Ĉina lingvaro

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo

La ĉinaj lingvoj (中文 Pinyin: Zhōngwén, 汉语(simpligita)/漢語(tradicia) Hànyǔ, 华语/華語 Huáyǔ) estas unu el du ĉefaj subgrupoj de la ĉinotibeta lingvaro;[1] la alia ĉefa subgrupo estas la tibetobirma lingvaro. Se oni konsideras la ĉinajn lingvojn kiel unu lingvon, ĝi estas la plej parolata lingvo: proksimume 1,2 miliardoj da homoj parolas ĉinan lingvon, do unu kvinono de la homaro.

La debato, ĉu oni devas paroli pri unu nura lingvo aŭ aro da malsimilaj lingvoj, havas politikan signifon kaj estas foje afero de forta debato. La plej parolata ĉina lingvo, la norma ĉina (mandarena) lingvo, estas ankaŭ la oficiala lingvo de Ĉinio. La centra registaro donas specialan eminentecon al la norma ĉina en ĉiuj niveloj de registaro kaj en la pedagogia sistemo, kaj eĉ patronas la eksterlandan instruadon de la norma ĉina. Pli ol duoble pli da ĉinoj parolas ĉi tiun ĉinan varianton ol ĉiujn aliajn dialektojn kombinite. Tial, iuj ofte nomas la norman ĉinan simple "ĉina lingvo". Tamen, 360 milionoj de ĉinoj parolas almenaŭ naŭ aliajn ĉefajn variantojn de la ĉinaj lingvoj ‐ el kiuj ĉiuj uzas la saman skriblingvon sed kies parollingvoj estas preskaŭ reciproke nekompreneblaj.[2][3]

Ĉina lingvo
汉语/漢語, 华语/華語中文
Parolata en Ĉina Popola Respubliko (ĈPR, ofte simple Ĉinio), Respubliko de Ĉinio (RĈ, ofte Tajvano), Singapuro, Indonezio, Malajzio, Filipinoj, Tajlando, Vjetnamio, Peruo, Usono, Kanado, Aŭstralio kaj aliaj okcidentaj landoj
Denaskaj parolantoj proksimume 1,2 miliardoj
Skribo Ĉina skribo, Pinyin, Bopomofo, Xiao'erjing
Lingvistika klasifiko
Ĉinotibeta
Ĉinara
Mandarena
Oficiala statuso
Oficiala lingvo en Unuiĝintaj Nacioj; Ĉinio, interalie Hongkongo kaj Makao; Tajvano; kaj Singapuro
Reguligita de Nacia Lingvo Reguliganta Komitato (ĈPR)
Lingvaj kodoj
Lingvaj kodoj
  ISO 639-1 zh
  ISO 639-2
    Bibliografia chi
    Terminologia zho
  SIL cmn
Vikipedio
v  d  r
Information icon.svg

La parolantoj loĝas ĉefe en la kontinenta Ĉinio kaj la regionoj Tajvano, Hongkongo kaj Makao. Pli ol 70% de singapuranoj uzas la simpligitan ĉinlingvon. Krome, ĉinaj minoritatoj ekzistas en kelkaj sud-orient-aziaj landoj.

Ekzistas du manieroj skribi la ĉinan lingvon: La simpligita skribo kaj la tradicia skribo. Kvankam la simpligita skribo simpligis la signojn (do ofte malgrandigis la nombron de uzendaj strekoj), ĝi al kelkaj ne estas pli facila, ĉar ĝi ofte malebligas kompreni kompleksajn signojn kiuj naskis el kunigo de pluraj aliaj signoj.

Normlingvo[redakti | redakti fonton]

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Norma ĉina lingvo.

Multaj homoj diras "ĉina lingvo" kiam ili intencas la nordĉinan dialektaron aŭ la norman ĉinan lingvon, kiu apartenas al tiu dialektaro (la esprimo "Mandarena lingvo" povas signifi kaj la nordĉinan dialektaron kaj la norman ĉinan).

Dialektoj[redakti | redakti fonton]

Mapo de la ĉinaj lingvoj

Oni kutimas konsideri la ĉinajn lingvojn unu lingvo, kiu enhavas multajn dialektojn. Fakte, la diferenco inter la ĉinaj dialektoj kelkfoje estas kvazaŭ la diferenco inter latinidaj lingvoj, kaj parolantoj de diversaj ĉinaj dialektoj apenaŭ povas kompreni unu la alian. Ili tamen povas uzi ĉinan skribon por interkompreniĝi. Kiam vorto bezonas klarigon, oni skribas ĝin per fingro en la alian manon.

Lingvosciencistoj konsideras la ĉinan lingvaron aro de almenaŭ ses diversaj lingvoj.

En simpla modelo, la ĉinaj dialektoj apartiĝas en du grupoj:

La nordaj dialektoj[redakti | redakti fonton]

北方话 (nova), 北方話 (tradicia), pinyin : Běifānghuà
Ili estas la bazo de la nuntempa normlingvo pǔtōnghuà.
Subgrupoj de la nordaj dialektoj estas la nord-orienta dialekto (Pekino) kaj la nord-okcidenta dialekto.

La sudaj dialektoj[redakti | redakti fonton]

Ili havas pli da komunaj eroj kun la klasika ĉina lingvo.

Unu vasta suda dialekto estas ekzemple la kantona, kiu estas parolata en Honkongo, Makao, kaj la provinco de Guangdong. Estas 52.000.000 homoj en Ĉinio, kiuj ĝin parolas, kaj 71.000.000 en la tuta mondo. Homo de Kantono ne povas kompreni la lingvon de homoj de Pekino. Oni aŭdas pli la kantonan ol la normĉinan en Nordameriko, pro tio ke la plimulto de ĉinaj enmigrintoj venis el pli riĉaj regionoj kiel Honkongo.

Aliaj ĉinaj lingvoj estas la vua (regiono de Ŝanhajo) 85.000.000; hunana (Xiāng, ĉine) 35.000.000; la hakaa, 33.000.000; ĝjangŝia (Gan, ĉine) 32.000.000; ĝina (Jinyu, ĉine) 45,000,000; kaj la sudmina 45.000.000.

Lingva strukturo[redakti | redakti fonton]

La ĉinaj lingvoj estas izoligaj lingvoj.

La ĉina skribo havas ideogramojn, ne alfabeton. Unu ideogramo estas legata kiel unu silabo kaj havas unu signifon. La vortoj ne ŝanĝiĝas (ekzemple laŭ vortspeco), sed la gramatika rilato inter la vortoj estas decidita per la sinsekvo ene de la frazo.

Ekzemple (mandarene) :

我爱她。 Wǒ ài tā. 'Mi amas ŝin/lin.'
她爱我。 Tā ài wǒ. 'Ŝi/li amas min.'

Por la mandarena lingvo (pǔtōnghuà) ekzistas norma latinlitera transskribo, kiu estas uzata ĉefe en vortaroj kaj en komunikado kun ne-ĉinoj. Certaj el la aliaj ĉinaj lingvoj (ekzemple la sudmina) ankaŭ estas foje skribataj per la latina alfabeto kun aldonoj.

Ĉindevenaj Esperantaj vortoj[redakti | redakti fonton]

Teo, vejĉio (sinonimo por Goo), uoko, juano (monero), Maoismo, Konfuceanismo, Tao, Jino kaj Jango, lio (mezurunuo)

Literaturo[redakti | redakti fonton]

  • Ĉe akvorando, tre fama ĉina romano,
  • Ĉinlingva konversacio, Ĉina Esperanto-eldonejo Beijing, 1986,

aŭtoro : Lu Ĉŭanbiaŭ, esperantigita de Fan Jizu

  • Ĉu ekzistas la ĉina lingvo?, artikolo de Augusto Casquero, en revuo Esperanto feb.2009 p. 44

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Notoj[redakti | redakti fonton]

  1. Charles N. Li, Sandra A. Thompson, Mandarin Chinese: A Functional Reference Grammar (1989), p 2. "The Chinese language family is genetically classified as an independent branch of the Sino-Tibetan language family." ("Oni genetike klasigas la ĉinan lingvaron kiel sendependa branĉo de la ĉinotibeta lingvaro".) ISBN 0-520-06610-3
  2. David Crystal, Cambridge Encyclopedia of Language (Cambridge Univ. Press, 1995), p. 312. "The mutual unintelligibility of the varieties is the main ground for referring to them as separate languages." ("La reciproka nekomprenebleco de la variantoj estas la ĉefa bazo por aludi al ili kiel apartaj lingvoj.") ISBN 0-521-42443-7; tria eldono, 2010, ISBN 0-521-73650-1
  3. John DeFrancis, The Chinese Language: Fact and Fantasy (1984), p.56. "To call Chinese a single language composed of dialects with varying degrees of difference is to mislead by minimizing disparities that ... are as great as those between English and Dutch. To call Chinese a family of languages is to suggest extralinguistic differences that in fact do not exist and to overlook the unique linguistic situation ... in China." ("Nomi la ĉinan kiel unuoblan lingvon kiu entenigas dialektojn kun variigantajn gradojn de diferenco erarigas tra minimumigi malegalecojn kiuj ... estas kiel grandajn kiel tiuj inter la anglaj kaj la nederlandaj lingvoj. Nomi la ĉinan kiel familio de lingvoj sugestas ekstralingvistikajn diferencojn kiujn efektive ne ekzistas, kaj ne rimarki la unikan situacion ... en la Ĉino.") ISBN 0-8248-1068-6

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]

Literaturo[redakti | redakti fonton]

  • Monato, internacia magazino sendependa, numero 1993/02, paĝo 22: La ĉina verkita de Bradley Kendal.