Laozio

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Laozio

Laozio (6a jarcento a. K.) (ĉine Lao-tseLaozi), laŭlitere "La maljunulo", estas grava ĉina filozofo kaj poeto kiu, laŭ la legendo, skribis la libron Daŭdeĝingo (ĉine Tao Te Ching, laŭ la traskribsistemo de Wade, aŭ Dao De Jing, en pinjino: "La sankta skribo pri la Vojo kaj la Virto")[1] kaj fondis la taoismon, unu el la tri ĉefaj religioj de tradicia Ĉinio (kune kun budhismo kaj konfuceismo), kaj, kun konfuceismo, parto de la fundamento de ĉina filozofio. Laozio kaj taoismo profunde influis la ĉinajn pensaron, arton kaj spiriton. Budhisma skolo influita de la taoismo estas la zen-budhismo. Li eĉ estas adorata kiel diaĵo en taoismo kaj en tradicia ĉina religio.

Kvankam li estas legenda figuro, li estis kutime datita el ĉirkaŭ la 6a jarcento a. k. kaj rekonita kiel samtempulo de Konfuceo, sed kelkaj historiistoj polemikas, ke fakte li vivis dum la epoko de la Milit-ŝtatoj de 5a aŭ 4a jarcento a.K.[2] Centra figuro en ĉina kulturo, Laozio estis postulita kaj de la imperiestroj de la Dinastio Tang kaj de modernaj homoj de familinomo Li (李) kiel fondinto de ties stirpo. Tra historio, la verko de Laozio estis adoptita de diversaj kontraŭ-aŭtoritatismaj movadoj.

Nomoj[redakti | redakti fonton]

En tradiciaj rakontoj, la persona nomo de Laozio estas kutime donita kiel Li Er (李 耳, Aĝa ÷ Rəʔ Nəʔ,[3] Mod. Lǐ Ěr) kaj lia ĝentilecnomo kiel Boyang (trad. 伯 陽, simp. 伯 阳, Aĝa ÷ Pˤrak-lang,[3] Mod. Bóyáng). Elstara postmorta nomo estis Li Dan 李 聃, Lǐ Dān).[4][5][6]

Laozio mem estas formalparolmaniera titolo: 老 (Aĝa ÷ rˤuʔ, "aĝa, honorinda"[3]) kaj 子 (Aĝa ÷ tsə ′, "majstro"[3]). Ĝi estas kutime prononcita /ˌ l aʊ ˈ d z ʌ /[7][8] en la angla. Ĝi estis latinigita laŭ multaj manieroj, foje kondukante al konfuzo. La plej ofta nuna formo estas Laozio aŭ Lǎozǐ,[9] surbaze de la pinjina sistemo adoptita fare de Kontinenta Ĉinio en 1958[10] kaj de Tajvano en 2009.[11] Dum la 20-a jarcento, Lao-tzu[12] estis pli ofta,[9] surbaze de la antaŭe ĝenerala sistemo Wade–Giles. En la 19-a jarcento, la titolo estis kutime latinigita kiel Lao-tseLao-ce.[9][13] Aliaj formoj inkludas la variaĵojn Lao-tze[14] kaj Lao-tsu[15] kaj la latinigita LaociusLaocio.

Kiel religiema figuro, li estas adorita sub la nomo "Suprema Maljuna Senjoro" (太上老君, Tàishàng Lǎojūn)[16] kaj kiel unu el la "Tri Puraj Unuoj". Dum la Tang-epoko, al li estis koncedita la titolo "Pleje Mistera kaj Praa Imperiestro" (太上玄元皇帝, Táishāng Xuānyuán Huángdì).

La legendo pri la vivo de Laozio[redakti | redakti fonton]

Laozio estis pli aĝa samtempulo de Konfuceo. Li estis malaltranga oficisto de la regno Ĝou en la urbo Luojango. En la maljunaĝo, li malkontentis pri la mondo de la homoj kaj foriris okcidenten, rajdante sur la dorso de nigra bovo. Ĉe pasejo en la montoj, la soldatoj de tiea garnizono petis lin verki libron. Tie li verkis la libron Daŭdeĝingo kaj poste daŭrigis sian vojaĝon okcidenten al loko nekonata. Laŭ unu legendo, li iris al Hindio kaj instruis la estontan Budhon.

Laŭ Ĝuangzio (laŭ la Wade-sistemo Chuang-tse), taoisto de la 4a jarcento, Laozio estis saĝulo en la tempo de Konfuceo kaj mortis en Ĉinio mem.

Laŭ kleruloj de nia tempo, ne Laozio verkis la libron Dao De Jing, sed ĝi estas verkita de liaj studentoj inter la 6a kaj 3a jarcentoj a.K. Tamen la libro klare esprimas la verŝajnan penson de Laozio, se li entute ekzistis. (Simile, Sokrato kaj Jesuo ja ne verkis librojn, sed iliaj sekvintoj - kaj tial ne eblas scii kion ili mem fakte instruis).

Historieco[redakti | redakti fonton]

En la mezo de la 20a jarcento, interkonsento aperis inter akademiuloj ke la historia ĝusteco de la persono konata kiel Laozio estas dubinda kaj ke la Daŭdeĝingo estis "kompilo de taoistaj diraĵoj de multaj manoj."[17] Alan Watts instigis al pli da singardo, dirante ke tiu vido estis parto de akademia modo por skeptiko koncerne historiajn spiritajn kaj religiemajn figurojn kaj deklaris, ke ne sufiĉe estos konataj dum jaroj - aŭ eventuale iam ajn - por fari firman juĝon. [18] Ursula K. Le Guin asertas ke la stilo estas kongrua kun ununura verkinto kun kelkaj aldonoj de pli postaj taoistoj.[19]

La plej frua certa referenco al la nuna figuro de Laozio estas trovita en la Registroj pri la Grandioza Historiisto de 1-a jarcento a.K. kolektita fare de la historiisto Sima Qian el pli fruaj raportoj. En unu rakonto, Laozio laŭdire estis samtempulo de Konfuceo dum la 6-a aŭ 5-a jarcento a.K. Lia familia nomo estis Lio kaj lia persona nomo estus Er aŭ Dan. Li estis oficialulo en la imperiaj arkivoj kaj skribis libron en du partoj antaŭ forirado en la okcidento. En alia, Laozio estis alia samtempulo de Konfuceo titolita Laa Laizi (老 莱 子) kaj skribis libron en 15 partoj. En tria, li estis la tribunala astrologo Lao Dan kiu vivis dum la 4-a jarcento a.K dum regado de duko Xian de Qin.[20][21] La plej malnova teksto de la Daŭdeĝingo ĝis nun reakirita estis skribita sur bambuaĵoj datita el la fino de la 4-a jarcento a.K.[1]

Laŭ tradiciaj raportoj, Laozio estis akademiulo kiu laboris kiel la Gardanto de la Arkivoj por la reĝa tribunalo de Zhou.[22] Tio laŭdire permesis al li larĝan aliron al la verkoj de la Flava Imperiestro kaj aliaj klasikaĵoj de la tempo. La rakontoj asertas ke Laozio neniam malfermis formalan lernejon sed tamen altiris grandan nombron da studentoj kaj lojalaj disĉiploj. Ekzistas multaj varioj de rakontoj rerakontantaj lian renkonton kun Konfuceo, plej fame en la Ĝuangzio.[23][24]

Representation of Laozi.PNG

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Aliaj projektoj[redakti | redakti fonton]

En Esperanto[redakti | redakti fonton]

  • La Laoco tao-te-ĉin aŭ la libro de moralo (trad. Seiho Nishi, Amika Esperanto-Rondo / Laŭte!, Beauville 1996, 25 p.)
  • Richard Garnett: La pocio de Lao-ce (Brita Antologio, Roterdamo, p. 272-278)
  • Laozi: Lao-Cu Esperanta (Yamaga Taiji, Biblioteko Yamaga, 1992)
  • Laozi: Vojo kaj virto (Tutmonda sonoro, Budapessto 1981)
  • Wang Chongfang: La saĝeco de Laŭzi (La Gazeto, n-ro 155, julio 2011, p. 3-12)
  • Lao Zi - Esperanta-ĉina (trad. Sugin, 2011)

Notoj[redakti | redakti fonton]

  1. 1,0 1,1 Laozi. “The discovery of two Laozi silk manuscripts at Mawangdui, near Changsha, Hunan province in 1973 marks an important milestone in modern Laozi research. The manuscripts, identified simply as “A” (jia) and “B” (yi), were found in a tomb that was sealed in 168 BCE. The texts themselves can be dated earlier, the “A” manuscript being the older of the two, copied in all likelihood before 195 BCE”
  2. Ŝablono:Harvtxt
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Baxter, William & al. "Baxter–Sagart Old Chinese Reconstruction". 20 Feb 2011. Alirita la 17 Jan 2014.
  4. Ŝablono:Harvtxt
  5. Ŝablono:Harvtxt
  6. Ŝablono:Harvtxt
  7. Lau-tzu. Dictionary.com.[1] 2013
  8. Free Dictionary. From the American Heritage Dictionary of the English Language, Fourth Edition copyright. Houghton Mifflin Company: 2009.[2] 2013
  9. 9,0 9,1 9,2 Franz, Alex & al. ed. Google corpus. 2008. Alirita la 17 Jan;2014.
  10. Xinhua News Agency. "Pinyin celebrates 50th birthday". 11 Feb 2008. Alirita la 20 Sept 2008.
  11. Taipei Times. "Hanyu Pinyin to be standard system in 2009". 18 Sept 2008. Alirita la 20 Sept 2008.
  12. Ankaŭ kiel Lao Tzu kaj Lao-Tzu.
  13. Ankaŭ kiel Lao Tse kaj Lao-Tse.
  14. Ankaŭ kiel Lao Tze kaj Lao-Tze.
  15. Ankaŭ kiel Lao Tsu kaj Lao-Tsu.
  16. http://sacu.org/daovirtue.html
  17. Ŝablono:Harvtxt
  18. Ŝablono:Harvtxt
  19. (1997) Lao Tzu Tao Te Ching, 1st pbk., Shambala Publications, Inc.. ISBN 1-57062-395-3. 
  20. Ŝablono:Harvtxt
  21. Ŝablono:Harvtxt
  22. Lao Tzu (Lao Zi) Scroll Paintings and Posters. Alirita 2013-02-15.
  23. Ŝablono:Harvtxt
  24. Ŝablono:Harvtxt

Bibliografio[redakti | redakti fonton]

  • Ariel, Yoav; Gil, Raz (2010), "Anaphors or Cataphors? A Discussion of the Two qi 其 Graphs in the First Chapter of the Daodejing", PEW, 3 60: 391–421 
  • Bellamy, James A.B. (1993), "Some Proposed Emendations to the Text of the Koran", The Journal of the American Oriental Society, 4 113  – citing work by Aad Vervoorn.
  • Boaz, David (1998), The libertarian reader: classic and contemporary readings from Lao-tzu to Milton Friedman, New York: Free Press, ISBN 0-684-84767-1 
  • Creel, Herrlee G. (1982), What Is Taoism?: and Other Studies in Chinese Cultural History, Chicago: University of Chicago Press, ISBN 0-226-12047-3 
  • Dumoulin, Heinrich (2005), Zen Buddhism: A History (Volume 1: India and China ed.), Bloomington, IN: World Wisdom, ISBN 0-941532-89-5 
  • Dorn, James A. (2008), Hamowy, Ronald, ed., The Encyclopedia of Libertarianism, SAGE, p. 282, ISBN 1-4129-6580-2, http://books.google.com/?id=yxNĝs3TkJYC&pg=PT320&lpg=PT320#v=onepage&q, retrieved May 12, 2010 
  • Drompp, Michael Robert (2004), Tang China And The Collapse Of The Uighur Empire: A Documentary History, Brill Academic Publishers, p. 366, ISBN 90-04-14096-4 
  • Fowler, Jeaneane (2005), An Introduction To The Philosophy And Religion Of Taoism: Pathways To Immortality, Brighton: Sussex Academic Press, p. 342, ISBN 1-84519-085-8 
  • Kohn, Livia (2000), Daoism Handbook (Handbook of Oriental Studies / Handbuch der Orientalisk – Part 4: China, 14), Boston: Brill Academic Publishers, p. 954, ISBN 90-04-11208-1 
  • Kohn, Livia; Lafargue, Michael, eds. (1998), Lao-Tzu and the Tao-Te-Ching, Albany: State University of New York Press, p. 320, ISBN 0-7914-3599-7 
  • Komjathy, Louis (2008), Handbooks for Daoist Practice, 10 vols., Hong Kong: Yuen Yuen Institute 
  • Kramer, Kenneth (1986), World scriptures: an introduction to comparative religions, New York, NY: Paulist Press, p. 320, ISBN 0-8091-2781-4 
  • Lao, Tzu (2009), Lao-Tzu's Taoteching, Porter, Bill (Red Pine) (3rd Revised ed.), Port Townsend, WA: Copper Canyon Press, p. 200, ISBN 978-1-55659-290-4 
  • Long, Roderick T. (Summer 2003), "Austro-Libertarian Themes in Early Confucianism" (PDF), The Journal of Libertarian Studies, 3 (Ludwig von Mises Institute) 17: 35–62., http://www.mises.org/journals/jls/17_3/17_3_3.pdf 
  • Le Guin, Ursula K. (2009), Lao Tzu: Tao Te Ching: A Book about the Way and the Power of the Way (2nd ed.), Washington, D.C: Shambhala Publications Inc., p. 192, ISBN 978-1-59030-744-1 
  • Luo, Jing (2004), Over a cup of tea: an introduction to Chinese life and culture, Washington, D.C: University Press of America, p. 254, ISBN 0-7618-2937-7 
  • Maspero, Henri (1981), Taoism and Chinese religion, Amherst: University of Massachusetts Press, p. 578, ISBN 0-87023-308-4 
  • Morgan, Diane (2001), The Best Guide to Eastern Philosophy and Religion, New York: St. Martin's Griffin, p. 352, ISBN 1-58063-197-5 
  • Renard, John (2002), 101 Questions and answers on Confucianism, Daoism, and Shinto, New York, NY: Paulist Press, p. 256, ISBN 0-8091-4091-8 
  • Roberts, Moss (2004), Dao De Jing: The Book of the Way, Berkeley: University of California Press, p. 235, ISBN 0-520-24221-1 
  • Robinet, Isabelle (1997), Taoism: Growth of a Religion, Stanford: Stanford University Press, p. 320, ISBN 0-8047-2839-9 
  • Rothbard, Murray N. (December 5, 2005), The Ancient Chinese Libertarian Tradition, Auburn, AL: Ludwig von Mises Institute, http://www.mises.org/story/1967 
  • Rothbard, Murray N. (Fall 1990), "Concepts in the Role of Intellectuals in Social Change Towards Laissez Faire" (PDF), The Journal of Libertarian Studies, 2 (Auburn, AL: Ludwig von Mises Institute) IX: 43–67., http://www.mises.org/journals/jls/9_2/9_2_3.pdf 
  • Simpkins, Annellen M.; Simpkins, C. Alexander (1999), Simple Taoism: a guide to living in balance (3rd Printing ed.), Boston: Tuttle Publishing, p. 192, ISBN 0-8048-3173-4 
  • Van Norden, Bryan W.; Ivanhoe, Philip J. (2006), Readings in Classical Chinese Philosophy (2nd ed.), Indianapolis, Ind: Hackett Publishing Company, p. 394, ISBN 0-87220-780-3 
  • Watson, Burton (1968), Complete Works of Chuang Tzu, New York: Columbia Univ. Press (UNESCO Collection of Representative Works: Chinese Series), p. 408, ISBN 0-231-03147-5 
  • Watts, Alan; Huan, Al Chung-liang (1975), Tao: The Watercourse Way, New York: Pantheon Books, p. 134, ISBN 0-394-73311-8 

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]