Sindromo de Asperger

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Jump to navigation Jump to search
Homoj kun Asperger-sindromo ofte montras restriktigitajn aŭ specialigitajn interesojn, kiel ekzemple ĉi tiu knabo interesas pri staplado de ladskatoloj.

Sindromo de Asperger (ankaŭ Asperger-sindromo, Aspergera sindromo, Aspergero, aŭ AS) estas unu el pluraj perturboj de la aŭtisma spektro (PAS) kiuj estas karakterizataj per malfacilaĵoj en socia komunikado kaj reciprokaj sociaj kapabloj, kaj per limigitaj kaj stereotipigitaj interesoj kaj aktivaĵoj. AS malsamas de la aliaj PAS per manko de ajna ĝenerala malfruiĝo en lingvaj kapabloj aŭ kognitiva disvolviĝo. Kvankam ili ne estas menciataj en normaj diagnozaj kriterioj, ankaŭ lingvaj apartaĵoj kaj motora plumpeco estas ofte raportataj. Pro bona inteligento oni povas malfacile rekoni ĝin, 30-50% de kazoj restas sen rekognizo. Multa de uloj povas rekoni diferencojn de plimulto, kovras liajn maladvantaĵojn, igas en socio ankaŭ se li ne scias pri lia sindromo.

La sindromo de Asperger estas nomita honore al Hans Asperger, kiu en 1944 priskribis infanojn en sia praktiko, kiuj laŭŝajne posedis normalan intelekton sed kiuj ne posedis sufiĉajn kapablojn pri nevorta komunikado, ne kapablis ĝuste montri empation kun siaj samaĝuloj kaj estis fizike plumpaj. Nomon donis la Angla dr. Lorna Wing, li uzis ĝin unue en 1981.

Post kvindek jaroj oni agnoskis AS-n en la Klasifiko Internacia de Malsanoj kaj rilataj sanproblemoj (ICD-10) kaj en la 4-a eldono de la Diagnoza kaj Statistika Manlibro de mensaj malordoj respektive perturboj (DSM-IV) sub nomo Perturbo de Asperger. Malgraŭ tio demandoj pri multaj trajtoj de AS daŭre restas malfermitaj: ekzemple persistas la dubo pri la distingebleco inter AS kaj altfunkcianta aŭtismo (HFA); kaj parte tial la disvastiĝinteco de AS ne estas firme establita. La preciza kaŭzo de AS estas nekonata, kvankam esploroj indikas la verŝajnecon de genetika kontribuo kaj cerboskanaĵoj identigis strukturajn kaj funkciajn diferencojn en specifaj regionoj de la cerbo.

Ne ekzistas ajna universala kuracilo por AS kaj la efikeco de unuopaj intervenoj estas atestata nur de malmultaj datumoj. Tiaj intervenoj celas rebonigi la simptomojn kaj funkciadon. La ĉefa parto de tia traktado estas konduta terapio, fokusiĝanta ĉe specifaj mankoj por fronti malbonajn komunikajn kapablojn, obsedajn aŭ ripetemajn rutinojn kaj plumpecon. Plej multaj individuoj kun AS scipovas lerni kiel trakti siajn diferencojn, sed multaj tamen ankaŭ poste plu necesas moralan subtenon kaj kuraĝigon por ke ili povu konduki sendependan vivon. Pluraj plenkreskuloj kun AS atingis plej altnivelajn sukcesojn en kampoj de matematiko, fiziko kaj komputilscienco. Esploristoj kaj AS-uloj ankaŭ kontribuis al ŝovo de aliroj foren de la nocio de AS kiel kuracenda deviacio for de la normo, direkte al la opiniado pri AS kiel pri malsameco prefere al malkapablo.

Rubando de aŭtismo-konscieco.

Karakterizo[redakti | redakti fonton]

La sindromo de Asperger estas rekonebla prefere kiel formo de simptomoj, ol kiel iu unusola sindromo.

Ĝi estas karakterizata per kvalita difektiĝo en sociaj interagoj, minimume en du partoj: perturbita speco de konduto; perturbita korpoparolo; uzas gestojn por sociala interago malĝuste; malevoluita interpersona komunikado; malestas volo por agi spontane kun aliaj; ne volas igi en rilatoj.

Li havas limigitaj formoj de aktivaĵoj kaj interesoj, kiun karakterizas unu el tiuj: li mergiĝas en unu aŭ pli stereotipa kaj nenormale limigita interesoj; li rigide insistas al rituoj kaj rutinoj kiuj laŭ eksteraj spektantoj utilas neniun; li traktas multe ekzaminado de objektioj aŭ iliaj partoj. Intensa pasiiĝo por mallarĝa temo, unuflanka multeparolemo, limigitaj prozodio kaj intonacio, kaj motora plumpeco estas tipaj kondiĉoj, sed ne estas nepraj por la diagnozo.

Ne estas malfruiĝo en kognitiva disvolviĝo nek ĝenerala malfruiĝo en lingvokapablo. Esplora konduto samas al samaĝuloj. Ne estas malfruigita kognitiva evolviĝado. Ne sociala konduto estas normala, kaj neniu signas severan anomaliojn aŭ skizofrénion.

Komparado kun bene funkcianta aŭtismo[redakti | redakti fonton]

Sindromo de Asperger (AS) kaj bene funkcionanta aŭtismo (high-functioning autism, HFA) havas samajn diagnostajn kriteriojn, escepte de malfrua parolevoluo en kazo de bene funkcionanta aŭtismo. Oni disputas, ĉu unuigi la du kategoriojn. Estas kunaj:

  • Emocioj estas malfacile esprimeblaj.
  • Igi rilatojn estas malfacile. Perturbo de senvorta komunikado, kiel interpreti mienon kaj gestojn, malfacila eltenado de okulkontakto.
  • Karaktera skuado de manoj.
  • Problemoj de intonado: ĝi estas monotona aŭ tre afekta, kanta.
  • Rigida insistado al rutinoj kaj kutimoj.
  • Sentemo aŭ malsimpatio kontraŭ iuj objektoj, ekzemple sono, lumo, koloro, odoro, vesto aŭ mangaĵo.
  • Pasio kontraŭ unu subjekto, kiu povas fari la ulon tre bona fakulo.

Komparado kun klasika aŭtismo[redakti | redakti fonton]

Malsame al klasika aŭtismo, uloj kun sindromo de Asperger aŭ bene funkcionanta aŭtismo havas inteligenton kun minimume 70 IQ. Klasikaj aŭtistoj havas pli malbonajn kapablojn, kaj estas malfruitaj. Aŭtismo estas kontinuo, do individua rekonado havas grandan rolon, precipe kun fakula helpo.

Lingvo kaj parolo[redakti | redakti fonton]

Alproprigado kaj uzado de lingvo diferencas al normala. Karaktera estas laŭvorta komprenado, troa parolemo, malkomprenado de nuancoj kaj uzado de propraj metaforoj. Parolo estas formala kaj pedanta; intonado ne apartenas al situo. Ĉiu aspektoj de tono estas koncernitaj. Infanoj uzas ofte kantan kaj afektan voĉon, kaj eĥolalas.

Ankaŭ kohereco povas difektiĝi. La ulo povas multe paroli pri ia temo, kiu lin interesas, ignorante senvortajn signalojn, ke aŭdantoj estas ankaŭ interesita. Povas esti, ke li devas elparoli siajn pensojn. Oni ofte ne komprenas logikon de la monologo, kompreni inhavon, konkludi aŭ enkonduki alian temon.

Infanoj ofte havas frue grandan vortostokon, sed ili inklinas kompreni la parolon laŭvorte. Ili havas malfacilaĵon kun humoro, precipe kiu aŭdiĝas ofende aŭ ŝerce, ekzemple ironio. Ili komprenas kognitivajn bazojn de humoro, sed ne amuzas ilin. Laŭ introspektoj kaj gepatraj referoj iuj aŭtistoj akiras senton de humoro.

Intereso kaj repetiteco[redakti | redakti fonton]

Homoj kun sindromo de Aspergero havas ofte tre specialan intereson kaj ili ofte estas repetitaj, kiu signifikas, ke ili ofte amas ripeti la samajn movojn senenue. Tiuj povas igi rigidaj kaj repetitivaj rutinoj, aŭ povas okupiĝi kun iuj partoj de objektoj.

Unu de ĉefaj simptomoj de la sindromo estas mallarga, ofte tre mallarĝa intereso. Ili povas kolekti informojn kiu plenus multan volumon en tomoj kiel dinosaŭroj aŭ frostofakoj, sed scias neniun pli ia larĝa temo, al kiu tiuj apartenas. Ekzemple la infano estas interesita pri nombrado de tipoj de fotoaparatoj, sed scias neniun pri tipoj de fotoaparatoj. Tiuj tempoj povas mallariĝi aŭ ŝanĝiĝi, kaj igi pli kaj pli malkutimaj. Ofte ankaŭ la tuta familio devas igi en tiu temo. Oni povas malofte rekoni tiun, ĉar infanoj ofte havas mallarĝan intereson.

Stereotipaj kaj repetitivaj movoj estas centralaj por rekonado de sindromo. Ekzemploj estas flugado de manoj, svingado, volvado, kaj movoj kiuj movas tutan korpon. Tiuj ne estas tikoj: ili estas pli ritualaj, volaj, ritmaj, simetriaj, kaj daŭras longan tempon.

Sociaj interagoj[redakti | redakti fonton]

Manko de demonstrata empatio estas eble la plej malfunkcia aspekto de AS. Unuopuloj kun AS renkontas malfacilaĵojn en bazaj elementoj de sociaj interagoj, kio povas rezulti en nekapablo evoluigi amikecojn aŭ kunĝui spontanajn interesojn aŭ atingaĵojn kun aliaj homoj, pro manko de socia aŭ emocia reciprokecoj, kaj en difektita nevorta komunikado kiaj okulkontakto, vizaĝesprimado, korpa sinteno kaj gestoj.

Malkiel aŭtismuloj, homoj kun AS kutime ne fermiĝas en si mem; ili eniras en kontaktojn kun aliaj, kvankam foje mallerte, ekzemple engaĝiĝante en unuflanka, longega parolo pri iu nekutima temo, nezorgante pri la sentoj aŭ reagoj de la aŭskultanto, kiel signoj de enuo aŭ foriremo. Tiu ĉi socia mallerto estas nomata "aktiva, sed stranga". Tiu ĉi malkapablo reagi ĝuste al sociaj interagoj povas ŝajni kiel spitemo kontraŭ la sentoj de la aliulo kaj povas esti komprenata kiel nedeca. La konaj kapabloj de infanoj kun AS ofte ebligas al ili esprimi sociajn normojn en laboratoria situacio, kie ili povas kapabli demonstri teorian komprenon de aliulaj emocioj; tamen, ili poste kutime havas malfacilaĵojn pri utiligo de tiuj ĉi scioj en fluaj situacioj de la reala vivo. AS-uloj kapablas analizi kaj koncentri siajn observaĵojn pri sociaj interagoj en rigidajn prikondutajn instrukciojn kaj apliki tiujn en strangaj manieroj — kiel ekzemple perforta okulkontakto — kio rezultas en konduto, kiu ŝajnas rigida aŭ socie naiva. Infanaĝaj deziroj pri kompanio povas frostiĝi pro historio de malsukcesintaj sociaj renkontoj.

Ili scias pri emociaj reakcioj, kaj sociaj normoj, sed ne povas apliki ilin ĝuste. Ili esploras, analizas kaj faras striktajn regulojn pri tiuj normoj. Ili uzas tiujn regulojn, do ili aperas rigidaj aŭ sociale naivaj. La fiaskoj povas fortimigi infanojn el sociaj kontaktoj.

La hipotezo, ke unuopuloj kun AS havas antaŭdispozicion por perforta aŭ krima kondutoj, estis priesplorata kaj oni ne trovis datumojn, kiuj subtenus ĝin. Ekzistas pli da pruvoj por kazoj, kiam infanoj kun AS iĝis viktimoj, ol kiam ili estis la viktimigintoj.

Akompanaj fenomenoj[redakti | redakti fonton]

Ofte aliaj fenomenoj akompanas la sindromon, kiuj tre efikas la ulon kaj lian familion. Tiuj efikas sentumojn, moviĝadon kaj dormadon.

Oftas tre sentema vidado kaj aŭdado. Ili rekonas tre malgrandajn ŝanĝojn de objektoj: aranĝadon de objektoj kaj partojn de konita imago. Tiuj dependas de teritorio. Laŭ testoj ili estas pli malbonaj kontraŭ bene funkcionantaj aŭtistoj, kaj havas pli malbonan vidan memorion. Ili povas esti pli aŭ malpli sentemaj al sensadoj, kaj povas esti pli ofte sinesteziuloj ol la plimulto. Sed tiuj ne decidas pri ekzistado de sindromo.

Hans Asperger kaj rekonandaj skemoj ofte skribas pri ia mallerteco. Ili evolvigas pli malrapide en movoj kiuj bezonas lertecon, ekzemple biciklado aŭ malfermi botelon. Ili povas havi problemojn kun kunordiĝo de movoj, kaj kunordiĝo de vidado kaj movoj. Ankaŭ sensaj problemoj de propriocepcio (sensado de pozicio de korpopartoj) kaj ekvilibro malhelpas. Malfacilas ankaŭ kontraŭmeti dikfingron kaj aliajn fingrojn. Oni diskutas, ĉu tiuj gravas ĉe diagnozo.

Ankaŭ perturbo de dormado oftas. Ili dormas malfacile, ili vekiĝas tre ofte aŭ vekiĝas tre frue. Ili ofte povas iliajn emociojn ne priskribi; oni ne scias, ĉu tiu povas esti kriterio.

Gepatroj estas pli stresitaj ol aliaj gepatroj.

Kialoj[redakti | redakti fonton]

Hans Asperger skribis ke membroj de familioj de tiuj infanoj estas similaj. Laŭ esploroj la sindromo havas genetikajn kialojn, kaj pli genroj decidas pri ĝi. Oni ne trovis tiujn genrojn, sed scientistoj kialagas multspecon de sindromoj. Tiun montras , ke ofte uloj havas parencon kun sindromo. Variaj simptomoj kaj severo de simptomoj montras ankaŭ al multgenraj heredado.

Laŭ esploroj, la faktoroj estas samaj en la tuta spektro, sed en la sindromo de Asperger ili gravas pli ol en klasika aŭtismo. Laŭ teorioj, iuj aleloj de iuj genroj kontribuas al inklino de aŭtismo kaj sindromo de Asperger. Se la infano igas en la spektro, tiu kombinado decidas pri simptomoj.

Laŭ iuj ekzemploj teratogenoj (faktoroj kiuj kontribuas al misformoj) povas kontribui. Tiuj ne ekskludas pli malfruan ekigon, aŭtismo tre frue ekigas dum vivo. Oni supozis pliajn ĉikraŭajn faktorojn, sed oni ne povis pruvi tiujn.

Traduko[redakti | redakti fonton]

En tiu ĉi artikolo estas uzita traduko de teksto el la artikolo Asperger syndrome en la angla Vikipedio.

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]