Esperanta brajlo

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Salti al navigilo Salti al serĉilo
Esperanta brajlo

Tipo

Alfabeto
Uzata por lingvoj Esperanto
Epoko ekde 1902
Deveno

Brajlo
 → Esperanta brajlo

Parencaj sistemoj Esperanta alfabeto
Unikoda intervalo U+2800–U+283F
Brajla alfabeto.gif
Information icon.svg
vdr

La esperanta brajlo estas brajla alfabeto por legado, skribado kaj presado en Esperanto.

Historio[redakti | redakti fonton]

Blinduloj, kiuj ellernis Esperanton, ekzistis jam en 19-a jarcento, sed mankis speciala brajlo por la lingvo. Helène Giroud, la instruistino en blindlernejo, ellernis Esperanton somere 1895 kaj poste instruis kelkajn siajn gelernantojn, sed lerni ŝi devis nur buŝe. Oni ja povis uzi brajlon, ekzemple, uzante h-sistemon. Harald Thilander, esperantisto ekde la jaro 1900, kiun oni nomis “profeto en la popolo blindulara”, uzis brajlon.[1][2]

En 1902 Théophile Cart, jam fame konata franca lingvisto, sin turnis al la blindula problemo pro la okula malsano de sia fileto. Li komencis la unuan Esperanto-kurson en la blindulejo de Laŭzano (Svisio). Kun siaj lernantoj li uzis brajlan alfabeton, en kiu por ĉapelitaj esperantaj literoj oni uzis la signojn de la neekzistantaj en Esperanto literoj. Liaj lernantinoj Fanny Ducret, Helena Gal kaj Roza Vogt mane skribis la unuajn ekzemplerojn de la gramatiko kaj ekzercaro. Li montris tiujn ekzemplerojn al profesoro Jean Jacques Monnier en Ĝenevo, kiu tute malaprobis la alfabeton. Sed Thilander proponis al Cart alian alfabeton, en ĝi la ĉapelitaj literoj oni faras el iliaj sen-ĉapelaj variantoj per aldono de sesa (dekstra malsupra) punkto, kaj ŭ ankaŭ similas al u, sed alimaniere; estas same, kiel en la ordinara esperanta alfabeto. Profesoro Monnier plene aprobis la alfabeton de Thilander. Kaj novembre 1902 en Lingvo Internacia aperis la artikolo kun desegno de ĉiuj literoj de la nuna brajla esperanta alfabeto, en kiu oni deklaris, ke tiuj literoj estis proponitaj fare de svedaj esperantistoj, kaj la propono “estis interkonsentita la 23-an de septembro lasta, en Genevo, de S-oj Thylander kaj H. G. Andersson por Svedoj, Th. Cart por Francoj, J. J. Monnier kaj la direktantino de blinddomo Recourdon en Lausanne por Svisoj”.[3]

Estis malmultaj postuloj pri ŝanĝoj, sed finfine la alfabeto fariĝis komune akceptita. En ĝi oni presis kaj presas librojn kaj gazetojn. Cart skribis poste en artikolo: “Eble tia energia agado malplaĉos al kelkaj. Sed ili pripensu: se ni ne estus agintaj tiamaniere, oni verŝajne ankoraŭ hodiaŭ diskutus pri la plej bona alfabeto kaj ni havus nenian brajlan libron, nenian gazeton kaj la blinduloj atendus ankoraŭ la aperon de la unua kajero de "Esperanta Ligilo"”.[2]

La alfabeto[4][redakti | redakti fonton]

Bazaj literoj[redakti | redakti fonton]

En la esperanta brajlo literon kun ĉapelo estas farita el la sama litero sen ĉapelo per aldono de la sesa (dekstra malsupra) punkto, do c=Braille C3.svg, ĉ=Braille SH.svg. Tial ĵ=Braille W.svg estas la sama, kiel la litero w en la angla/franca brajlo. La litero w ĉeestis en la esperanta brajlo, sed havas alian signon. La litero ŭ=Braille Ò.svg estas reflektita laŭ vertikalo la litero u=Braille U.svg.

La baza alfabeto estas jena:

Braille A1.svg
a
Braille B2.svg
b
Braille C3.svg
c
Braille SH.svg
ĉ
Braille D4.svg
d
Braille E5.svg
e
Braille F6.svg
f
Braille G7.svg
g
Braille Ï.svg
ĝ
Braille H8.svg
h
Braille Ü.svg
ĥ
Braille I9.svg
i
Braille J0.svg
j
Braille W.svg
ĵ
Braille K.svg
k
Braille L.svg
l
Braille M.svg
m
Braille N.svg
n
Braille O.svg
o
Braille P.svg
p
Braille R.svg
r
Braille S.svg
s
Braille È.svg
ŝ
Braille T.svg
t
Braille U.svg
u
Braille Ò.svg
ŭ
Braille V.svg
v
Braille Z.svg
z

Pliaj literoj[redakti | redakti fonton]

La esperanta brajlo enhavas kelkajn neesperantajn latinajn literojn, nome q, w, x, y, ä, ö, ü:

Braille Q.svg
q
Braille Ù.svg
w
Braille X.svg
x
Braille Y.svg
y
Braille Ä.svg
ä
Braille Ö.svg
ö
Braille À.svg
ü

Aliaj latinaj literoj oni povas ricevi per supersignoj. Ili ne estas unusignifaj:

Braille Accent.svg
◌́[*]
Braille Currency.svg
◌̀, ◌̄
Braille Period.svg
◌̃
Braille ContractionPrefix.svg
◌̂, ◌̌
Braille Colon.svg
◌̈, ◌̇
Braille Correction.svg
◌̊, ◌̆
Braille CapitalSign.svg
◌̧, ◌̨, ◌, ◌̩
Braille Asterisk.svg
◌̸, ◌̵, ktp.

[*] El la literoj ö kaj ü tiu ĉi signo faras la literojn ő kaj ű.

Tiu ĉi supersignoj koncernas esperantajn tekstojn kun alilingvaj nomoj. Se oni enŝovas tutan pecon en neadaptita neesperanta brajlo, oni indikas ĝin per la kodo Braille ContractionPrefix.svgBraille Comma.svg komence kaj fine.

Interpunkcioj[redakti | redakti fonton]

Braille NULL.svg
Spaceto
Braille Comma.svg
,
Braille Apostrophe.svg
'
Braille Period.svg
.
Braille QuestionMark.svg
?
Braille ExclamationPoint.svg
!
Braille Semicolon.svg
;
Braille Colon.svg
:
Braille Asterisk.svg
*
Braille ST.svg
/
Braille Apostrophe.svgBraille Apostrophe.svgBraille Apostrophe.svg
...
Braille Hyphen.svg
-
Braille CapitalSign.svgBraille Hyphen.svg

Mallongigon oni indikas per apostrofo Braille Apostrophe.svg, kiu malsamas kun ordinara punkto Braille Period.svg.

Paraj interpunkcioj[redakti | redakti fonton]

Braille QuoteOpen.svgBraille NULL.svgBraille QuoteClose.svg
duoblaj citiloj '...'
Braille CapitalSign.svgBraille QuoteOpen.svgBraille NULL.svgBraille QuoteClose.svgBraille Apostrophe.svg
unuoblaj citiloj "..."
Braille Bracket.svgBraille NULL.svgBraille Bracket.svg
krampoj (...)
Braille Bracket.svgBraille Bracket.svgBraille NULL.svgBraille Bracket.svgBraille Bracket.svg
kvadrataj krampoj [...]

Citiloj en Esperanto povas esti tre diversaj, oni ilin presas laŭ kutimoj de la lando, en kiu teksto estas presita. Tio ne koncernas la esperantan brajlon.

Marksignoj[redakti | redakti fonton]

La sekvaj signoj povas marki parton de teksto por ke oni legu ĝin alimaniere:

Braille NumberSign.svg
ciferoj
Braille DecimalPoint.svg
majusklo
Braille CursiveSign.svg
emfazo
Braille Colon.svgBraille CursiveSign.svgBraille NULL.svgBraille CursiveSign.svgBraille NULL.svg
emfazo de peco
Braille CapitalSign.svgBraille Apostrophe.svgBraille NULL.svgBraille CapitalSign.svgBraille Apostrophe.svg
alternativa emfazo de peco
Braille ContractionPrefix.svgBraille Comma.svgBraille NULL.svgBraille ContractionPrefix.svgBraille Comma.svg
teksto en alia brajlo

Por skribi nombrojn oni uzas signojn, kiuj ordinare estas literoj. Temas pri la dek unuaj senĉapelaj literoj en la alfabeto, kiuj prezentas sekvajn parojn:

Braille A1.svg
a
1
Braille B2.svg
b
2
Braille C3.svg
c
3
Braille D4.svg
d
4
Braille E5.svg
e
5
Braille F6.svg
f
6
Braille G7.svg
g
7
Braille H8.svg
h
8
Braille I9.svg
i
9
Braille J0.svg
j
0

Se vorto komenciĝas per la signo Braille NumberSign.svg, do tiu vorto estas nombro, kaj sekvaj signoj estas ne literoj, sed ciferoj. Ekzemple, la nombron 153 oni skribas kiel Braille NumberSign.svgBraille A1.svgBraille E5.svgBraille C3.svg. Por disigi la entjeran parton kaj la onan en reeloj oni uzas komon Braille Comma.svg. Ekzemple, la nombron 3,14159 oni skribas kiel Braille NumberSign.svgBraille C3.svgBraille Comma.svgBraille A1.svgBraille D4.svgBraille A1.svgBraille E5.svgBraille I9.svg. En longaj nombroj oni povas disigi la ciferojn po tri per apostrofo, do 100.000,00 (en la angla maniero estas 100,000.00) oni skribas kiel Braille NumberSign.svgBraille A1.svgBraille J0.svgBraille J0.svgBraille Apostrophe.svgBraille J0.svgBraille J0.svgBraille J0.svgBraille Comma.svgBraille J0.svgBraille J0.svg.

Por fari literon majusklo oni metas antaŭ ĝi la signon Braille DecimalPoint.svg. Majusklojn oni uzas nur en propraj nomoj, sed ne komence de frazoj. En pli simpligita formo de la brajlo (grade 2) oni uzas la signon Braille CapitalSign.svg anstataŭ Braille DecimalPoint.svg.

Por emfazi vorton oni antaŭ ĝi metas la signon Braille CursiveSign.svg. Tiel oni povas emfazi 1–3 vortojn, metante la signo antaŭ ĉiu. Sed por longaj pecoj da teksto oni uzas alian metodon: antaŭ la emfazata peco oni metas la signojn Braille Colon.svgBraille CursiveSign.svg kaj post ĝi – la signon Braille CursiveSign.svg. La alternativo estas antaŭ kaj post la emfazata peco meti po du sekvaj signoj Braille CapitalSign.svgBraille Apostrophe.svg.

Se oni ene de esperanta brajla teksto enmetas pecon en alia brajlo (alilingvan aŭ fakan), do oni markas ĝin, metante antaŭ kaj post tiu peco po du signoj Braille Accent.svgBraille A1.svg.

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]

Referencoj[redakti | redakti fonton]

  1. (1933) Enciklopedio de Esperanto (PDF) (esperante), Budapeŝto: Literatura Mondo. Vidu la artikolojn pri Giroud Helene (p.322), Thilander Harald Josias Eusebius (p.968), kaj pri Blinduloj (p.86).
  2. 2,0 2,1 Kreitz, Joseph. (1972) “1. La komencoj”, Historio de la Esperanto-Movado inter la Blinduloj en tri brajlaj volumoj (esperante). Barcelono: Imprenta Braille de la Organizacion Nacional de Ciegos.
  3. (Novembro, 1902) “Skribsistemo Braile por blinduloj”, Lingvo Internacia (eo) (11(83)), p. 153. 
  4. World Braille Usage (angle) (PDF), p. 177–178. Unesko (2013). Alirita 2019-12-30.