Okcident-Romia Imperio
| Okcident-Romia Imperio | |||||||||
| |||||||||
| historia lando • imperio • administra teritoria unuo | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Geografio
| |||||||||
| Ĉefurbo: | Mediolanum • Ravenna • Raveno
| ||||||||
| Loĝantaro | |||||||||
| Ŝtat-strukturo | |||||||||
romia valuto
| |||||||||
| |||||||||
La Okcidenta Romia Imperio referencas la okcidentan parton de la Romia Imperio, ekde ties divido fare de Diokleciano en 286. Ĝia ĉefurbo estis Milano ĝis 402 kaj poste Raveno. La koncepton de "okcidenta romia imperio" kreis modernaj historiistoj: laŭ la kompreno de homoj en la unua jarmilo p.K., nur ekzistis unu imperio sub du imperiestroj.
Teodozo la 1-a estis la lasta imperiestro, kiu reĝis sur la tutaĵo de la imperio. Post lia morto en 396, la imperio estis definitive dividita inter liaj filoj Flavio Honorio (okcidento) kaj Flavio Arkadio (oriento).
La Okcidenta Romia Imperio ekzistis intermite inter la 3-a kaj 4-a jarcentoj, post la tetrarkio de Diokleciano kaj la reunuiĝoj faritaj de Konstantino la 1-a kaj Juliano la Apostato.
La Okcidenta Romia Imperio oficiale malaperis kiam Odoakro sentronigis Romulon Aŭgustulon la 4-an de septembro 476.
La Okcidenta Imperio neniam releviĝis, malgraŭ maldaŭra parta rekonkero fare de ĝia homologo, la Bizanca imperio, kaj ĝia disfalo markis la komencon de nova erao de la historio de Eŭropo: la Mezepoko.
Historio
[redakti | redakti fonton]
La Okcidenta Romia Imperio estas la moderna termino por la okcidenta duono de la Romia Imperio, post ĝia divido en du partojn fare de imperiestro Diokleciano (reĝinto 284-305 p.K.) ĉirkaŭ 285/286 p.K. La romianoj mem ne uzis ĉi tiun terminon. Ĉe sia pinto (ĉ. 117 p.K.), la Romia Imperio etendiĝis de Italio, tra Eŭropo, ĝis la Britaj Insuloj, tra Nordafriko, malsupren tra Egiptio kaj supren ĝis Mezopotamio kaj Anatolio. Antaŭ 285 p.K., la Romia Imperio fariĝis tiel vasta, ke jam ne eblis regi ĉiujn provincojn el la centra ĉefurbo Romo.
Baldaŭ post ekpotenciĝo, Diokleciano nomumis kolegan oficiston nomitan Maksimiano (reĝinto 285/286-305 p.K.) kiel sian kunimperiestron kaj, tiel farante, li dividis la imperion en du duonojn: la ĉefurbo de la Orienta Imperio en Bizanco (poste Konstantinopolo) kaj la Okcidenta Imperio regata el Milano (kun Romo kiel la "ceremonia" aŭ simbola ĉefurbo). Ambaŭ duonoj estis konataj kiel la "Romia Imperio", kvankam, laŭlonge de la tempo, la Orienta Imperio adoptis la grekan anstataŭ la latinan kiel sian oficialan lingvon kaj perdis multon el la karaktero de la tradicia Romia Imperio.
La Orienta Imperio prosperis dum la Okcidenta Imperio luktis kaj fine falis ĉirkaŭ 476 p.K. Laŭlonge de la tempo, ĝi fariĝis la fundamento de la Sankta Romia Imperio (962-1806) — vidata kiel reviviĝo de la valoroj kaj ordo de la Romia Imperio ĉe ĝia pinto — unue sub la regado de Karolo la Granda (reg. 800-814), kies posteuloj ne sukcesis konservi ĝin, kaj poste oficiale fondita de Oto la 1-a de Germanio (reg. 962-973). La Sankta Romia Imperio iom post iom perdis koherecon kaj aŭtoritaton kiel malaktuala institucio, nekapabla regi en la moderna epoko, fariĝante pli kaj pli korupta kaj neefika, ĝis ĝi fine dissolviĝis en 1806.
Romo kaj Krizo
[redakti | redakti fonton]La Romia Imperio estis fondita de la unua imperiestro Aŭgusto (regno 27 a.K.- 14 p.K.) kaj konstante kreskis en potenco dum la regadoj de la Kvin Bonaj Imperiestroj, tiel nomataj pro la prospero kaj ordo, kiujn ili konservis. La Kvin Bonaj Imperiestroj estis:
- Nerva (regno 96-98 p.K.)
- Trajano (regno 98-117 p.K.)
- Hadriano (regno 117-138 p.K.)
- Antonino Pia (regno 138-161 p.K.)
- Marko Aŭrelio (regno 161-180 p.K.)
Post Marko Aŭrelio, lia filo Komodo (regno 180-192 p.K.) fariĝis imperiestro kaj disipis la potencon de Romo per memindulga kaj neefika registaro. Post la murdo de Komodo, Romo travivis jaron de tumulto (konata kiel la Jaro de la Kvin Imperiestroj), dum kiu kvin malsamaj viroj prenis la potencon kaj estis detronigitaj ĝis Septimo Severo (reĝinte 193-211 p.K.) fondis la Severan Dinastion kaj restarigis ordon.
Severo serĉis la favoron de la militistaro, lerninte el la Jaro de la Kvin Imperiestroj, ke tio estis en la plej bona intereso de imperiestro, kaj malplivalorigis la kurantan valuton por generi pli da mono por pliigi la salajrojn de la soldatoj. Li plue establis la precedencon, ke la imperiestro forte dependis de la milita subteno, tiel efike kompromitante la tradician rolon de la romia imperiestro.
Kiam Diokleciano ekregis, li restarigis la ordon kaj dividis la regadon de la imperio inter si mem en la oriento kaj Maksimiano (250-310) en la okcidento.
En 235 p.K., la imperiestro Aleksandro Severo (reĝinte 222-235 p.K.) estis asasinita de siaj propraj soldatoj, kiuj sentis, ke li ne agis en iliaj plej bonaj interesoj. Tio mergis Romon en la epokon konatan kiel la Krizo de la Tria Jarcento (ankaŭ konata kiel la Imperia Krizo, 235-284 p.K.), dum kiu 20 imperiestroj leviĝis kaj falis en preskaŭ 50 jaroj, alarma statistiko kompare kun la 26 imperiestroj, kiuj regis en la 250 jaroj inter Aŭgusto kaj Aleksandro Severo.
Kiam Diokleciano ekregis, li restarigis ordon kaj dividis la regadon de la imperio inter si mem en la oriento kaj Maksimiano en la okcidento. La Krizo de la Tria Jarcento montris kiom danĝere estis havi Romon dependan de ununura imperiestro, kies morto povus rezultigi malstabilecon, kaj Diokleciano ankaŭ komprenis, ke la imperio estis simple tro granda por ke ununura homo efike regu. Post la divido, Diokleciano starigis sian tetrarkion - regadon de kvar - per kiu la imperio estis dividita inter kvar viroj, kiuj regis siajn proprajn apartajn sekciojn.
Sub la regado de Konstanteno la Granda (324-337 p.K.), la tuta imperio prosperis, sed ĝi neniam estis tiel kohera kiel sub la regado de la Kvin Bonaj Imperiestroj (96-180). La Orienta Imperio establis profitodonan komercon kaj prosperis, dum la Okcidenta Imperio luktis, kaj, ĉar la du partoj emis vidi unu la alian kiel konkurantojn, ili funkciis kiel apartaj unuoj, kiuj havis komunan ligon sed servis siajn proprajn interesojn.
La Dissolvado de la Imperio
[redakti | redakti fonton]Tamen, la du duonoj de la imperio daŭre prosperis egale ĝis la regado de imperiestro Teodozio la 1-a (379-395 p.K.), kiam internaj kaj eksteraj fortoj klopodis apartigi ilin. Ĉi tiuj fortoj inkluzivis, sed ne estis limigitaj al:
- Politika malstabileco
- Mema intereso de ambaŭ duonoj
- Invado de barbaraj triboj
- Registara korupto
- Soldularmeoj
- Troa dependeco de sklava laboro
- Amasa senlaboreco kaj inflacio
- La ascendo de la kristanismo
Kiel menciita, orienta kaj okcidenta Romo persekutis siajn proprajn interesojn anstataŭ kunlabori por komunaj celoj. Ĉi tiu manko de kohereco kreskigis politikan malstabilecon, plimalbonigitan de registara korupto, precipe inter provincaj oficistoj, kiuj misuzis siajn poziciojn por persona profito. La gotaj kaj hunaj solduloj en la romia armeo ŝuldis neniun fidelecon al Romo; ili batalis nur por salajro kaj, krome, ne estis traktataj tiel bone kiel ili sentis sin merititaj.
La troa dependeco de sklava laboro forprenis laborpostenojn de la malsuperaj klasoj, kiuj tiam dependis de publika helpo, kaj la malplivalorigo de la valuto sub Septimo Severo fariĝis politiko de pli postaj imperiestroj, rezultante en inflacio.
La zorgo de Teodozio la 1-a pri la disvastigado de kristanismo kaj dispremado de paganaj influoj ankaŭ estis citita kiel kontribuanta faktoro al la falo de Romo. La malnova pagana kredsistemo de la romianoj estis ŝtata religio; kredo gvidis la ŝtaton, kaj la ŝtato subtenis kredon. La romiaj dioj zorgis pri Romo kaj ĝia sukceso; la nova kristana dio havis neniun personan intereson pri Romo mem kaj estis la dio de ĉiuj.
La naturo de la kristanismo, laŭ iuj akademiuloj, helpis malfortigi la tradician kohezion, kiun la romia paganismo provizis al la imperio. Ĉi tiu punkto estis diskutita dum jarcentoj, sed la persekutado de paganoj fare de Teodozio la 1-a estas multe pli certa faktoro, ĉar, kiel imperiestro kaj la Oriento kaj la Okcidento, li havis la potencon unuigi la Romian Imperion, sed anstataŭe li plue dividis ĝin per religia maltoleremo.
Teodozio la 1-a ekregis post serio da gravaj malsukcesoj por Romo. La Gotika Milito de 376–382 p.K. grave malfortigis la Okcidentan Romian Imperion, kvankam bataloj estis rutine ekzercitaj de la fortoj de la Orienta Romia Imperio. Ĉe la Batalo de Adrianopolo en 378 p.K., la orienta imperiestro Valento (reĝinta 364–378 p.K.) estis venkita de Fritigerno (369-380) de la Gotoj, kaj multaj historiistoj konsentas, ke ĉi tio markas la komencon de la fino de la Romia Imperio.
Imperiestro Graciano (de la Okcidenta Romia Imperio, reĝ. 367–383 p.K.) levis Teodozion al la statuso de kunimperiestro, kaj post lia morto, Teodozio la 1-a fariĝis imperiestro de ambaŭ duonoj de la imperio. La traktado donita de Teodozio la 1-a al la gotaj dungosoldatoj - precipe ĉe la Batalo de la Frigidus en 394 p.K. - igis la gotan reĝon Alarikon la 1-an (reĝ. 395-410 p.K.) prirabi Romon en 410 p.K.
Ĉi tio tute ne signifas, ke la regado de Teodozio la 1-a kondukis al la fino de la Okcidenta Romia Imperio. Ne ekzistas ununura kaŭzo por la malkresko kaj falo de Romo. Konstanta malboniĝo de potenco kaj prestiĝo jam okazis antaŭ la romia malvenko ĉe Adrianopolo, kaj ĉiuj ĉi tiuj defioj kaj premoj kulminis per la detronigo de imperiestro Romulo Aŭgustulo (reĝ. 475-476 p.K.) fare de la ĝermana reĝo Odoakro la 4-an de septembro 476 p.K., antaŭ Adrianopolo. La Okcidenta Romia Imperio esence falis kun la leviĝo de Odoakro, kiu inaŭguris novan epokon, kiu vidus la Regnon de Italio anstataŭigi la romian potencon en la Okcidento.
La Regno de Italio
[redakti | redakti fonton]Kvankam ĉirkaŭ 476 p.K. estas la tradicie akceptita dato por la fino de la Okcidenta Romia Imperio, ĉi tiu institucio daŭris sub la regado de Odoakro (reg. 476-493 p.K.), kiu oficiale regis simple anstataŭ la detronigita imperiestro Julio Nepo (430-480) (kiu estis detronigita de la generalo Oresto, kiu metis sian filon, Romulon Aŭgustulon, sur la tronon). Tial, ekzistas historiistoj kaj akademiuloj, kiuj datas la finon de la Romia Imperio al la murdo de Julio Nepo en 480 p.K.
Post la morto de Nepo, Odoakro aneksis la Dalmatan regionon al siaj propraj teroj, kio maltrankviligis la imperiestron de la orienta parto de la imperio, Zenonon (reg. 474-475, 476-491 p.K.), per kies aŭtoritato Odoakro estis rajtigita regi. Laŭ la vidpunkto de Zenono, Odoakro agis tro sendepende kaj komencis prezenti signifan minacon.
Liaj suspektoj konfirmiĝis kiam oni malkovris, ke Odoakro subtenis la rivalon de Zenono, Generalon Flavio Ilo, en ribelo. Zenono dungis la gotan gvidanton Teodoriko (poste konata kiel Teodoriko la Granda, reganto de 493-526 p.K.) por venki Ilon, sed Teodoriko turnis sian imponan armeon kontraŭ Zenono kaj Konstantinopolo. La akademiulo Guy Halsall klarigas:
La gotoj minacis Konstantinopolon kaj detruis Balkanion, sed ne sukcesis konkeri la ĉefurbon, dum Zenono, protektita de la fama triobla linio de muroj de la urbo, apenaŭ povis tute forpeli ilin el siaj teritorioj.
Solvo akceptebla por ambaŭ flankoj estis necesa, kaj ĝi estis trovita: la ostrogotoj de Teodoriko devis moviĝi al Italio kaj senigi sin de la "tirano" Odoakro. (287)
Teodoriko invadis Italion kune kun sia armeo en 488 p.K. kaj batalis kontraŭ la fortoj de Odoakro tra la regiono dum la sekvaj kvar jaroj. Interkonsento estis fine negocita de Johano, episkopo de Raveno, per kiu Odoakro kaj Teodoriko regus kune, sed ĉe la festeno por celebri la finon de malamikaĵoj en 493 p.K., Teodoriko murdis Odoakron kaj postulis la regnon por si mem.
La regado de Teodoriko alportis ordon kaj prosperon al la regiono sub la formo de leĝoj, konstruprojektoj kaj pliigita produktado de manĝaĵojn, sed post lia morto en 526, liaj posteuloj ne kapablis teni la regnon unuiĝinta. La orienta imperiestro Justiniano la 1-a (reg. 527-565) asertis sian kontrolon super la Regno de Italio kaj renkontis la plej grandan reziston de la orientgota reĝo Totila (reg. 541-552), kiu postulis la rajton al la sama aŭtonomeco, kiun Teodoriko gajnis de Romo.
Justiniano la 1-a sendis la faman generalon Belizaron (reg. 505-565) al Italio, sed eĉ li ne povis superi Totilan en inteligenteco aŭ batalado. Generalo Narses (reg. 480-573) fine venkis Totilan ĉe la Batalo de Taginae en 552, redonante Italion al romia regado ĝis la lombarda invado en 568.
Vidu ankaŭ
[redakti | redakti fonton]
| ||||