shavian Peep.svg Shavian Tot.svg Shavian Kick.svg Shavian Thigh.svg Shavian Fee.svg Shavian So.svg Shavian Sure.svg Shavian Church.svg Shavian Yea.svg Shavian Hung.svg
Unikode 𐑐 𐑑 𐑒 𐑔 𐑓 𐑕 𐑖 𐑗 𐑘 𐑙
Prononco [p] [t] [k] [θ] [f] [s] [ʃ] [tʃ] [j] [ŋ]
Nomo/ekzemplo peep tot kick thigh fee so sure church yea hung
 
  Shavian Bib.svg Shavian Dead.svg Shavian Gag.svg Shavian They.svg Shavian Vow.svg Shavian Zoo.svg Shavian Measure.svg Shavian Judge.svg Shavian Woe.svg Shavian Ha-ha.svg
𐑚 𐑛 𐑜 𐑞 𐑝 𐑟 𐑠 𐑡 𐑢 𐑣
[b] [d] [g] [ð] [v] [z] [ʒ] [dʒ] [w] [h]
bib dead gag they vow zoo measure judge woe ha-ha

Malprofundaj literoj:
Shavian Loll.svg Shavian Roar.svg Shavian Mime.svg Shavian Nun.svg Shavian If.svg Shavian Eat.svg Shavian Egg.svg Shavian Age.svg Shavian Ash.svg Shavian Ice.svg
𐑤 𐑮 𐑥 𐑯 𐑦 𐑰 𐑧 𐑱 𐑨 𐑲
[l] [r] [m] [n] [ɪ] [i:] [e] [eɪ] [æ] [aɪ]
loll roar mime nun if eat egg age ash ice
 
Shavian Ado.svg Shavian Up.svg Shavian On.svg Shavian Oak.svg Shavian Wool.svg Shavian Ooze.svg Shavian Out.svg Shavian Oil.svg Shavian Ah.svg Shavian Awe.svg
𐑩 𐑳 𐑪 𐑴 𐑫 𐑵 𐑬 𐑶 𐑭 𐑷
[ə] [ʌ] [ɒ] [əʊ] [ʊ] [u:] [aʊ] [ɔɪ] [ɑː] [ɔ:]
ado up on oak wool ooze out oil ah awe

Ligaĵoj:
Shavian Are.svg Shavian Or.svg Shavian Air.svg Shavian Err.svg Shavian Array.svg Shavian Ear.svg Shavian Ian.svg Shavian Yew.svg
𐑸 𐑹 𐑺 𐑻 𐑼 𐑽 𐑾 𐑿
[ɑ:r] [ɔ:r] [eər] [ɜ:r] [ər] [ɪər] [ɪə] [ju:]
are or air err array ear Ian yew

Interpunkcio[redakti | redakti fonton]

La ŝava skribo ne havas usklecon. Mezalta punkto markas la proprajn nomojn. Cetere, oni uzas la ordinaran interpunkcion.

Variaĵoj[redakti | redakti fonton]

Por la angla lingvo[redakti | redakti fonton]

Reed poste plu prilaboris la sistemon kaj liveris la rezulton sub la nomo rapidskribo (angle Quikscript). Paul Vanderbrink proponas modifitan version de la ŝava skribo — sen averti, ke temas pri konsiderinde ŝanĝita dizajno.

Por Esperanto[redakti | redakti fonton]

«Mia penso» de L.L. Zamenhof en la Starlinga-Ŝava alfabeto

Estas pluraj adaptoj de la ŝava alfabeto por skribi Esperanton. Neniu el ili serioze celas anstataŭigi la tradician esperantan skribon novlatinan; en ĉiu okazo temas pri intelekta ludo.

La adapto Starlinga[redakti | redakti fonton]

Ĝan Ŭesli Starling kaj aliaj en 19961997 adaptis la ŝavan alfabeton al Esperanto, pretigante tiparon kaj publikigante broŝuran priskribon[1]. La celon de tiu adapto la broŝuro priskribas jene:

Mi supozas ke ĝi servos bone ĝian celon: ke ĝi estu facila kaj pli rapida skribmaniero por preskaŭ ajna Esperantisto kiu tion deziras. Ankaŭ, kaj eble pli realisme, kiel sekreta skrib-maniero inter junuloj.

Ĝ.Ŭ. Starling kredas, ke la esperanta alfabeto estas fonema, kaj tial lia adapto estas izomorfa al la tradicia; nur la signobildoj estas ŝanĝitaj. Interalie, li kredas ke ŭ = /w/, tio evidentas en lia adapto kaj eĉ en la esperantigo de lia nomo (Ŭesli).

La originala angla versio de la ŝava alfabeto havas 48 signojn, la literaro de Esperanto havas nur 28. Kaj la plej oftaj literoj (aŭ parolsonoj) anglaj ne nepre estas tiaj en Esperanto. Ĝan Starling tre racie ŝanĝis la valorojn de 9 signobildoj, por doni al la pli oftaj literoj de Esperanto pli simplajn formojn; aŭ por ebligi kreon de pli elegantaj ligaĵoj. Interalie li permutis la signifojn de Shavian Woe.svg kaj Shavian Yea.svg (w kaj j, respektive j kaj ŭ). Efektive, la pli oftaj vortofinaj -aj kaj -oj en tia atribuo aspektas pli elegante (kaj facile kombiniĝas en ligaĵojn).

Ĉi-sube emfazitaj per graseto estas sonvaloroj diferencaj de la anglaalfabeta.

Ŝava litero Shavian Ash.svg Shavian Bib.svg Shavian Thigh.svg Shavian Church.svg Shavian Dead.svg Shavian Egg.svg Shavian Fee.svg Shavian Gag.svg Shavian Judge.svg Shavian Ha-ha.svg Shavian Hung.svg Shavian If.svg Shavian Woe.svg Shavian Measure.svg
Unikode 𐑨 𐑚 𐑔 𐑗 𐑛 𐑧 𐑓 𐑜 𐑡 𐑣 𐑙 𐑦 𐑢 𐑠
Elparolo [a] [b] [ts] [tʃ] [d] [e] [f] [g] [dʒ] [h] [x] [i] [j] [ʒ]
Tradicia ortografio a b c ĉ d e f g ĝ h ĥ i j ĵ
 
Shavian Kick.svg Shavian Loll.svg Shavian Wool.svg Shavian Ooze.svg Shavian Ado.svg Shavian Peep.svg Shavian Roar.svg Shavian So.svg Shavian Sure.svg Shavian Tot.svg Shavian On.svg Shavian Yea.svg Shavian Vow.svg Shavian Zoo.svg
𐑒 𐑤 𐑫 𐑵 𐑩 𐑐 𐑮 𐑕 𐑖 𐑑 𐑪 𐑘 𐑝 𐑟
[k] [l] [m] [n] [o] [p] [r] [s] [ʃ] [t] [u] [w] [v] [z]
k l m n o p r s ŝ t u ŭ v z


Ligaĵoj
Shavian-la.png Shavian-kaj.png Shavian-au.png Shavian-aj.png
la kaj aj

La diftonga adaptaĵo de Sergio Pokrovskij[redakti | redakti fonton]

Tamen en sia studaĵo[2] Sergio Pokrovskij kontestas la opinion, ke la esperanta alfabeto estas tute fonologia. Laŭ li, la litero ŭ en la normalaj vortoj esperantaj aperas nur en la diftongoj kaj (la esceptaj vortoj kiel la liternomo ŭo, la interjekcioj ŭa kaj kŭaks fonologie ne estas «normalaj vortoj», kiel klarigite en la indikita studaĵo; el la vortoj kun nur poŭpo ricevis rimarkindan uzatecon, kvankam ĝi ja sentiĝas fremda, kaj estas forpuŝata de la senproblema pobo). Tial pli ĝusta fonologia priskribo postulas ke ĉiun el la son(kombin)oj /aŭ/ kaj /eŭ/ oni traktu kiel unu neanalizindan fonemon; kaj sekve, la duliteraj «aŭ» kaj «eŭ» estas devioj de la fonologia principo: ilin devas reprezenti po unu litero. La litero ŭ estas, laŭ tiu interpreto, diakritilo simila al h en la surogata skribo ch, sh, jh, ĝi transformas la vokalojn a kaj e en diftongojn, por kiuj la latina alfabeto malhavas taŭgan literon; sed la interesaĵo de la ŝava alfabeto konsistas en tio, ke tiajn literojn oni povas en ĝi trovi (etendante la Starlingan permuton j/w sur la diftongojn [aɪ]→aŭ, [eɪ]→eŭ).

Do, eblas uzi la apartajn literojn 𐑲 (Shavian Ice.svg) por kaj 𐑱 (Shavian Age.svg) por , forprenante la literon 𐑘 (Shavian Yea.svg), kiu lasta en la Starlinga adapto respondis al ŭ kaj w. La solvo[3] konforma al la interna strukturo de la lingvo, sed devianta de la teorio prezentita en la Fundamento. Aliflanke, kun la forigo de 𐑘 (Shavian Yea.svg) malaperas malregulaĵo de la ŝava alfabeto (alta litero por voĉa parolsono).

Ĉi-suba bildo prezentas la klasike fonologian adapton de la ŝava alfabeto kun la diftongoj kaj sen aparta litero por ŭ; ĝin sekvas kelkaj ekzemplaj vortoj kaj ĉiuliteraĵo por tiu alfabeto:

Diftonga adapto de la Ŝava alfabeto al Esperanto

Reale la diferenco disde la la starlinga adapto estas tre malgranda (averaĝe nur 0,66% da literaperoj diferencas). Disponeblas specimenaj tekstoj en tiu adaptaĵo de la Ŝava alfabeto[4][5].

Referencoj[redakti | redakti fonton]

  1. Ĝan Ŭesli Starling: Lerno-libreto por skribi per la Ŝava alfabeto en Esperanto
  2. Sergio Pokrovskij: «Duonvokaloj kaj diftongoj» (disponebla en HTML kaj en PDF).
  3. Sergio Pokrovskij: La Starlinga-Ŝava alfabeto. La teksto de la studaĵo en PDF kaj en HTML.
  4. Unuel: Esenco kaj estonteco de la ideo de lingvo internacia. La ŝava-diftonga transskribo en PDF kaj en HTML.
  5. Luyken: Pro Iŝtar. La ŝava-diftonga transskribo en PDF kaj en HTML.

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]

Literaturo[redakti | redakti fonton]

  • Monato, internacia magazino sendependa, numero 1999/01, paĝo 15: Ŝavaj ŝokaĵoj verkita de Pejno Simono.
  • La respondo fare de Ĝan Ŭesli Starling al Pejno Simono.