Konfuceo

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Konfuceo
La tombo de Konfuceo en Qufu

Konfuceo (latine Confucius, latinigo de la ĉina nomo Kǒngfūzǐ (孔夫子) [khung fu tsõ], ekzistas pluraj transskribmanieroj) estis grava ĉina instruisto, verkisto, politikisto, kaj filozofo, kies ideoj, nomataj konfuceismo, profunde influis multajn aziajn kulturojn. Li influis la ĉinan socion per sia penso ĝis la nuna jarcento.

Certe konataj historiaj faktoj pri Konfuceo estas malmultaj. Verŝajne li estis pli juna samtempano de Laozio, vivanta dum la jaroj 551479 a.K. (nome Printempa kaj Aŭtuna periodoj). Laŭ la tradicio, Konfuceo naskiĝis en la ĉina ŝtato Lu kiel filo en malriĉa nobela familio, ĵus fuĝinta el la ŝtato Song. Kiam li havis tri jarojn, liaj gepatroj mortis, kaj li pasigis siajn infanajn jarojn en medio tre malriĉa.

La filozofio de Konfuceo emfazis personan kaj registaran moralecon, bonkonduton ĉe sociaj rilatoj, justecon kaj sincerecon. Liaj anoj konkuris sukcese kun multaj aliaj skoloj dum la epoko de Cent Skoloj de Pensaro nur por esti subpremitaj en favoro de la legalulistoj dum la Qin-dinastio. Sekvante la venkon de Dinastio Han super Dinastio Ĉu post la kolapso de Qin, la pensoj de Konfuceo ricevis oficialan sankcion kaj estis plu evoluitaj en sistemon konatan kiel Konfuceismo.

Konfuceo estas tradicie supozita kiel verkinto aŭ redaktinto de multaj el la ĉinaj klasikaj tekstoj inkluzive de ĉio el la Kvin Klasikaĵoj, sed modernaj akademiuloj estas singardaj de atribuado de specifaj asertoj al Konfuceo mem. Aforismoj koncerne lian instruon estis kompilitaj en la Analektoj, sed nur multajn jarojn post lia morto.

La principoj de Konfuceo havis bazon en oftaj ĉinaj tradicio kaj kredo. Li pledis fortan familian lojalecon, praul-adoradon (mortintoj), respekton de aĝestroj fare de iliaj posteuloj kaj de edzoj fare de iliaj edzinoj. Li ankaŭ rekomendis familion kiel bazo por ideala regado. Li adoptis la bonkonatan principon "Ne faru al aliuloj kion vi ne volas ke oni faru al vi mem", frua versio de la Ora Regulo.

Biografio[redakti | redakti fonton]

Komenca vivo[redakti | redakti fonton]

Lu videblas en nordoriento de Ĉinio.

Ĝenerale supozite Konfuceo estis naskita en 551 a.K.[1] Lia naskiĝloko estis en Zou, Lu-ŝtato (proksime de aktuala Cjujfu, Ŝandongo provinco).[1][2] Lia patro Kong He, ankaŭ konata kiel Shuliang He (叔梁紇), (孔紇) estis oficiro en la Lu-militistaro. Kong Li mortis kiam Konfuceo estis trijaraĝa, kaj Konfuceo estis kreskigita fare de sia patrino Yan Zhengzai (顏徵在) en malriĉeco. En la aĝo de 19 li geedziĝis kun sia edzino, kromnomita Qiguan (亓官), kaj jaron poste la paro havis sian unuan filon, Kong Li (孔鯉).

Konfuceo estis naskita en la klaso de shi (士), inter la aristokrataro kaj la plebanoj. Li laŭdire laboris kiel paŝtisto, gardisto, komizo, kaj librotenisto. Kiam lia patrino mortis, Konfuceo (en aĝo de 23) laŭdire funebris prie dum tri jaroj kiel estis la tradicio.

Politika kariero[redakti | redakti fonton]

La Lu-ŝtato estis gvidita de reganta duka domo.[3] Sub la duko estis tri aristokrataj familioj, kies kapoj portis la titolon de vicgrafo kaj tenis heredajn poziciojn en la Lu-burokratio.[4] La Ji-familio tenis la pozicion "Ministro super la Amasoj", kiu ankaŭ estis la "ĉefministro"; la Meng-familio tenis la pozicion "Ministro de Verkaro"; kaj la Ŝu-familio tenis la pozicion "Ministro de Milito".[4] En la vintro de 505 a.K., Jango-Hu - servisto de la Ji-familio - ribeliĝis kaj usurpis povon de la Ji-familio.[4] Tamen, antaŭ la somero de 501 a.K., la tri heredaj familioj sukcesis pri forpelado de Jango-Hu for de Lu.[4] Ĉirkaŭ tiam, Konfuceo konstruis konsiderindan reputacion pere de sia instruado, dum la familioj vidis la valoron de bonorda konduto kaj justeco, tiel ke ili povis atingi lojalecon al legitima registaro.[5] Tiel, tiun jaron (501 a.K.), Konfuceo estis nomumita al la negrava prefektofico de urbo.[5] Poste, li ekstaris al la pozicio de Ministro de Krimo.[5]

Konfuceo deziris resendi la aŭtoritaton de la ŝtato al la duko pere de malmuntado de la fortikaĵoj de la urbo - apartenantaj al la tri familioj.[6] Tiamaniere, li povus establi alcentrigitan registaron.[6] Tamen, Konfuceo fidis sole je diplomatio ĉar li havis neniun armean aŭtoritaton mem.[6] En 500 a.K., Hou Fan - la guberniestro de Hou - protestis kontraŭ sia senjoro de la Ŝu-familio.[6] Kvankam la Meng- kaj Ŝu-familioj malsukcese sieĝis Hou, obeema oficialulo ekstaris supren kun la homoj de Hou kaj devigis Hou Fan fuĝi al la Ĉi-ŝtato.[6] La situacio eble estis en favoro por Konfuceo ĉar verŝajne Konfuceo kaj liaj disĉiploj konvinkis la aristokratajn familiojn por malmunti la fortikaĵojn de iliaj grandurboj.[6] Poste, post jaro kaj duono, Konfuceo kaj liaj disĉiploj sukcesis pri konvinkado de la Ŝu-familio eldetrui la murojn de Hou, la Ji-familion en eldetruado de la muroj de Bi, kaj la Meng-familio en eldetruado de la muroj de Cheng.[6] Unue, la Ŝu-familio gvidis armeon direkte al sia grandurbo Hou kaj malkonstruis ĝiajn murojn en 498 a.K.[6] Baldaŭ poste, Gongshan Furao - servisto de la Ji-familio - ribelis kaj prenis kontrolon de la fortoj ĉe Bi.[7][8] Li tuj lanĉis atakon kaj eniris en la ĉefurbo Lu.[6]

Pli frue, Gongshan kontaktis Konfuceo'n por interligi lin, kiun Konfuceo komence pripensis.[7] Eĉ se li malaprobis la uzon de perforta revolucio, la Ji-familio dominis la Lu-ŝtaton perforte por generacioj kaj estis forpelinta la antaŭan dukon.[7] Kvankam li deziris la ŝancon meti siajn principojn en praktiko, Konfuceo rezignis el tiu ideo en la fino.[7] Creel (1949) deklaras ke, male al la ribelanto Yang Hu antaŭ li, Gongshan eble serĉis detrui la tri heredajn familiojn kaj restarigi la potencon de la duko.[9] Tamen, Dubs (1946) deklaras ke li estis instigita fare de vicgrafo Ji Huan invadi la Lu-ĉefurbon en provo eviti malmunti la Bi fortikigitajn murojn.[8] Ĉiukaze, Gongshan estis konsiderita honesta viro kiu daŭre defendis la staton de Lu, eĉ post kiam li estis devigita fuĝi.[9][10]

Dum la suferado, Zhong You (仲由) sukcesis teni la dukon kaj la tri vicgrafojn kune en la kortego.[10] Zhong You estis unu el la disĉiploj de Konfuceo kaj estis rangigita al la prefektofico ĉe la Ji-familio fare de Konfuceo.[11] Kiam Konfuceo aŭdis pri la atako, li petis de vicgrafo Ji Huan permesi al la duko kaj al lia kortego retiriĝi al fortikejo de siaj palacoj.[12] Poste, la estroj de la tri familioj kaj la duko retiriĝis al la palackomplekso de la familio Ji kaj supreniris la Wuzi Terason.[13] Konfuceo ordonis al du oficiroj gvidi atakon kontraŭ la ribelantoj.[13] Almenaŭ unu el la du grandsenjoroj estis servisto de la Ji-familio, kvankam laŭ Dubs (1946) verŝajne ambaŭ estis, sed ili estis nekapablaj rifuzi la ordononjn dum en la ĉeesto de la duko, vicgrafoj, kaj kortego.[12] La ribelantoj estis sekvitaj kaj venkitaj en Gu.[13] Tuj post tiu ribelo estis finigita, la Ji-familio eldetruis la Bi urbomurojn al la grundo.[13]

Laŭ Dubs (1946), la atakantoj retiriĝis post ekkomprenado ke ili devus iĝi ribelantoj kontraŭ la ŝtato kaj kontraŭ sia propra senjoro.[12] Se tiel, laŭ Dubs (1946), tiu okazaĵo rezultis ke la Bi-oficialuloj preterintence protestis kontraŭ sia propra senjoro tra la farado de Konfuceo, tiel devigante la vicgrafon Ji Huan al malmunti la murojn de Bi (kiam ĝi povus esti enhavinta tiajn ribelantojn) aŭ konfesi instigadon de la okazaĵo per irado kontraŭ bonorda konduto kaj justeco kiel oficialulo.[12] Li plue deklaras ke la okazaĵo alportita por montri la prudenton de Konfuceo, lian praktikan politikan kapablon, kaj sciojn pri homa karaktero.[12]

Kiam ĝi estis tempo malmunti la urbomurojn de la Meng-familio, la guberniestro estis malvolonta havi siajn urbomurojn malkonstruitaj kaj konvinkis la kapon de la Meng-familio ne fari tion.[13] La Zuo Zhuan memoras ke la guberniestro konsilis kontraŭ eldetruado de la muroj al la grundo ĉar li diris ke ĝi igis Cheng minacata per la Ĉi-ŝtato kaj estus kialo por la detruo de la Meng-familio.[12] Eĉ se vicgrafo Meng Yi donis sian parolon ne por influi provon, li iris reen sur sian pli fruan promeson malmunti la murojn.[12]

Poste en 498 a.K., duko Ding propre iris kun armeo por sieĝi Ĉeng en provo eldetrui ĝiajn murojn al la grundo, sed li ne sukcesis.[14] Tiel, Konfuceo ne povis realigi la idealisman reformon kiun li deziris kaj reestigi la legitiman regulon de la duko, revenante al la periodo de la Duko de Zhou.[15] Kiel rezulto de lia nekutima grado de sukceso, Konfuceo akiris potencajn malamikojn ene de la ŝtato, precipe pri vicgrafo Ji Huan.[16] Laŭ raportoj en la Zuo Zhuan kaj Ŝiji, Konfuceo foriris sian patrujon en 497 a.K. post sia subteno al la malsukcesa provo de malmuntado de la fortikaj urbomuroj de la potenca Ji, Meng, kaj Ŝu-familioj.[17] Li forlasis la staton Lu sen rezigno, restante en mem-ekzilo kaj nekapabla reveni tiom longe kiel vicgrafo Ji Huan estos vivanta.[16]

Ekzilo[redakti | redakti fonton]

La Ŝiji deklaras ke la najbara Ĉi-ŝtato estis maltrankviligita ke Lu iĝis tro potenca dum Konfuceo estis implikita en la registaro de la Lu-ŝtato. Laŭ tiu raporto, Ĉi decidis saboti la reformojn de Lu sendante 100 bonajn ĉevalojn kaj 80 belajn dancantajn knabinojn al la Duko de Lu. La duko indulgis sin en plezuro kaj ne ekzamenis oficajn devojn dum tri tagoj. Konfuceo estis profunde seniluziigita kaj solvis por forlasi Lu kaj serĉi pli bonajn ŝancojn, ankoraŭ foriri tuj eksponus la miskonduton de la duko kaj tial alportus publikan hontigon al la reganto al kiu Konfuceo servis. Konfuceo tial atendis ke la duko faru pli malgrandan eraron. Baldaŭ poste, la duko neglektis sendi al Konfuceo parton de la oferviando kiu estis lia pago laŭ kutimo, kaj Konfuceo profitis tiun pretekston por forlasi kaj sian poŝton kaj la Lu-ŝtaton.

Post la eksiĝo de Konfuceo, li komencis longan vojaĝon aŭ aron de vojaĝoj ĉirkaŭ la malgrandaj regnoj de nordoriento kaj centra Ĉinio, tradicie inkluzive de la statoj Ŭei, Song, Ĉen, kaj Cai. En la tribunaloj de tiuj ŝtatoj, li klarigis siajn politikajn kredojn sed ne vidis ilin efektivigitaj.

Reveno hejmen[redakti | redakti fonton]

Laŭ la Zuo Zhuan, Konfuceo revenis hejmen kiam li estis 68-ajaraĝa. La Analektoj prezentas lin foruzante sian lastan jarinstruadon al 72 aŭ 77 disĉiploj kaj elsendante la malnovan saĝecon tra aro de tekstoj nomitaj la Kvin Klasikaĵoj.

Filozofio[redakti | redakti fonton]

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Konfuceismo.
La konstruaĵo Daĉeng, ĉefa el la Templo de Konfuceo en Cjujfu.

Kvankam Konfuceismo ofte estas sekvita en religia maniero fare de la ĉinoj, argumentoj daŭras ĉu ĝi estas vera religio. Konfuceismo diskutas elementojn de la postvivo kaj rigardas koncerne Ĉielon, sed ĝi estas relative senrilata kun kelkaj spiritaj aferoj ofte pripensitaj esenca al religia penso, kiel ekzemple la naturo de animoj. Tamen, Konfuceo laŭdire kredis je astrologia diraĵo: "Ĉielo sendas malsupren siajn bonajn aŭ malbonajn simbolojn kaj saĝulleĝon sekve".[18]

La Analektoj de Konfuceo.

En la Analektoj, Konfuceo prezentas sin kiel "dissendilon kiu inventis nenion". Li emfazas la gravecon de studo, kaj estas la ĉina karaktro por studo (學) kiu malfermas la tekston. For provi konstrui sisteman aŭ precizan teorion, li volis havi siajn disĉiplojn por majstri kaj internigi la malnovan klasikaĵon, tiel ke ilia profunda penso kaj ĝisfunda studo permesus al ili rilatigi la moralajn problemojn de la donaco al pasintecaj politikaj okazaĵoj (kiel registrite en la Analoj) aŭ la pasintaj esprimoj de la sentoj de malnobeloj kaj la reflektadoj de nobelulviroj (kiel en la poemoj de la Libro de Odoj).

Etiko[redakti | redakti fonton]

Unu el la plej profundaj instruoj de Konfuceo eble estis la supereco de persona ekzempligo super eksplicitaj reguloj de konduto. Lia morala instruo emfazis mem-kultivadon, kopiadon de moralaj ekzempleroj, kaj la akiron de sperta juĝo prefere ol scio pri reguloj. Konfucea etiko povas esti konsiderita speco de virt-etiko. Lia instruo malofte dependas de argumentita argumento kaj etikaj idealoj kaj metodoj estas peritaj pli nerekte, tra aludo, fi-aludo, kaj eĉ taŭtologio. Lia instruo postulas ekzamenon kaj kuntekston por esti komprenita. Ideala ekzemplo estas trovita en tiu fama anekdoto:

{en ĉina 廄焚。子退朝,曰:“傷人乎?” 不問馬。}
Kiam la staloj forbruliĝis, revenante el juĝejo Konfuceo diris, "Ĉu iu vundiĝis?" Li ne demandis pri la ĉevaloj.
Analektoj X.11 (tr. Arthur Waley), 10–13 (tr. James Legge), aŭ X-17 (tr. D.C. Lau)

Per ne demandado pri la ĉevaloj, Konfuceo protestas ke la saĝulo aprezas homojn super posedaĵo; legantoj estas gviditaj pensi ĉu ilia respondo sekvus tiu de Konfuceo kaj okupiĝi pri mem-plibonigo. Konfuceo, kiel ekzemplero de homa plejboneco, funkcias kiel la finfina modelo, prefere ol diaĵo aŭ universale vera aro de abstraktaj principoj. Pro tiuj kialoj, laŭ multaj komentistoj, la instruo de Konfuceo povas esti konsideritaj ĉina ekzemplo de humanismo.

Unu el liaj instruoj estis variaĵo de la Ora Regulo foje nomita la "Arĝenta Regulo" pro ĝia negativa formo:

{en ĉina 己所不欲,勿施於人。}
"Kion vi ne deziras por vi mem, ne faras al aliaj."
{en ĉina 子貢問曰:“有一言而可以終身行之者乎”?子曰:“其恕乎!己所不欲、勿施於人。”}
Zi Gong [disĉiplo] demandis: "Ĉu ekzistas iu vorto kiu povus gvidi personon dum vivo?"

La majstro respondis: "Kiel pri "reciprokeco"! Neniam trudu al aliaj kion vi ne elektus por vi mem."

Analektoj XV.24, tr. David Hinton

Ofte preteratentitaj en konfucea etiko estas la virtoj al la memo: sincereco kaj la kultivado de scio. Virta ago direkte al aliaj komenciĝas ĉe virta kaj sincera penso, kiu komenciĝas kun scio. Virta emo sen scio estas sentema al korupto kaj virta ago sen sincereco ne estas vera justeco. Kultivi scion kaj sincerecon ankaŭ estas grava pro onies propraĵo; la pli bona persono amas lernadon por la konsidero de lernado kaj justeco por la konsidero de justeco.

La konfucea teorio de etiko kiel ekzempligite en Lǐ (禮) estas bazita sur tri gravaj ĉefaj aspektoj de vivo: ceremonioj asociitaj kun ofero al prapatroj kaj diaĵoj de diversaj tipoj, sociaj kaj politikaj institucioj, kaj la kondutetiko de ĉiutaga konduto. Ĝi estis kredita per iuj ke ĝi originis el la ĉielo, sed Konfuceo substrekis la evoluon de lǐ tra la agoj de gvidantoj en homa historio. Liaj diskutoj pri lǐ ŝajnas redifini la esprimon por rilati al ĉiuj agoj faritaj fare de persono por konstrui la idealan socion, prefere ol tiuj simple konformiĝantaj al kanonaj normoj de ceremonio.

En la frua konfucea tradicio, lǐ faris la bonordan aĵon en la bonorda tempo, balanciĝante inter konservaj ekzistantaj normoj por eternigi etikan socian fonon, kaj malobservi ilin por plenumi etikon. Trejni en la lǐ de pasintaj saĝuloj kultivatas en homvirtoj kiuj inkludas etikan juĝon pri kiam lǐ devas esti adaptita en lumo de situaciaj kuntekstoj.

En Konfuceismo, la koncepto de Lio estas proksime rilatita al (義), kiu estas bazita sur la ideo de reciprokeco. Yì povas esti tradukita kiel justeco aŭ di-akceptado, kvankam ĝi povas simple signifi kio estas etike plej bona farendaĵo en difinita kunteksto. La esprimo kontrastas al ago farita el memprofito. Traktante onies propran memprofiton estas ne nepre malbona, oni estus pli bona, pli justa persono se onies vivo estus bazita sur sekvado de vojo dizajnita por plifortigi la pli grandan agon. Tiel rezulto de yì faras la justan aĵon pro la justa kialo.

Ekzakte kiel ago laŭ Lǐ devus esti adaptita por harmonii kun la aspiro de adherado al yì, tiel ke yì estas ligita al la kernvaloro de rén (仁). Rén konsistas el 5 bazaj virtoj: graveco, malavareco, sincereco, diligento kaj bonvolemo..[19] Rén estas la virto da perfekta plenumado de onies respondecaj kampoj direkte al aliaj, plejofte tradukitaj kiel "bonvolemo" aŭ "humaneco"; tradukisto Arthur Waley nomas ĝin "Boneco" (kun majuskla B), kaj aliaj tradukoj kiuj estis prezentitaj inkludas "aŭtoritatecon" kaj "altruismon." La morala sistemo de Konfuceo estis bazita sur empatio kaj kompreno al aliaj, prefere ol die preskribitaj reguloj. Evoluigi onies spontaneajn respondojn de rén tiel ke tiuj povis gvidi agon intuicie estis eĉ pli bonaj ol porvivaĵo de la reguloj de . Konfuceo asertas ke virto estas rimedo inter ekstremaĵoj. Ekzemple, la konvene malavara persono donas la ĝustan kvanton - ne tro multe kaj ne ankaŭ malmulton.[19]

Politiko[redakti | redakti fonton]

La politika penso de Konfuceo estas bazita sur lia etika penso. Li argumentas ke la plej bona registaro estas unu kun reguloj tra "ritoj" (lǐ) kaj la natura moraleco de homoj, prefere ol per uzadoj de subaĉeto kaj devigo. Li klarigis ke tio estas unu el la plej gravaj analektoj: "Se homoj estus gviditaj per leĝoj, kaj homogenecon serĉus ricevi ili per punoj, ili provos eviti la punon, sen havi neniun hontosenton. Se ili estas kondukitaj per virto, kaj homogenecon serĉus ricevi ili per la reguloj de dececo, ili havos la senson de la honto, kaj krome iĝos bonaj." (Tradukite fare de James Legge) en la Grandan Lernadon (大學). Tiu "hontosento" estas internigo de devo, kie la puno antaŭas la malbonan agon, anstataŭe de sekvado de ĝi en la formo de leĝoj kiel en Leĝismo.

Konfuceo rigardis nostalgie sur pli fruaj tagoj, kaj instigis la ĉinojn, precipe tiujn kun politikaj rajtigoj, formi sin laŭ pli fruaj ekzemploj. Dum dividado, kaoso, kaj senfinaj militoj inter feŭdaj ŝtatoj, li volis reestigi la Mandaton de Ĉielo (天命) kiu povis unuigi la "mondon" (天下, "ĉio sub ĉielo") kaj havigi pacon kaj prosperon al la homoj. Ĉar lia vizio de personaj kaj sociaj perfektecoj estis enkadrigita kiel reanimado de la ordigita socio de pli fruaj tempoj, Konfuceo ofte estas konsiderita granda propagandanto de konservativismo, sed pli proksimiga rigardo al kion li ofte proponas montras ke li kutimis (kaj eble tordis) preter institucioj kaj ritoj peti novan politikan tagordon propran: reanimado de unuigita regna ŝtato, kies regantoj sukcesus funkciigi surbaze de siaj moralaj meritoj anstataŭe de genlinio. Tiuj estus regantoj dediĉitaj al iliaj homoj, strebante al persona kaj socia perfekteco, kaj tia reganto disvastigus siajn proprajn virtojn al la homoj anstataŭe de trudado de bonorda konduto per leĝoj kaj reguloj.

Dum li apogis la ideon de registaro reganta de virta reĝo, liaj ideoj enhavis kelkajn elementojn por limigi la potencon de regantoj. Li argumentis por harmoniigado de lingvo kun vero, kaj honesteco gravegis. Eĉ en mimiko, vero ĉiam devas esti reprezentita. Konfuceo kredis tion se reganto devis gvidi ĝuste, per ago, kiu estus rigardita kiel nenecesa en tio ke aliaj sekvos la bonordajn agojn de ilia reganto. En diskutado de la rilato inter reganto kaj lia subjekto (aŭ patro kaj lia filo), li substrekis la bezonon doni konvenan respekton al ĉefoj. Tio postulis ke la subuloj devas doni konsilojn al siaj ĉefoj se la ĉefoj estu konsideritaj kiel prenantaj la procedmanieron kiu estus malĝusta. Konfuceo kredis je regado de ekzemplo, ĉu oni gvidas ĝuste, ordoj estas nenecesaj kaj senutilaj.

Disĉiploj[redakti | redakti fonton]

Ekzistas ne multo konata pri la disĉiploj de Konfuceo kaj malpli ol duono de ili havis siajn familiajn nomojn registritaj en la Zuo Zhuan.[20] La Analektoj de Konfuceo registras 22 nomojn kiuj estas la plejverŝajnaj disĉiploj de Konfuceo, dum pri Mencio ĝi registras 24 nomojn, kvankam estas sufiĉe certe ke ekzistas multaj pli da disĉiploj kies nomo ne estis registrita.[20] La plej multaj el la disĉiploj de Konfuceo estis de la Lu-ŝtato, dum aliaj estis de najbaraj ŝtatoj.[20] Ekzemple, Zigong estis de la Wey-ŝtato kaj Sima Niu estis de la Song ŝtato.[20] La preferata disĉiplo de Konfuceo estis Yan Hui, plej verŝajne unu el la plej malriĉaj el ili ĉiuj.[20] Sima Niu, kontraste al Yan Hui, estis de hereda nobelgento de la Song-ŝtato.[20] Sub la instruado de Konfuceo, la disĉiploj iĝis bon-erudiciaj en la principoj kaj metodoj de registaro.[21] Li ofte okupiĝis pri diskutado kaj debato kun siaj studentoj kaj donis altan gravecon al iliaj studoj en historio, poezio, kaj ritaro.[21] Konfuceo rekomendis lojalecon al principo prefere ol al individuo en kiu reformo estis atingota per persvado prefere ol perforto.[21] Eĉ se Konfuceo kondamnis ilin por iliaj praktikoj, la aristokrataro estis verŝajne altirita al la ideo de havado de fidindaj oficialuloj kiuj estis volitaj en moralo kiam la cirkonstancoj de la tempo igis ĝin dezirinda.[21] Fakte, la disĉiplo Zilu eĉ mortis defendante sian reganton en Wei.

Jango Hu, kiu estis subulo de la Ji-familio, dominis la Lu-registaron de 505 ĝis 502 kaj eĉ provis puĉon, kiu mallarĝe malsukcesis.[21] Kiel verŝajna sekvo, okazis ke la unuaj disĉiploj de Konfuceo estis nomumitaj al registarpozicioj.[21] Malmultaj el la disĉiploj de Konfuceo daŭriĝis por ekhavi oficialajn poziciojn de iu graveco, kelkaj el kiuj estis aranĝitaj fare de Konfuceo.[22] Antaŭ ol Konfuceo estis 50 jaraĝa, la Ji-familio plifirmigis sian potencon en la Lu-ŝtato super la verdikta duka domo.[23] Eĉ se la Ji-familio havis praktikojn kiujn Konfuceo disputis kaj malaprobis, ili tamen donis al la disĉiploj de Konfuceo multajn ŝancojn por dungado.[23] Konfuceo daŭre memorigis siajn disĉiplojn por resti fidela al iliaj principoj kaj rezignis pro tio kion ili ne faris, estante malkaŝe kritikataj de la Ji-familio.[24]

Heredaĵo[redakti | redakti fonton]

Konfuceo sidanta, date de 1535. Ligno kun kristalaj okuloj. 78 cm alte. Aŝikaga Gakko, Japanio.

La instruado de Konfuceo poste estis igita kompleksa regularo kaj praktikaro fare de liaj multaj disĉiploj kaj anoj, kiuj organizis lian instruon en la Analektoj. La disĉiploj kaj lia nura nepo de Konfuceo, Zisi, daŭrigis lian filozofian lernadon post lia morto. Tiuj klopodoj disvastigis konfuceajn idealojn al studentoj kiuj tiam iĝis oficialaj en multaj el la ŝtataj tribunaloj en Ĉinio, tiel donante al Konfuceismo la unuan larĝ-skalan teston de ĝia dogmo.

Du el la plej famaj pli postaj anoj de Konfuceo emfazis radikale malsamajn aspektojn de lia instruo. En la jarcentoj post lia morto, Menceo (孟子) kaj Xun Zi (荀子) ambaŭ kunmetis gravan instruon pliprofundigantan laŭ malsamaj manieroj la fundamentajn ideojn asociitajn kun Konfuceo. Menceo (4-a jarcento a.K.) prononcis la denaskan bonecon en homoj kiel fonto de la etikaj intuicioj kiuj gvidas homojn direkte al rén, , kaj , dum Xun Zi (3a jarcento a.K.) substrekis la realismajn kaj materiismajn aspektojn de konfucea pensaro, emfazante ke moraleco estis enstampita en socio tra tradicio kaj en individuoj tra trejnado. En tempo, iliaj skribaĵoj, kune kun la Analektoj kaj aliaj kernaj tekstoj konsistigis la filozofian korpuson de Konfuceismo.

Tiu harmoniigo en konfucea pensaro estis paralela al la evoluo de Legalismo, kiu vidis filan obeemon kiel memprofito kaj ne utila ilo por reganto por krei efikan ŝtaton. Malkonsento inter tiuj du politikaj filozofioj venis al kapo en 223 a.K. kiam la Qin-ŝtato konkeris ĉion el Ĉinio. Li Ssu, Ĉefministro de la Qin-dinastio konvinkis Ying Zheng prirezigni la rekomendon de la konfucea aljuĝado de feŭdoj simila al la Dinastio Zhou antaŭ li vidis kiel kontraŭe al la legalista ideo de alcentrigado de la ŝtato ĉirkaŭ la reganto. Kiam la konfuceaj konsultistoj premis sian punkton, Li Ssu havis multajn konfuceajn akademiulojn mortigitaj kaj iliaj libroj bruligitaj - konsiderita enorma bato al la filozofio kaj ĉina studentaro.

Sub la sukcesado Han-dinastio kaj Dinastio Tang, konfuceaj ideoj akiris eĉ pli ĝeneraligitan eminentecon. Sub Wudi, la verkoj de Konfuceo fariĝis la oficiala imperia filozofio kaj necesaj legaĵoj por ŝtatservaj ekzamenoj en 140 a.K., kio estis daŭrigita preskaŭ nerompite ĝis la fino de la 19-a jarcento. Ĉar Moismo perdis subtenon je la tempo de la Han, la ĉefaj filozofiaj defiantoj estis Legalismaj, kiuj konfucean pensaron iom absorbis, la sekvantoj de la instruaro de Lao-tzu, kies fokuso en pli mistikaj ideoj konservis ĝin de rekta konflikto kun Konfuceismo, kaj la nova budhisma religio, kiu akiris akcepton dum la epokoj de la Suda kaj Norda Dinastioj. Sur kaj konfuceaj ideoj kaj konfuce-edukitaj oficialuloj enestis fiditaj la Dinastio Ming kaj eĉ la Juano-Dinastio, kvankam Kublai Ĥano malfidis transdoni provincan kontrolon.

Dum la Dinastio Song, la akademiulo Zhu Xi (1130-1200) aldonis ideojn de Taoismo kaj Budhismo en Konfuceismon. En sia vivo, Zhu Xi estis plejparte ignorita, sed ne longe post sia morto liaj ideoj iĝis la nova ortodoksa opinio pri kio konfuceaj tekstoj fakte signifas. Modernaj historiistoj rigardas Zhu Xi kiel kreinto de io sufiĉe malsama, nomigita nov-konfuceismo. Nov-Konfuceismo prosperis en Ĉinio, Japanio, Koreio kaj Vjetnamio ĝis la 19-a jarcento.

Vivo kaj verkoj de Konfuceo de Prospero Intorcetta, 1687.

La verkoj de Konfuceo estis tradukitaj en eŭropajn lingvojn tra la perado de jezuitaj akademiuloj postenigitaj en Ĉinio. Matteo Ricci komencis raporti pri la pensaroj de Konfuceo, kaj patro Prospero Intorcetta publikigis la vivon kaj verkojn de Konfuceo en la latinan en 1687.[25] Supozeble ke tiaj verkoj havis konsiderindan inflon sur eŭropaj pensuloj de la periodo, precipe inter la diistoj kaj aliaj filozofiaj grupoj de la klerismo kiuj estis interesitaj per la integriĝo de la sistemo de moraleco de Konfuceo en okcidentan civilizon.

En la moderna epoko konfuceaj movadoj, kiaj ekzemple Nova Konfuceismo, daŭre ekzistas sed dum la Kultura Revolucio, Konfuceismo estis ofte atakita fare de gvidaj figuroj en la Komunista Partio de Ĉinio. Tio estis parte daŭrigo de la kondamnoj de Konfuceismo fare de intelektuloj kaj aktivuloj en la komenco de la 20-a jarcento kiel kialo de la ŝovinisma fermiteco kaj rifuzo de la Qing-dinastio modernigi kio kaŭzis la tragediojn kiujn suferis Ĉinio en la 19-a jarcento.

La verkoj de Konfuceo estas studitaj fare de akademiuloj en multaj aliaj aziaj landoj, precipe tiuj en la ĉina kultura sfero, kiel ekzemple Koreio, Japanio kaj Vjetnamio. Multaj el tiuj landoj daŭre okazigas la tradician monumentajn ceremonion ĉiun jaron.

La Ahmadisma Islama Komunumo kredas ke Konfuceo estis Dia Profeto, kiel estis Laozio kaj aliaj eminentaj ĉinaj gravuloj.[26]

En modernaj tempoj, la asteroido 7853 Konfuceo estis nomita laŭ la ĉina pensulo.

Vidaj portretoj[redakti | redakti fonton]

Neniu liatempa pentraĵo aŭ skulptaĵo de Konfuceo pluvivas, kaj estis nur dum la Han-dinastio kiam li estis portretita vide. Ĉizadoj ofte prezentas lian legendan renkontiĝon kun Laozio. Post tiu tempo ekzistas multaj portretoj da Konfuceo kiel la ideala filozofo.

En iamaj tempoj, estis kutimo havi portreton en Konfuceaj Temploj; tamen, dum la regado de la imperiestro Hongvu (Taizu) de la Ming-dinastio estis decidite ke la nura bonorda portreto de Konfuceo devis esti en la templo en lia hejmurbo, Qufu. En aliaj temploj, Konfuceo estas reprezentita nur per memortabulo. En 2006, la Ĉinia Konfucea Fondaĵo komisiis norman portreton de Konfuceo bazitan sur la portreto de la Tang-dinastio fare de Wu Daozi.

Morto kaj heredaĵo[redakti | redakti fonton]

Tombo de Konfuceo en Kong Lin, Cjujfu, Ŝandongo

En Esperanto aperis[redakti | redakti fonton]

Analektoj de Konfuceo, tradukis WANG Chongfang, Pekino: Ĉina Esperanto-Eldonejo, 1996.

Kolekto de diroj kaj faroj de Konfuceo kaj liaj disĉiploj, kiuj prezentas la vidpunktojn de Konfuceo pri politiko, filozofio, edukado, literaturo, arto, etiko, principoj de morala konduto.

Ilustritaj gravaj eventoj en la vivo de Konfuceo, kompilis HOU Jueliang, tradukis ZOU Guoxiang, Pekino: Ĉina Esperanto-Eldonejo, 1998.

Notoj[redakti | redakti fonton]

  1. 1,0 1,1 Creel 1949, 25.
  2. Rainey 2010, 16.
  3. Dubs 1946, 274–275.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Dubs 1946, 275.
  5. 5,0 5,1 5,2 Dubs 1946, 275–276.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 6,7 6,8 Dubs 1946, 277.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 Creel 1949, 35–36.
  8. 8,0 8,1 Dubs 1946, 277–278.
  9. 9,0 9,1 Creel 1949, 35.
  10. 10,0 10,1 Dubs 1946, 278.
  11. Dubs 1946, 278–279.
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 12,6 Dubs 1946, 279.
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 Chin 2007, 30.
  14. Dubs 1946, 280.
  15. Dubs 1946, 280–281.
  16. 16,0 16,1 Dubs 1946, 281.
  17. Riegel 1986, 13.
  18. Parkers (1983)
  19. 19,0 19,1 Bonevac & Phillips 2009, 40.
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 20,4 20,5 Creel 1949, 30.
  21. 21,0 21,1 21,2 21,3 21,4 21,5 Creel 1949, 32.
  22. Creel 1949, 31.
  23. 23,0 23,1 Creel 1949, 33.
  24. Creel 1949, 32–33.
  25. Parker 1977, 25.
  26. Ahmad ???, online.

Bibliografio[redakti | redakti fonton]

  • Bonevac, Daniel; Phillips, Stephen (2009). Introduction to world philosophy. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-515231-9.
  • Creel, Herrlee Glessner (1949). Confucius: The man and the myth. New York: John Day Company.
  • Dubs, Homer H. (1946). "The political career of Confucius". Journal of the American Oriental Society 66 (4). JSTOR 596405.
  • Hobson, John M. (2004). The Eastern origins of Western civilisation (Reprinted ed.). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-54724-5.
  • Chin, Ann-ping (2007). The authentic Confucius: A life of thought and politics. New York: Scribner. ISBN 978-0-7432-4618-7.
  • Kong, Demao; Ke, Lan; Roberts, Rosemary (1988). The house of Confucius (Translated ed.). London: Hodder & Stoughton. ISBN 978-0-340-41279-4.
  • Parker, John (1977). Windows into China: The Jesuits and their books, 1580–1730. Boston: Trustees of the Public Library of the City of Boston. ISBN 0-89073-050-4.
  • Phan, Peter C. (2012). "Catholicism and Confucianism: An intercultural and interreligious dialogue". Catholicism and interreligious dialogue. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-982787-9.
  • Rainey, Lee Dian (2010). Confucius & Confucianism: The essentials. Oxford: Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-8841-8.
  • Riegel, Jeffrey K. (1986). "Poetry and the legend of Confucius's exile". Journal of the American Oriental Society 106 (1). JSTOR 602359.
  • Yao, Xinzhong (1997). Confucianism and Christianity: A Comparative Study of Jen and Agape. Brighton: Sussex Academic Press. ISBN 1-898723-76-1.
  • Yao, Xinzhong (2000). An Introduction to Confucianism. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-64430-5.

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]