Villahermosa
| Villahermosa | |||||
|---|---|---|---|---|---|
 | |||||
| loĝlokoj de Meksiko urbego  vd | |||||
| Administrado | |||||
| |||||
| Poŝtkodo | 86000–86193 | ||||
| En TTT | Oficiala retejo [+] | ||||
| Demografio | |||||
| Loĝantaro | 340 060 (2020) [+] | ||||
| Loĝdenso | 4 251 loĝ./km² | ||||
| Geografio | |||||
| Geografia situo | 17° 59′ N, 92° 55′ U (mapo)17.9878375-92.919416111111Koordinatoj: 17° 59′ N, 92° 55′ U (mapo) [+] | ||||
| Alto | 11 m [+] | ||||
| Areo | 80 km² (8 000 ha) [+] | ||||
| |||||
| |||||
|
| |||||
| Alia projekto | |||||
 Vikimedia Komunejo Villahermosa, Tabasco [+] | |||||
Villahermosa [bijaermOsa] estas metropolo, universitata urbo kaj ĉefurbo de la subŝtato Tabasko en sud-orienta Meksiko. Ĝi estas ankaŭ la administra sidejo de la municipo Centro kaj la plej loĝata urbo de Tabasko. La nomo Villahermosa signifas en la hispana lingvo “bela vilaĝo” aŭ “bela urbo”.
La urbo situas ĉe la rivero Grijalva, en regiono karakterizata de riveroj, lagunoj, malaltaj ebenaĵoj kaj tropika klimato. Laŭ la censo de INEGI en 2020, la urbo havis 340 060 loĝantojn, dum la metropola areo de Villahermosa atingis 833 907 loĝantojn.[1]
Villahermosa estas grava politika, ekonomia, komerca, eduka kaj serva centro de la sud-oriento de Meksiko. Ĝi elstaras kiel regiona centro rilata al la administrado kaj servoj de la naftoindustrio, kaj funkcias kiel nodo inter la centro de Meksiko, la duoninsulo Jukatano, la marborda regiono de la Meksika Golfo kaj la landlimo kun Gvatemalo.
Bazaj informoj
[redakti | redakti fonton]- Lando: Meksiko
- Subŝtato: Tabasko
- Municipo: Centro
- Loĝantaro de la urbo: 340 060 loĝantoj en 2020[1]
- Metropola areo: 833 907 loĝantoj en 2020[1]
- Supermara alteco: ĉirkaŭ 10 m
- Telefonkodo: +52 993
- Poŝtkodo: 86000
- Horzono: UTC−6
- 17° 59′ 21″ N 92° 55′ 41″ U / 17.98917 °N, 92.92806 °U (mapo)
Etimologio kaj historiaj nomoj
[redakti | redakti fonton]La nomo Villahermosa devenas de la titolo donita al la urbo fine de la 16-a jarcento. En 1598 la reĝo Filipo la 2-a de Hispanio donis al la tiama loĝloko la titolon Villa Hermosa de San Juan Bautista kaj koncedis al ĝi blazonon, kiu poste fariĝis unu el la historiaj simboloj de Tabasko.
.jpg)
Tra sia historio la urbo ricevis diversajn nomojn. Inter la plej gravaj estis:
- San Juan Bautista, nomo uzata de la frua hispana setlejo;
- Villa Carmona, nomo donita en 1564 de Diego de Quijada;
- Villa Hermosa de San Juan Bautista, titolo koncedita de la hispana reĝo en 1598;
- San Juan Bautista de Villahermosa, nomo uzata dum parto de la kolonia kaj postkolonia periodo;
- San Juan Bautista de Tabasco, oficialigita en la 19-a jarcento;
- Villahermosa, oficiala nomo ekde 1916, kiam la ŝtata registaro forigis la parton San Juan Bautista kaj establis la nunan formon de la nomo.
La nuna nomo devas esti skribata kiel unu vorto, Villahermosa, kaj ne kiel du apartaj vortoj.
Geografio kaj naturaj rimedoj
[redakti | redakti fonton]
Villahermosa troviĝas en la sud-oriento de Meksiko, en la subŝtato Tabasko, ene de la municipo Centro. La urbo situas en malalta tropika ebenaĵo, je proksimume 10 m super la marnivelo. Ĝia geografia situo estas unu el la ĉefaj trajtoj de la urbo, ĉar ĝi disvolviĝis inter riveroj, lagunoj, humidejoj kaj inundeblaj terenoj.
La urba areo troviĝas sur teritorio ĉirkaŭita kaj influita de pluraj akvofluoj. Oriente fluas la rivero Grijalva, unu el la plej gravaj riveroj de Tabasko; norde kaj okcidente troviĝas la rivero Carrizal, dum sude troviĝas la rivero Viejo Mezcalapa. Pro tio Villahermosa ofte estas priskribata kiel urbo kun forta rivera karaktero, kies historio, pejzaĝo, transporto, ekonomio kaj urboplanado estis profunde ligitaj al akvo.
Krom la riveroj, la urbo posedas plurajn internajn lagunojn. La plej konata kaj vasta estas la Laguna de las Ilusiones, situanta en grava urba kaj ekologia zono. Aliaj lagunoj de la urbo estas El Espejo, La Aduana, Covadonga, El Negro kaj El Camarón. Tiuj akvokorpoj formas parton de la natura identeco de Villahermosa, sed ankaŭ prezentas defiojn rilate al urbokresko, drenado, poluado kaj media protektado.
La ĉirkaŭaĵoj de Villahermosa historie konsistis el malaltaj paŝtejoj, marĉoj kaj inundeblaj terenoj. Escepte de la suda parto, kie ekzistas pli altaj montetoj aŭ lomeríos, la plej granda parto de la urba medio estas malalta kaj facile influebla de pluvegoj kaj riveraj kreskoj. La suda zono, pro sia iom pli alta situo, fariĝis unu el la direktoj de urba ekspansio.
Urba etendiĝo
[redakti | redakti fonton]La kresko de Villahermosa transformis multajn iamajn naturajn aŭ duonrurajn areojn en loĝkvartalojn, komercajn zonojn kaj vojinfrastrukturon. Ekde la dua duono de la 20-a jarcento, precipe post la kresko de la naftoindustrio en Tabasko, la urbo disvastiĝis ekster sia historia centro kaj komencis absorbi proksimajn komunumojn, kiel Atasta, Tamulté kaj Tierra Colorada, kiuj hodiaŭ estas urbaj kvartaloj.
La moderna urbo kreskis ankaŭ direkte al komercaj kaj administraj zonoj kiel Tabasco 2000, kie troviĝas registaraj konstruaĵoj, bankoj, hoteloj, oficejoj, restoracioj, komercaj centroj kaj loĝzonoj. La rapida urbanizado de Villahermosa tamen kreis problemojn: okupado de inundeblaj areoj, bezono de drenadsistemoj, premado super lagunoj kaj malsekregionoj, kaj pliiĝo de veturila trafiko.
La manko de sekuraj terenoj por loĝado kaj la risko konstrui en malaltaj inundeblaj zonoj favoris la kreskon de la metropola areo al apudaj lokoj. Pro tio lokoj kiel Parrilla, Macultepec, Ocuiltzapotlán, Playas del Rosario, Río Viejo, Buenavista, Ixtacomitán kaj Boquerón fariĝis gravaj por la loĝdoma disvolviĝo de la regiono.
Klimato
[redakti | redakti fonton]Villahermosa havas tropikan varman klimaton, kun alta humideco kaj abundaj pluvoj. Pro sia situo en unu el la plej pluvriĉaj regionoj de Meksiko, la urbo spertas longan pluvsezonon kaj mallongan relative pli sekan periodon. La varmego estas konstanta dum la plej granda parto de la jaro, sed ĝi estas aparte intensa dum la printempo kaj komenco de somero.
Dum la plej varmaj monatoj la temperaturo povas superi 40 °C, kaj la relativa humideco povas esti tre alta, kio igas la termikan senton pli forta. La mallonga vintra periodo estas kutime pli seka kaj iom pli milda, kvankam la temperaturoj restas varmaj kompare kun multaj aliaj regionoj de Meksiko.
La pluvo estas unu el la plej gravaj klimataj trajtoj de la urbo. La plej pluvaj monatoj estas kutime inter junio kaj oktobro, kun maksimumoj dum septembro kaj oktobro. Tiu klimata kondiĉo klarigas la grandan ĉeeston de riveroj, lagunoj, tropika vegetaĵaro kaj ankaŭ la ripetiĝantajn riskojn de inundoj.
| Monato | Maksimuma temperaturo °C | Meza temperaturo °C | Minimuma temperaturo °C | Pluvo mm |
|---|---|---|---|---|
| Januaro | 27.9 | 23.8 | 19.3 | 151.8 |
| Februaro | 29.2 | 24.5 | 19.7 | 83.4 |
| Marto | 31.9 | 26.6 | 21.3 | 50.1 |
| Aprilo | 33.8 | 29.5 | 23.1 | 44.6 |
| Majo | 35.3 | 31.0 | 24.7 | 98.9 |
| Junio | 34.5 | 32.6 | 25.0 | 218.5 |
| Julio | 34.3 | 30.1 | 23.8 | 239.7 |
| Aŭgusto | 34.1 | 28.9 | 23.8 | 337.5 |
| Septembro | 33.0 | 28.4 | 23.7 | 461.9 |
| Oktobro | 31.2 | 27.1 | 23.0 | 417.7 |
| Novembro | 29.8 | 25.7 | 21.5 | 248.5 |
| Decembro | 28.3 | 24.1 | 19.9 | 149.1 |
Inundoj kaj naturaj riskoj
[redakti | redakti fonton]
Pro sia malalta situo, sia reto de riveroj kaj lagunoj, kaj la abundaj pluvoj de la regiono, Villahermosa estas urbo kun alta risko de inundoj. La risko pliiĝas kiam fortaj pluvoj en la montaro de Chiapas altigas la akvonivelon de riveroj ligitaj al la sistemo Grijalva-Carrizal, aŭ kiam la drenado de la urbo ne sufiĉas por forigi la akvon el la malaltaj kvartaloj.
Unu el la plej gravaj katastrofoj en la historio de la urbo okazis en 2007. Fine de oktobro de tiu jaro, fortaj pluvoj kaj la malŝarĝo de akvo el digoj kontribuis al historia kresko de la rivero Carrizal. Poste, la 1-an de novembro, la rivero Grijalva elbordiĝis pro la akvoj venantaj el la pluvegoj en la montaro de Chiapas. La elbordiĝo de la Grijalva kaj, malpli forte, de la Carrizal, kaŭzis vastan inundon en Tabasko.
La ĉefurbo Villahermosa kaj ĝiaj ĉirkaŭaĵoj estis inter la plej trafitaj zonoj. La historia centro restis sub akvo, kaj en kelkaj lokoj la akvo atingis ĝis kvar metrojn de alteco. Kvartaloj kiel Casa Blanca, Gaviotas, Municipal, Las Brisas, Tulipanes, Valle Marino, Indeco Ciudad Industrial, Infonavit Ciudad Industrial kaj Lagunas restis inunditaj dum pluraj semajnoj. Dum tiu periodo multaj loĝantoj devis moviĝi per boatoj tra stratoj, kiuj ordinare estas urbaj vojoj.
La inundo ankaŭ interrompis komunikadon, provizadon, elektran servon kaj urban moviĝon. La armeo, la mararmeo kaj la ŝtata polico patrulis per boatoj en la inunditaj stratoj. La katastrofo de 2007 fariĝis unu el la plej memorataj naturaj krizoj en la moderna historio de Tabasko kaj montris la vundeblecon de Villahermosa antaŭ ekstremaj pluvokvantoj, riveraj kreskoj kaj nesufiĉa urba drenado.
Post la katastrofo, la temo de inundoj fariĝis centra en la diskuto pri la estonta disvolviĝo de Villahermosa. La urbo devas kombini urban kreskon kun hidrologia planado, protektado de lagunoj kaj riverbordoj, pli bona drenado, konservado de malsekregionoj kaj limigo de konstruado en malaltaj aŭ riskaj areoj. La inundoj de 2020 denove montris, ke la problemo restas grava por la metropola areo.
Historio
[redakti | redakti fonton]
Originoj kaj hispana setlado
[redakti | redakti fonton]La historio de Villahermosa estas ligita al la hispana ĉeesto en la regiono de Tabasko ekde la komenco de la 16-a jarcento. Post la alveno de Hernán Cortés al Tabasko en 1519 kaj la batalo kontraŭ la ĉontalaj majaoj en la batalo de Centla, la hispanoj fondis la setlejon Santa María de la Victoria ĉe la maldekstra bordo de la rivero Grijalva. Tiu setlejo fariĝis unu el la unuaj hispanaj punktoj de ĉeesto en la kontinenta parto de Ameriko.[3]
Tamen, la loko de Santa María de la Victoria estis tre vundebla pro la atakoj de piratoj kaj pro la malfacilaĵoj de la marborda medio. Pro tio, en 1557 grupo de hispanoj forlasis tiun setlejon kaj supreniris laŭ la rivero Grijalva ĝis loko konata kiel Tres Lomas. Tie ili fondis novan loĝlokon la 24-an de junio, festotago de Sankta Johano la Baptisto, kaj tial ĝi ricevis la nomon San Juan Bautista.[3]
La nova loko havis strategiajn avantaĝojn. Ĝi troviĝis pli interne de la provinco, malpli rekte elmetita al maraj atakoj, kaj sur iom pli altaj terenoj kompare kun la ĉirkaŭaj malaltaj kaj inundeblaj areoj. Tiuj kondiĉoj klarigas kial la setlejo iom post iom fariĝis pli grava por la kolonia administrado de Tabasko.
Fondo de Villa Carmona
[redakti | redakti fonton]La oficiala fondo de la urbo okazis la 24-an de junio 1564, kiam la hispano Diego de Quijada atingis la lokon nomatan Tres Lomas kaj formale fondis la loĝlokon kun la nomo Villa Carmona.[4] Quijada elektis la nomon pro la simileco, kiun li vidis inter la loko kaj la riveraj ebenaĵoj de Carmona en Hispanio.
La frua urbotraseo estis organizita ĉirkaŭ la altaĵoj de la loko. Laŭ la tradicio, la tri ĉefaj altaĵoj ricevis la nomojn La Eminencia, La Encarnación kaj Esquipulas. La zono de La Eminencia rilatas al la nuna Placo de Armiloj de Villahermosa, dum la aliaj altaĵoj influis la formiĝon de la fruaj kvartaloj de la urbo.[4]
La areo origine trasita de Diego de Quijada korespondas al parto de la nuna historia centro, inter stratoj kiel Madero, Juárez, Zaragoza, Lerdo, Reforma, Martínez de Escobar, Vázquez Norte, Aldama, Sáenz kaj 5 de Mayo. Tie formiĝis la kerno de la kolonia urbo, kies loko poste fariĝis politika, religia, komerca kaj administra centro de la provinco.
Kolonia periodo
[redakti | redakti fonton]
Dum la kolonia periodo, la loĝloko unue konata kiel Villa Carmona poste estis nomata San Juan Bautista. Ĝi disvolviĝis kiel rivera urbo, ligita al la vojoj de la Grijalva, al la interna komerco de Tabasko kaj al la bezono defendi la provincon kontraŭ pirataj atakoj.
Unu el la plej malnovaj kvartaloj de la urbo estis Esquipulas, organizita ĉirkaŭ la preĝejo de la Sinjoro de Esquipulas. La religia kaj kvartala vivo estis grava por la organizado de la frua urbo, ĉar la loĝantaro kreskis laŭ malgrandaj kernoj ĉirkaŭ preĝejoj, placoj, riverbordoj kaj vojoj.
Fine de la 16-a jarcento, pro la kreskanta danĝero de piratoj en la tabaska marbordo, la koloniaj aŭtoritatoj ordonis konstrui en San Juan Bautista fortigitan konstruaĵon konatan kiel Casa Fuerte aŭ Almacén Real. Ĝi celis protekti la loĝantaron, la reĝajn havaĵojn kaj la administrajn funkciojn de la provinco.[5]
En 1598, la reĝo Filipo la 2-a de Hispanio donis al San Juan Bautista la titolon Villa Hermosa de San Juan Bautista kaj koncedis al ĝi blazonon. Tiu blazono poste fariĝis unu el la plej gravaj historiaj simboloj de Tabasko.[6]
Piratoj kaj translokigo de la provinca ĉefurbo
[redakti | redakti fonton]Dum la 17-a jarcento, la pirataj atakoj kontraŭ la tabaska marbordo fariĝis unu el la ĉefaj faktoroj de la politika historio de la provinco. La malnova ĉefurbo, Santa María de la Victoria, estis plurfoje atakita, prirabita kaj detruita, tial la aŭtoritatoj komencis konsideri la translokigon de la provinca administrado al loko pli sekura en la interno.
En 1604, la aŭtoritatoj petis permeson por ŝanĝi la nomon de la setlejo al San Juan de Villahermosa kaj por translokigi tien la povojn de la provinco. La nomŝanĝo estis akceptita, sed la translokigo de la politika ĉefurbo ne tuj realiĝis, ĉar parto de la loĝantaro ankoraŭ ne volis forlasi Santa María de la Victoria.[7]
Pro la daŭraj atakoj de piratoj, en 1641 la translokigo de la provincaj povoj al San Juan de Villahermosa finfine efektiviĝis. Tiam la urbo fariĝis ĉefurbo de la provinco Tabasko por la unua fojo. Por defendi la novan ĉefurbon, oni konstruis la fortikaĵon de La Encarnación, en areo proksima al la nuna historia centro.[8]
Tamen, la danĝero ne malaperis. En 1677, corsaraj atakoj devigis la aŭtoritatojn forlasi San Juan Bautista de Villahermosa kaj translokigi la povojn al Tacotalpa, kiu restis ĉefurbo de la provinco dum 118 jaroj.[7] Dum tiu periodo Villahermosa suferis malkreskon, partan senloĝiĝon kaj ekonomian malfortiĝon.
Defendo kontraŭ piratoj kaj reveno de la ĉefurbo
[redakti | redakti fonton]
Kvankam la provinca ĉefurbo estis translokigita al Tacotalpa, Villahermosa ne malaperis. Dum la 17-a kaj 18-a jarcentoj oni konstruis viglejojn, tranĉeojn kaj defendajn aranĝojn por protekti la restantan loĝantaron. En 1711, piratoj denove atakis la urbon kaj bruligis la Almacén Real, kiu funkciis kiel regista konstruaĵo. La defendantoj rifuĝis en la fortikaĵo de La Encarnación, sed la atako lasis la urbon tre damaĝita.[7]
La batalo kontraŭ la piratoj daŭris dum granda parto de la 18-a jarcento. En 1717, tabaskaj fortoj partoprenis en la atako kontraŭ piratoj en la insulo Tris, hodiaŭ Isla del Carmen, kaj fondis tie la armean postenon Nuestra Señora del Carmen. Pli poste, en 1785, la milicoj de Tabasko sukcesis definitive forpeli la anglojn el la insulo Carmen.[9]
En 1792, Villahermosa estis deklarita puerto menor de comercio libre, tio estas malgranda haveno rajtigita por libera komerco. Pro tiu nova statuso, la urbo ricevis la nomon Villahermosa del Puerto.[10]
Fine, en 1795, post la malfortiĝo de la pirata minaco, la vicreĝo Miguel de la Grúa Talamanca rajtigis la revenon de la provincaj povoj de Tacotalpa al Villahermosa. La translokigo realiĝis la 15-an de aŭgusto de tiu jaro. Tiel, post 118 jaroj, Villahermosa denove fariĝis la ĉefurbo de Tabasko.[11]
Dum la lastaj jaroj de la kolonia periodo, Villahermosa funkciis kiel grava rivera haveno kaj administra centro. La urbo komencis kreski preter siaj unuaj naturaj limoj, precipe al la kvartaloj La Concepción kaj La Santa Cruz. Tiuj kvartaloj, kune kun la malnova centro, formis la bazon de la urba disvolviĝo de Villahermosa en la 19-a jarcento.
19-a jarcento
[redakti | redakti fonton]
Dum la 19-a jarcento, Villahermosa —tiam ofte konata kiel San Juan Bautista aŭ San Juan Bautista de Tabasco— travivis profundajn politikajn, militajn kaj urbajn transformojn. Post la malfrua kolonia periodo, la urbo fariĝis la ĉefa scenejo de la sendependiga procezo en Tabasko, de internaj konfliktoj inter federalistoj kaj centralistoj, de eksterlandaj intervenoj kaj de la unuaj modernigaj projektoj de la fino de la jarcento.
Unua urbodomo kaj komenco de la jarcento
[redakti | redakti fonton]En 1808, la vicreĝo de Nov-Hispanio, Pedro de Garibay, ordonis la okazigon de elektoj por la unua urbodomo de Villa Hermosa, tiutempe ankoraŭ skribata kiel du apartaj vortoj. La solena instalado de tiu unua urbodomo okazis la 1-an de januaro 1809.[12]
En 1811, la urbo rericevis la nomon San Juan Bautista de Villahermosa, nomo kiu ligis la malnovan religian nomon de la setlejo kun la titolo akirita dum la kolonia periodo.[13]
Dum la unuaj jaroj de la jarcento, Villahermosa restis malgranda sed grava rivera ĉefurbo. Ĝia politika vivo koncentriĝis ĉirkaŭ la Placo de Armiloj, la urbodomo, la preĝejoj kaj la rivera komerco. Tamen, la geografia izoliteco de Tabasko kaj la forta kontrolo de la koloniaj aŭtoritatoj malrapidigis la alvenon de la sendependiga movado al la urbo.
Sendependiga movado
[redakti | redakti fonton]Dum la Meksika Milito de Sendependeco, Villahermosa ne estis unu el la unuaj ribelaj centroj de Nov-Hispanio. La provinco Tabasko troviĝis malproksime de la ĉefaj militaj frontoj, kaj la kolonia registaro konservis striktan kontrolon super la ĉefurbo. Pro tio la lokaj sendependismaj agadoj komenciĝis malfrue kaj havis malfacilan disvolviĝon.
En 1814, José María Jiménez Garrido lanĉis ribelan movadon en Tabasko, sed lia provo ne sukcesis. Li estis kaptita de la koloniaj aŭtoritatoj kaj sendita kiel kaptito al San Juan de Ulúa.[14]
La situacio ŝanĝiĝis en 1821, kiam la sendependiga movado jam atingis sian finan fazon en Meksiko. La 5-an de julio de tiu jaro, Villahermosa estis okupita de sendependistoj gvidataj de José María Jiménez Garrido kaj Luis Timoteo Sánchez. En la ĉefa placo, Luis Timoteo Sánchez proklamis la sendependecon kaj anoncis la novan politikan ordon ligitan al la sendependiga movado. Tamen, la kolonia guberniestro Ángel del Toro sukcesis repreni la urbon, kaj la realismaj fortoj provizore restarigis sian kontrolon.[14]
Proklamo de la sendependeco en Tabasko
[redakti | redakti fonton]La definitiva proklamo de la sendependeco en Tabasko okazis kelkajn semajnojn poste. La 7-an de septembro 1821, la kolonelo Juan Nepomuceno Fernández Mantecón, veninta el Veracruz, venkis hispanan taĉmenton ĉe Tamulté, hodiaŭ kvartalo de Villahermosa, kaj poste eniris la ĉefurbon San Juan Bautista.[15]
La eniro de Fernández Mantecón kaŭzis la fuĝon de la lasta kolonia guberniestro de Tabasko, Ángel del Toro. La sendependistaj fortoj marŝis tra la vojoj de Atasta kaj Tamulté, pasis tra la tiamaj stratoj kondukantaj al la centro, kaj atingis la Placon de Armiloj, kie estis proklamita la sendependeco de Tabasko disde la hispana krono.[15]
La sekvan tagon, la 8-an de septembro 1821, la lokaj aŭtoritatoj ĵuris la Planon de Iguala kaj subskribis la aliĝon de Tabasko al la nova meksika nacio. Tiel finiĝis pli ol tri jarcentoj da hispana regado en la regiono.[16]
Unua konstitucia urbodomo
[redakti | redakti fonton]Post la sendependeco, la loka politika organizado de Villahermosa komencis transformiĝi. En novembro 1821 estis elektita la unua konstitucia urbodomo laŭ la principoj de la Hispana Konstitucio de 1812. Kiel unua urbestro estis elektita Francisco Betancourt, kiu ekoficis la 1-an de januaro 1822.[17]
Tiu momento estis grava ĉar la urbo komencis transiri de kolonia administra centro al ĉefurbo ene de nova federacia kaj respublika politika ordo. Tamen la unuaj jardekoj de sendependa vivo estis karakterizitaj de politika malstabileco, konfliktoj inter lokaj grupoj kaj streĉoj inter centralismaj kaj federalismaj projektoj.
Ŝanĝo de nomo kaj rango de urbo
[redakti | redakti fonton]
La 27-an de oktobro 1826, la Kongreso de la Ŝtato Tabasko dekretis ŝanĝon de la oficiala nomo de la ĉefurbo. Ekde la 4-a de novembro de tiu jaro, Villahermosa ricevis la nomon San Juan Bautista de Tabasco kaj samtempe estis oficiale rekonita kun la rango de urbo.[18]
La nomo San Juan Bautista de Tabasco estis uzata dum granda parto de la 19-a jarcento. Tiu nomo aperas en multaj historiaj dokumentoj de la periodo, precipe en tekstoj rilataj al la sendependeco, la civitaj konfliktoj, la usona interveno kaj la franca interveno.
Epidemio de ĥolero
[redakti | redakti fonton]En 1833, la urbo suferis gravan epidemion de ĥolero. La malsano estis deklarita en San Juan Bautista la 26-an de novembro kaj povis esti kontrolita nur ĝis septembro 1834. Laŭ historiaj raportoj, ĉirkaŭ 2 500 homoj mortis en la ĉefurbo, dum en la tuta ŝtato Tabasko la nombro de mortintoj estis pli ol 4 000.[19]
La epidemio okazis en momento de granda politika malstabileco. Krom la sanitara krizo, Tabasko estis proksima al internaj armitaj konfliktoj, kiuj poste trafus rekte la ĉefurbon. Tial la 1830-aj jaroj estis aparte malfacila jardeko por San Juan Bautista.
Civilaj militoj kaj apartiĝo de Tabasko
[redakti | redakti fonton]Dum la 1830-aj kaj 1840-aj jaroj, Tabasko estis skuita de konfliktoj inter centralistoj kaj federalistoj. Tiuj konfliktoj ne estis nur ideologiaj; ili kondukis al armitaj ribeloj, sieĝoj, bombadoj kaj detruoj en la ĉefurbo.
En 1839 eksplodis la tiel nomata federalisma revolucio en Tabasko, kiu finiĝis en novembro 1840 per la venko de la federalistoj. La urbo San Juan Bautista estis unu el la ĉefaj militaj kaj politikaj scenejoj de tiu periodo. Post la venko, la ŝtato eniris novan krizon kiam la teksasa mararmeo, kiu subtenis la federalistojn, postulis pagon por sia helpo. Ĉar la pago ne estis farita, la teksasaj ŝipoj bombadis la urbon, ĝis intertraktadoj sukcesis haltigi la atakon.[20]
La venko de la federalistoj en Tabasko kolerigis la prezidanton Anastasio Bustamante, kies registaro ordonis ekonomiajn sankciojn kontraŭ la ŝtato. Responde, la 13-an de februaro 1841, la Kongreso de Tabasko kaj la guberniestro José Víctor Jiménez dekretis la apartiĝon de Tabasko disde Meksiko. Dum tiu mallonga apartiĝo, la loka kongreso alprenis funkciojn de ĝenerala kongreso, kaj la guberniestro ricevis funkciojn similajn al tiuj de prezidanto.[21]
La interna milito, la bombadoj kaj la politikaj ribeloj inter 1833 kaj 1841 lasis la urbon grave damaĝita. Multaj konstruaĵoj estis detruitaj aŭ difektitaj, kaj la loĝantaro suferis la ekonomiajn kaj sociajn sekvojn de konstanta milita premo.
Usona interveno
[redakti | redakti fonton]
Dum la Meksik-usona milito, San Juan Bautista estis atakita de usonaj fortoj. La 23-an de oktobro 1846, usonaj trupoj invadis Tabaskon kaj okupis la havenon Frontera. La 25-an de oktobro ili atingis la ĉefurbon San Juan Bautista, defendatan de la guberniestro kaj armea komandanto Juan Bautista Traconis.[22]
La usona komandanto Matthew C. Perry postulis la kapitulacon de la urbo. Traconis rifuzis kaj respondis, ke la placo estos defendata. Sekve, la usonaj ŝipoj komencis bombadi la urbon, kaj inter la 25-a kaj 26-a de oktobro okazis la Unua Batalo de Tabasko. Malgraŭ la bombado, la usonanoj ne sukcesis okupi San Juan Bautista kaj retiriĝis al Frontera, kie ili starigis maran blokadon.[23]
La blokado malfaciligis la alvenon de manĝaĵoj, armiloj kaj aliaj provizoj al la ĉefurbo. Traconis petis helpon de la federacia registaro, sed, ne ricevante sufiĉan subtenon, li deklaris Tabaskon apartigita de la meksika nacio. Tiu decido ne ricevis larĝan subtenon, kaj Traconis estis poste anstataŭigita de Justo Santa Anna.
La 16-an de junio 1847, usonaj fortoj revenis al San Juan Bautista kaj komenciĝis la Dua Batalo de Tabasko. Pro la manko de provizoj kaŭzita de la longa blokado, la defendantoj ne povis rezisti same kiel en la unua atako. La aŭtoritatoj devis forlasi la urbon kaj translokigi la ŝtatan ĉefurbon al Tacotalpa, dum la usonanoj okupis San Juan Bautista.[24]
Malgraŭ la okupado, tabaskaj gerilanoj, inter ili fortoj organizitaj de Miguel Bruno, plu atakis la invadantojn. Fine, post 35 tagoj da okupado, la usonaj trupoj forlasis la urbon, sed antaŭ sia retiriĝo ili bruligis kaj detruis grandan parton de San Juan Bautista.[25]
Franca interveno
[redakti | redakti fonton]
Dum la dua franca interveno en Meksiko, San Juan Bautista denove fariĝis batalkampo. La 18-an de junio 1863, francaj trupoj sub la komando de Eduardo González Arévalo alvenis antaŭ la ĉefurbon, komencis fortan bombadon kaj elŝipigis soldatojn por okupi la urbon.[26]
La defendantoj provis starigi defendlinion, sed la intenseco de la bombado devigis ilin retiriĝi al la ĉirkaŭaĵoj. La francoj prenis la urbon kaj instalis sian sidejon en la konstruaĵo konata kiel El Principal, kiu dum la kolonia periodo estis la Almacén Real. De tie la intervenistoj provis kontroli la tutan ŝtaton Tabasko.
La respublikanaj fortoj tamen reorganiziĝis. Fine de 1863, trupoj gvidataj de la kolonelo Gregorio Méndez Magaña kaj aliaj lokaj komandantoj komencis ĉirkaŭi la ĉefurbon. La 2-an de decembro 1863, la respublikanoj ekbombadis San Juan Bautista, kaj dum la sekvaj semajnoj okazis bataloj kaj stratbataloj en diversaj punktoj de la urbo.[27]
La fina ofensivo, konata kiel la Preno de San Juan Bautista, komenciĝis en januaro 1864. La respublikanaj trupoj iom post iom reprenis stratojn kaj kvartalojn ĝis la francaj fortoj retiriĝis al la konstruaĵo El Principal. Post pluraj semajnoj da batalo, la 27-an de februaro 1864, la francoj forlasis la ĉefurbon. Tiu dato estas memorata en Tabasko kiel unu el la plej gravaj venkoj kontraŭ la franca interveno.[27]
La bataloj de 1863 kaj 1864 denove damaĝis la urbon. Konstruaĵoj jam rekonstruitaj post antaŭaj konfliktoj devis esti riparitaj aŭ refaritaj, kaj la urba vivo restis markita de jardekoj da militoj, sieĝoj kaj eksterlandaj atakoj.
Porfiria periodo kaj modernigo
[redakti | redakti fonton]
Post la jaroj de internaj militoj kaj eksterlandaj intervenoj, la fino de la 19-a jarcento alportis al Villahermosa periodon de relativa stabileco kaj rekonstruado. Dum la porfiria periodo, la ĉefurbo de Tabasko komencis moderniĝi, kvankam la ŝtato ankoraŭ restis geografie izolita kompare kun aliaj regionoj de Meksiko.
En 1879 estis inaŭgurita la Instituto Juárez, unu el la plej gravaj edukaj institucioj de la ŝtato. En 1881, la telegrafa servo ligis San Juan Bautista kun Meksikurbo, kio plibonigis la komunikadon de Tabasko kun la resto de la lando. En 1890, oni instalis publikan elektran lumigadon en la ĉefurbo, kaj inter 1884 kaj 1894 estis konstruita la nova Palaco de Registaro de Tabasko.[28]
Dum tiu periodo, multaj malnovaj aŭ damaĝitaj konstruaĵoj estis anstataŭigitaj per novaj domoj, publikaj konstruaĵoj kaj urbaj instalaĵoj. La historia centro komencis ricevi novan aspekton, kun konstruaĵoj kiuj ankoraŭ hodiaŭ estas parto de la arkitektura memoro de Villahermosa, kiel la Casa de los Azulejos, konstruita en 1889.
Kvankam la porfiria periodo alportis stabiligon, urban renovigon kaj ekonomian kreskon, ĝi ankaŭ estis karakterizita de politika koncentriĝo de povo. En Tabasko, kiel en aliaj partoj de Meksiko, la longa regado de porfiriaj politikaj grupoj kreis streĉojn kiuj poste ligiĝus al la revolucia procezo de la komenco de la 20-a jarcento.
20-a jarcento
[redakti | redakti fonton]
La komenco de la 20-a jarcento trovis Villahermosa ankoraŭ sub la nomo San Juan Bautista de Tabasco. Malgraŭ la modernigaj ŝanĝoj de la fino de la 19-a jarcento, la urbo plu estis relative izolita, forte ligita al la rivera komerco kaj al la politika vivo de la subŝtato. La Meksika revolucio kaj la postaj konfliktoj transformis la politikan ekvilibron de Tabasko kaj influis rekte la ĉefurbon.
Revolucio en Tabasko
[redakti | redakti fonton]Dum la revolucia periodo, San Juan Bautista estis unu el la ĉefaj politikaj kaj militaj scenejoj de Tabasko. La 28-an de junio 1911, eniris la ĉefurbon la revolucia kontingento de la Chontalpa, sub la komando de Domingo C. Magaña. Tiu epizodo markis la ĉeeston de la revolucia movado en la ĉefurbo de la subŝtato.[29]
En 1914, dum la revolucia maderisma kaj konstituciisma periodo, Luis Felipe Domínguez eniris San Juan Bautista ĉe la kapo de la tiel nomata Brigada Usumacinta kaj transprenis la ŝtatan registaron. Tamen, la alveno de malsamaj revoluciaj frakcioj rapide kaŭzis konfliktojn. La 2-an de septembro de tiu jaro eniris la ĉefurbon generaloj ligitaj al la revoluciuloj de la Chontalpa, inter ili Carlos Greene, Pedro C. Colorado, Ramón Sosa Torres, Isidro Cortés kaj José Domingo Ramírez Garrido.[29]
La konfliktoj inter revoluciaj grupoj estis ne nur militaj, sed ankaŭ regionaj kaj politikaj. Unuflanke troviĝis grupoj ligitaj al la regiono de la Ríos; aliflanke, fortoj devenintaj de la Chontalpa. La disputo pri la kontrolo de la registaro malstabiligis la ĉefurbon kaj, dum kelkaj periodoj, kaŭzis perforton, prirabojn kaj foriron de aŭtoritatoj el la urbo.
En 1918, post elektoj por guberniestro kaj lokaj deputitoj, la konflikto denove akriĝis. La subtenantoj de Luis Felipe Domínguez ne agnoskis la venkon de Carlos Greene kaj starigis alternativan kongreson en Amatitán, Jonuta. Tiel, dum mallonga periodo ekzistis du guberniestroj kaj du ŝtataj kongresoj samtempe, kio montras la amplekson de la politika krizo en Tabasko.[30]
Fine, en 1919, Carlos Greene, kun la subteno de Tomás Garrido Canabal, sukcesis venki la domingistajn fortojn kaj reakiri la ĉefurbon. Tiu epizodo fermis la plej akran fazon de la revolucia konflikto en Tabasko kaj malfermis la vojon al nova politika periodo dominata de la figuro de Garrido Canabal.
Oficiala nomo Villahermosa
[redakti | redakti fonton]Unu el la plej gravaj simbolaj ŝanĝoj de la revolucia periodo okazis en 1916. Per registara dekreto de la 3-a de februaro, la urbo ĉesis nomiĝi San Juan Bautista kaj ricevis oficiale la nomon Villahermosa. La dekreto ankaŭ indikis, ke la nomo devas esti skribata kiel unu sola vorto, kaj ne kiel Villa Hermosa.[31]
Tiu ŝanĝo estis parto de pli larĝa revolucia kaj kontraŭklerikala kunteksto. En Tabasko, kiel en aliaj partoj de Meksiko, la novaj politikaj grupoj serĉis forigi aŭ malfortigi simbolojn asociitajn kun la kolonia kaj religia pasinteco. La forigo de San Juan Bautista el la nomo de la ĉefurbo estis unu el la plej videblaj urbaj esprimoj de tiu procezo.
Rebelio de De la Huerta
[redakti | redakti fonton]En 1923, la ribelo de Adolfo de la Huerta kontraŭ la politika sinsekvo de la prezidanto Álvaro Obregón havis gravajn sekvojn en Tabasko. En la subŝtato, la delahuertismaj fortoj ribelis kontraŭ la guberniestro Tomás Garrido Canabal, kaj pluraj lokaj militestroj aliĝis al la movado.[32]
La 10-an de januaro 1924, la generaloj Carlos Greene kaj Fernando Segovia sieĝis kaj okupis Villahermosa kun proksimume 2 500 viroj. La guberniestro Garrido devis fuĝi kaj kaŝiĝi antaŭ ol forlasi la urbon. La ribeluloj nomumis Manuel Antonio Romero kiel guberniestron de Tabasko, dum la delahuertisma movado provis konservi kontrolon de la regiono.
La ribelo tamen ne daŭris longe. Post la interveno de federaciaj trupoj lojalaj al Obregón, la delahuertistoj estis venkitaj, kaj Garrido Canabal revenis al la politika scenejo de Tabasko. Tiu epizodo firmigis lian rolon kiel unu el la plej potencaj politikaj figuroj de la subŝtato dum la unuaj jardekoj de la 20-a jarcento.
Garridismo
[redakti | redakti fonton]
La periodo konata kiel garridismo estas unu el la plej diskutataj kaj influaj etapoj de la moderna historio de Tabasko. Ĝi estas ligita al la politika regado de Tomás Garrido Canabal, kiu plurfoje estis guberniestro de la subŝtato kaj havis grandan influon super la publika vivo de Tabasko inter la 1920-aj kaj 1930-aj jaroj.[33]
En Villahermosa, la garridisma periodo havis fortan efikon sur religio, edukado, politika organizado kaj publika spaco. Garrido antaŭenigis kontraŭklerikalan politikon, fermis aŭ transformis preĝejojn, limigis religiajn praktikojn kaj subtenis projektojn de laika kaj tiel nomata raciisma edukado. La religia vivo, kiu dum jarcentoj estis ligita al la malnovaj kvartaloj de la ĉefurbo, estis forte interrompita.
Unu el la plej konataj organizoj de tiu periodo estis la grupo de la camisas rojas, aŭ “ruĝaj ĉemizoj”, politika kaj socia organizo ligita al la garridisma movado. Ĝi partoprenis en kampanjoj kontraŭ alkoholo, religiaj praktikoj kaj kontraŭuloj de la registaro, sed ankaŭ estis akuzata pro perfortaj kaj devigaj metodoj.
La garridismo transformis la simbolan pejzaĝon de Villahermosa. Temploj estis fermitaj, religiaj bildoj estis detruitaj aŭ kaŝitaj, religiaj festoj estis malpermesitaj aŭ anstataŭigitaj per civilaj kaj laikaj celebradoj, kaj la ŝtato akiris pli grandan kontrolon super publika edukado kaj socia vivo. Tiu periodo lasis longdaŭran memoron en la ĉefurbo kaj en la tuta subŝtato.
Urba kresko post 1940
[redakti | redakti fonton]Post la politikaj konfliktoj de la revolucia kaj postrevolucia periodo, Villahermosa komencis novan etapon de urba kresko. Dum la jardekoj de 1940 kaj 1950, la urbo disvastiĝis preter la tradicia historia centro. Terenoj kiuj antaŭe estis uzataj por agrikulturo, paŝtado aŭ duonnaturaj areoj estis parceligitaj por krei novajn kvartalojn.
La konstruado de drenadsistemoj, vojoj, publikaj konstruaĵoj kaj novaj loĝzonoj transformis la aspekton de la malnova San Juan Bautista. La urbo ĉesis esti nur rivera historia ĉefurbo kaj komencis funkcii kiel moderna administra kaj komerca centro.
Dum tiu periodo, iamaj apartaj aŭ duonruraj lokoj kiel Tamulté, Atasta kaj Tierra Colorada estis iom post iom integritaj en la urba kresko. Tiuj komunumoj fariĝis popularaj kaj dense loĝataj kvartaloj de Villahermosa, kio montras la transiron de kompakta historia urbo al pli vasta urba aglomeraĵo.
Nafto kaj moderna disvolviĝo
[redakti | redakti fonton]La plej granda ŝanĝo en la moderna historio de Villahermosa okazis kiam Tabasko plene integriĝis en la ekonomion de la naftoindustrio. De la dua duono de la 20-a jarcento, precipe dum la 1970-aj jaroj, la kresko de nafta esplorado, produktado kaj administrado en Tabasko transformis la ekonomion de la ĉefurbo.
Villahermosa fariĝis centro de servoj, administrado, loĝado kaj komerco por kompanioj, laboristoj kaj institucioj rilataj al la naftosektoro. La urbo ricevis novajn loĝantojn, kreskis la bezono de hoteloj, oficejoj, bankoj, vojoj, komercaj centroj kaj publikaj servoj, kaj ĝia urba pejzaĝo ŝanĝiĝis rapide.
Tiu ekonomia kresko ankaŭ havis sociajn kaj mediajn sekvojn. La rapida vastiĝo de la urbo premegis lagunojn, malsekregionojn kaj inundeblajn areojn; samtempe kreskis malegaleco inter modernaj komercaj zonoj kaj popularaj kvartaloj kun malpli da servoj. Tiel, la nafta disvolviĝo alportis prosperon kaj modernigon, sed ankaŭ novajn urbajn defiojn.
Tabasco 2000 kaj nova urba bildo
[redakti | redakti fonton]
En 1982 estis inaŭgurita la urba disvolvaĵo Tabasco 2000, unu el la plej gravaj modernigaj projektoj de Villahermosa. Ĝi estis planita kiel nova administra, komerca kaj loĝa zono, ligita al la forta ekonomia aktiveco de la naftoperiodo.[34]
En Tabasco 2000 troviĝas registaraj konstruaĵoj, oficejoj, bankoj, hoteloj, restoracioj, komercaj placoj, kulturaj spacoj kaj loĝkvartaloj. La zono simbolas la transiron de Villahermosa de rivera historia ĉefurbo al moderna metropola centro. Ĝi ankaŭ markis la disvolviĝon de la okcidenta parto de la urbo kiel grava komerca kaj financa areo.
La kresko de Tabasco 2000 estis akompanata de novaj vojoj kaj konektoj. Inter la ĉefaj urbaj aksoj elstaras Paseo Tabasco, Paseo Usumacinta, la avenuo 27 de Febrero, la bulvardo Adolfo Ruiz Cortines kaj la interna cirkvito Carlos Pellicer Cámara. Tiuj vojoj ligas la historiajn, administrajn, komercajn kaj loĝajn zonojn de la urbo.
Nuntempa urbo
[redakti | redakti fonton]
En la nuntempa periodo, Villahermosa estas la plej grava urbo de Tabasko kaj unu el la ĉefaj urbaj centroj de la sud-oriento de Meksiko. Ĝi koncentras ŝtatajn instituciojn, universitatojn, hospitalojn, hotelojn, komercajn centrojn, oficejojn, transportajn servojn kaj kulturajn spacojn.
La metropola kresko de la urbo etendiĝis al proksimaj komunumoj de la municipo Centro kaj de la najbara municipo Nacajuca. Lokoj kiel Parrilla, Macultepec, Ocuiltzapotlán, Playas del Rosario, Río Viejo, Buenavista, Ixtacomitán, Boquerón, Bosques de Saloya, La Selva kaj Pomoca estas parto de la pli vasta urba dinamiko de la regiono.
La rapida kresko de Villahermosa postulis novajn solvojn pri loĝado, transporto, drenado, protektado kontraŭ inundoj kaj media konservado. Ĉar granda parto de la ĉirkaŭa teritorio konsistas el malaltaj aŭ inundeblaj areoj, la urba planado devas konsideri riverojn, lagunojn, pluvokvantojn kaj riskajn zonojn.
Malgraŭ tiuj defioj, Villahermosa restas la ĉefa politika kaj ekonomia centro de Tabasko. Ĝi funkcias kiel ligo inter la centro de Meksiko, la golfa marbordo, la duoninsulo Jukatano kaj la landlimo kun Gvatemalo. Ĝia identeco kombinas historian centron, riveran pejzaĝon, tropikan naturon, naftan ekonomion, universitatan vivon kaj modernan komercan disvolviĝon.
Ekonomio
[redakti | redakti fonton]
Villahermosa estas la ĉefa ekonomia, komerca, administra kaj serva centro de la subŝtato Tabasko. Ĝia ekonomio dependas ne nur de la ĉirkaŭaj agrikulturaj kaj brutobredaj agadoj, sed ankaŭ de la koncentriĝo de registaraj institucioj, komerco, edukaj servoj, sanservoj, hoteloj, bankoj, transporto kaj entreprenoj ligitaj al la naftoindustrio.
Pro sia rolo kiel ĉefurbo, la urbo koncentras grandan parton de la publikaj oficejoj de la ŝtata registaro, municipaj institucioj, kulturaj centroj, hospitaloj, universitatoj kaj komercaj servoj. Tial ĝia ekonomia graveco superas la limojn de la municipo Centro kaj influas grandan parton de la sud-orienta regiono de Meksiko.
Naftoindustrio kaj servoj
[redakti | redakti fonton]Ekde la dua duono de la 20-a jarcento, la disvolviĝo de la naftoindustrio en Tabasko profunde transformis Villahermosa. La urbo fariĝis administra, loĝa kaj komerca centro por laboristoj, entreprenoj kaj institucioj rilataj al esplorado, produktado kaj servoj de nafto kaj tergaso.
Kvankam la ĉefaj naftaj instalaĵoj ne ĉiam troviĝas ene de la urba centro, Villahermosa funkcias kiel sidejo de oficejoj, teknikaj servoj, hoteloj, loĝzonoj kaj provizaj entreprenoj ligitaj al tiu sektoro. La proksimeco al la naftaj regionoj de Tabasko, al la haveno Dos Bocas en Paraíso kaj al aliaj produktaj zonoj igis la ĉefurbon strategia nodo por la energisektoro.
La dependeco de hidrokarbonoj tamen ankaŭ kreis defiojn. Kiam la nafta aktiveco kreskas, la urbo ricevas investojn, laboron kaj migradon; kiam ĝi malkreskas, sentiĝas efikoj en dungado, konstruado, hotelaro kaj komerco. Pro tio la ekonomio de Villahermosa ankaŭ serĉas subteni aliajn agadojn, kiel edukado, turismo, sanservoj, komerca loĝistiko kaj privataj servoj.
Komerco kaj servoj
[redakti | redakti fonton]La terciara sektoro estas unu el la plej videblaj partoj de la ekonomio de Villahermosa. En la urbo troviĝas butikcentroj, superbazaroj, vendejoj, hoteloj, restoracioj, bankoj, oficejoj, aŭtomobilaj agentejoj, hospitaloj, universitatoj kaj distraj spacoj. Tiuj servoj servas ne nur al la loka loĝantaro, sed ankaŭ al vizitantoj el aliaj municipoj de Tabasko kaj el najbaraj ŝtatoj.
La komerca kresko de la urbo koncentriĝis en pluraj zonoj. La historia centro restas grava por tradicia komerco, publikaj servoj kaj administra vivo. Aliflanke, modernaj zonoj kiel Tabasco 2000, Paseo Tabasco, Paseo Usumacinta kaj aliaj avenuoj enhavas butikcentrojn, hotelojn, restoraciojn kaj oficejajn konstruaĵojn.
La urbo ankaŭ havas gravan hotelan kaj kongresan aktivecon. Pro la ĉeesto de registaraj institucioj, entreprenoj de la energisektoro, universitatoj kaj regionaj foiroj, Villahermosa ricevas vojaĝantojn pro laboro, studo, komerco, medicinaj servoj kaj turismo.
Agrikultura kaj regiona ligo
[redakti | redakti fonton]Kvankam Villahermosa mem estas ĉefe urba centro, ĝia ekonomio restas ligita al la produktaj agadoj de la ĉirkaŭa regiono. En la municipo Centro kaj en proksimaj municipoj ekzistas brutobredado, fiŝkaptado, kultivado de kakao, banano, maizo, sukerkano kaj aliaj tropikaj produktoj.
La urbo funkcias kiel merkata kaj distribua centro por tiuj produktoj. Tial Villahermosa ligas la kamparajn areojn de Tabasko kun konsumaj merkatoj, transportaj retoj, financaj servoj kaj publikaj institucioj. Tiu rilato inter urbo kaj kamparo estas parto de la historia ekonomia identeco de la ĉefurbo.
Edukado
[redakti | redakti fonton]Villahermosa estas unu el la ĉefaj edukaj centroj de sud-orienta Meksiko. En la urbo troviĝas publikaj kaj privataj institucioj de baza, meza-supera kaj supera edukado, kaj ankaŭ kulturaj centroj, bibliotekoj kaj esploraj institucioj.
La plej grava publika universitato de la subŝtato estas la Universitato Juárez Aŭtonoma de Tabasko aŭ Universidad Juárez Autónoma de Tabasco (UJAT). Ĝia historia origino rilatas al la Instituto Juárez, grava eduka institucio fondita en la 19-a jarcento. En la 20-a jarcento la institucio transformiĝis en universitaton kaj fariĝis unu el la ĉefaj akademiaj centroj de Tabasko.[35]
La UJAT havas plurajn akademiajn dividojn kaj kampusojn en Villahermosa kaj aliaj partoj de Tabasko. Ĝi kontribuas al la profesia formado de la ŝtato en kampoj kiel sano, inĝenierio, juro, ekonomio, edukado, sociaj sciencoj, biologiaj sciencoj kaj artoj.
Krom la UJAT, en Villahermosa ekzistas aliaj superaj edukaj institucioj, teknologiaj lernejoj, normalaj lernejoj, privataj universitatoj kaj specialigitaj centroj. Pro tio la urbo ricevas studentojn el diversaj municipoj de Tabasko kaj el aliaj regionoj de la sud-oriento.
La eduka rolo de Villahermosa ankaŭ rilatas al ĝiaj bibliotekoj, muzeoj kaj kulturaj institucioj. Inter ili elstaras publikaj bibliotekoj kaj muzeoj, kiuj konservas dokumentojn, arkeologiajn kolektojn, historiajn objektojn kaj kulturajn materialojn ligitajn al Tabasko.
Infrastrukturo kaj transporto
[redakti | redakti fonton]Villahermosa estas la ĉefa transporta nodo de Tabasko. Ĝi konektas la subŝtaton kun la centro de Meksiko, la golfa marbordo, la duoninsulo Jukatano, la regiono de Chiapas kaj la landlimo kun Gvatemalo. Tiu situo igas la urbon grava punkto por persona moviĝo, komerca interŝanĝo, turismo kaj publikaj servoj.
Vojoj kaj regionaj konektoj
[redakti | redakti fonton]La urbo estas ligita al pluraj federaciaj kaj ŝtataj vojoj. Inter la plej gravaj konektoj troviĝas la vojoj al Cárdenas, Coatzacoalcos, Campeche, Mérida, Ciudad del Carmen, Macuspana, Teapa, Tenosique kaj aliaj lokoj de la sud-oriento. Per tiuj vojoj Villahermosa funkcias kiel enirejo al Tabasko kaj kiel transira punkto inter la centro de Meksiko kaj la duoninsulo Jukatano.
La urba reto estas organizita ĉirkaŭ ĉefaj avenuoj kiel Paseo Tabasco, Paseo Usumacinta, 27 de Febrero, Adolfo Ruiz Cortines, la interna cirkvito Carlos Pellicer Cámara kaj aliaj vojoj kiuj ligas la historian centron, Tabasco 2000, komercajn zonojn, universitatajn areojn kaj loĝkvartalojn.
La kresko de la metropola areo igis la transportan planadon pli kompleksa. Multaj homoj ĉiutage moviĝas inter Villahermosa kaj lokoj kiel Nacajuca, Pomoca, Parrilla, Playas del Rosario, Macultepec, Ocuiltzapotlán, Río Viejo kaj aliaj ĉirkaŭurbaj komunumoj.
Urba transporto
[redakti | redakti fonton]
La publika transporto de Villahermosa estas provizata per diversaj urbaj, antaŭurbaj kaj metropolaj itineroj. Historie ĝi inkluzivis kombiojn, mikrobusojn, busojn, taksiojn kaj sistemojn de pli organizita koridora transporto.
Unu el la konataj sistemoj estis Transbus, projekto por transformi la publikan transporton de la urbo per pli grandaj kaj organizitaj busunuoj. La sistemo estis planita por anstataŭigi iom post iom parton de la malnova floto de kombioj kaj mikrobusoj, kaj por funkcii per koridoroj en gravaj urbaj avenuoj.[36]
Alia sistemo estis TransMetropolitano, kreita por plibonigi la moviĝon inter Villahermosa kaj partoj de ĝia metropola areo, ekzemple al Pomoca en la municipo Nacajuca kaj al zonoj kiel Parrilla, Playas del Rosario kaj Ciudad Bicentenario.[37]
La urbo ankaŭ havas taksiojn, kiuj funkcias per diversaj servaj kategorioj. Tradicie ekzistis kolektivaj taksioj kaj specialaj aŭ radio-taksiaj servoj. La tarifoj kaj funkciado de taksioj dependas de la transportaj aŭtoritatoj kaj de la oficialaj regularoj de la ŝtato.[38]
Terminaloj de aŭtobusoj
[redakti | redakti fonton]Villahermosa havas terminalojn por longdistancaj kaj regionaj aŭtobusoj. La Terminalo de Unuaklasaj Aŭtobusoj de Villahermosa servas vojaĝojn al gravaj urboj de Meksiko, dum la Centra Aŭtobusejo de Tabasko aŭ dua-klasa terminalo estas orientita ĉefe al regionaj itineroj inter municipoj de Tabasko kaj proksimaj urboj de la sud-oriento.[39]
Krome ekzistas aliaj terminaloj kaj haltejoj por antaŭurbaj kaj regionaj servoj al lokoj kiel Cárdenas, Cunduacán, Huimanguillo, Jalpa de Méndez, Macuspana, Teapa, Comalcalco, Emiliano Zapata, Palenque kaj aliaj punktoj de la regiono.
Flughaveno
[redakti | redakti fonton]
La ĉefa aera enirejo de Tabasko estas la Internacia Flughaveno Carlos Rovirosa Pérez, situanta oriente de Villahermosa, ĉe la vojo Villahermosa–Macuspana. Ĝi havas la IATA-kodon VSA kaj la ICAO-kodon MMVA.[40]
La flughaveno ligas Tabaskon kun aliaj partoj de Meksiko kaj funkcias kiel grava infrastrukturo por komerco, turismo, administrado, sanaj vojaĝoj, universitata moviĝo kaj agadoj rilataj al la energisektoro. Ĉar la specifaj flugaj itineroj povas ŝanĝiĝi laŭ la sezonoj kaj laŭ la flugkompanioj, la aktuala konekteco dependas de la komercaj operacioj de ĉiu periodo.
Fervojo kaj vartransporto
[redakti | redakti fonton]La fervoja reto de Tabasko historie estis pli grava por vartransporto ol por pasaĝera transporto en Villahermosa. La urbo mem ne funkcias kiel grava pasaĝera fervoja nodo, sed la ŝtata reto helpis ligi produktajn regionojn de Tabasko kun la resto de la lando.
La ekonomia rolo de Villahermosa dependas ankaŭ de voja kaj loĝistika konekto kun havenoj, industriaj zonoj kaj naftaj areoj de la ŝtato. Inter tiuj lokoj elstaras Dos Bocas en Paraíso, grava haveno por la energisektoro kaj por la regiona ekonomio.
Kulturo kaj turismo
[redakti | redakti fonton]
Villahermosa estas unu el la ĉefaj kulturaj kaj turismaj centroj de Tabasko. Kiel subŝtata ĉefurbo, ĝi koncentras muzeojn, teatrojn, galeriojn, publikajn placojn, historiajn konstruaĵojn, urbajn parkojn, lagunojn kaj edukajn instituciojn. Ĝia kultura vivo estas ligita al la historio de la regiono, al la olmeka kaj majaa heredaĵo, al la tropika medio, al la rivera pejzaĝo kaj al la moderna disvolviĝo de la urbo.
La turismo en Villahermosa kombinas historiajn, kulturajn, naturajn kaj komercajn elementojn. Vizitantoj povas iri al la historia centro, al muzeoj pri arkeologio kaj historio, al verdaj urbaj areoj, al lagunoj, al komercaj zonoj kaj al naturaj spacoj en la metropola regiono. La urbo ankaŭ funkcias kiel elirpunkto por vojaĝoj al aliaj lokoj de Tabasko, kiel arkeologiaj zonoj, riveraj pejzaĝoj, marbordaj areoj kaj ekoturismaj lokoj.
Historia centro
[redakti | redakti fonton]La historia centro de Villahermosa estas la plej malnova urba kerno de la ĉefurbo. Ĝi enhavas la originan areon de la kolonia kaj postkolonia urbo, kun stratoj, placoj kaj konstruaĵoj ligitaj al la historio de San Juan Bautista kaj de la nuna Villahermosa.
En la centro troviĝas la Placo de Armiloj de Villahermosa, tradicia politika kaj civitana spaco de la urbo. Ĉirkaŭ ĝi troviĝas gravaj konstruaĵoj kiel la Palaco de Registaro de Tabasko, la sidejo de la ŝtataj publikaj povoj kaj historiaj konstruaĵoj rilataj al la administrado de Tabasko.
Unu el la plej konataj areoj de la historia centro estas la tiel nomata Zona Luz, formita de kelkaj el la plej malnovaj stratoj de la urbo. Ĝi enhavas piedirajn stratojn, kafejojn, vendejojn, restoraciojn kaj konstruaĵojn kun historia aŭ komerca valoro. Pro sia situo kaj tradicio, ĝi estas unu el la plej aktivaj urbaj spacoj de Villahermosa.
Inter la historiaj konstruaĵoj elstaras la Casa de los Azulejos, konstruita en la 19-a jarcento, kiu hodiaŭ funkcias kiel muzeo de historio. Aliaj gravaj lokoj estas la malnova Instituto Juárez, la preĝejo de la Koncipiĝo kaj diversaj konstruaĵoj kiuj nun funkcias kiel galerioj, kulturaj spacoj aŭ komercaj ejoj.[41]
Muzeoj
[redakti | redakti fonton]Villahermosa havas plurajn muzeojn dediĉitajn al arkeologio, historio, natura historio, populara kulturo, infana scienco kaj arto. La ĉefurbo koncentras grandan parton de la muzeaj institucioj de Tabasko, inter ili la Parque-Museo La Venta, la Museo Regional de Antropología Carlos Pellicer Cámara, la Museo de Historia de Tabasco, la Casa Museo Carlos Pellicer Cámara, la Museo de Cultura Popular, la Museo de Historia Natural José Narciso Rovirosa kaj la Museo Interactivo Papagayo.[42]
Parque-Museo La Venta
[redakti | redakti fonton]
La Parque-Museo La Venta estas unu el la plej famaj kulturaj lokoj de Villahermosa. Ĝi estas subĉiela muzeo kaj parko dediĉita ĉefe al la olmeka kulturo. En ĝiaj verdaj spacoj troviĝas monumentaj arkeologiaj pecoj devenantaj de la antikva urbo La Venta, inter ili kolosaj kapoj, altaroj, steleoj kaj monolitoj.
La muzeo estas grava ĉar ĝi prezentas arkeologiajn restaĵojn ene de natura medio, proksima al la tropika pejzaĝo de Tabasko. Tial ĝi estas ne nur muzeo, sed ankaŭ unu el la plej konataj simboloj de la urbo. La oficiala informo de la registaro de Tabasko situigas ĝin ĉe la avenuo Adolfo Ruiz Cortines, en Villahermosa.[43]
La Sistema de Información Cultural de la registaro de Meksiko registras la Parque-Museo La Venta kiel muzeon. Ĝi estas unu el la plej gravaj spacoj por kompreni la olmekaĵon en Tabasko kaj la rilaton inter arkeologio, pejzaĝo kaj regiona identeco.[44]
Museo Regional de Antropología Carlos Pellicer Cámara
[redakti | redakti fonton]La Museo Regional de Antropología Carlos Pellicer Cámara estas unu el la ĉefaj antropologiaj muzeoj de Tabasko. Ĝi konservas kaj montras arkeologiajn kolektojn rilatajn al la historio de la regiono, precipe al la mezamerikaj kulturoj kiuj loĝis aŭ influis la teritorion de la nuna Tabasko.
La muzeo portas la nomon de Carlos Pellicer Cámara, tabaska poeto, intelektulo kaj grava figuro de la kultura vivo de Meksiko. Ĝi estas grava por esplorado, edukado kaj disvastigo de la arkeologia heredaĵo de la subŝtato. Kune kun la Parque-Museo La Venta, ĝi formas unu el la ĉefaj kulturaj aksoj de Villahermosa.[42]
Museo de Historia de Tabasco
[redakti | redakti fonton]La Museo de Historia de Tabasco troviĝas en la Casa de los Azulejos, unu el la plej rekoneblaj konstruaĵoj de la historia centro. La muzeo prezentas objektojn, dokumentojn kaj ekspoziciojn rilatajn al la historio de Tabasko, de la kolonia periodo ĝis la moderna epoko.
La konstruaĵo mem estas grava pro sia arkitekturo kaj pro sia loko en la historia urba kerno. Ĝi estas unu el la lokoj kiuj helpas klarigi la transiron de Villahermosa de malnova rivera ĉefurbo al moderna urbo.
Aliaj muzeoj kaj kulturaj spacoj
[redakti | redakti fonton]Krom la plej konataj muzeoj, Villahermosa havas aliajn kulturajn instituciojn. La Casa Museo Carlos Pellicer Cámara konservas memoron pri la poeto Carlos Pellicer kaj pri lia rilato kun Tabasko. La Museo de Cultura Popular prezentas elementojn de la popolaj tradicioj, metioj kaj kulturaj praktikoj de la regiono. La Museo de Historia Natural José Narciso Rovirosa estas dediĉita al natura historio, dum la Museo Interactivo Papagayo estas orientita al infanoj, scienco kaj interaga lernado.[42]
La urbo ankaŭ havas galeriojn kaj kulturajn domojn, inter kiuj elstaras spacoj en la historia centro, universitataj kulturaj centroj kaj publikaj forumoj. Tiuj lokoj estas uzataj por ekspozicioj, koncertoj, prelegoj, teatro, literaturaj eventoj kaj artaj atelieroj.
Parkoj kaj naturaj spacoj
[redakti | redakti fonton]
La natura identeco de Villahermosa estas ligita al akvo, vegetaĵaro kaj tropika pejzaĝo. Kvankam ĝi estas granda urba centro, ene de la urbo kaj ĝiaj ĉirkaŭaĵoj troviĝas lagunoj, parkoj, riverbordoj kaj verdaj areoj kiuj funkcias kiel distraj, ekologiaj kaj pejzaĝaj spacoj.
Laguna de las Ilusiones
[redakti | redakti fonton]La Laguna de las Ilusiones estas unu el la plej konataj naturaj simboloj de Villahermosa. Ĝi situas en la urba areo kaj estas ĉirkaŭata de gravaj spacoj kiel la parko Tomás Garrido Canabal, hoteloj, avenuoj, loĝzonoj kaj kulturaj lokoj. La laguno estas pejzaĝa referenco por la urbo kaj estas ligita al mediaj diskutoj pri konservado, poluado kaj urba kresko.
Pro sia situo, la laguno estas parto de la vida identeco de Villahermosa. De diversaj punktoj oni povas vidi ĝian akvospegulon, la vegetaĵaron kaj la konstruaĵojn de la okcidenta parto de la urbo. Ĝi ankaŭ estas rilata al promenado, fotado, familia ripozo kaj kultura memoro.
Parque Tomás Garrido Canabal
[redakti | redakti fonton]La Parque Tomás Garrido Canabal estas unu el la plej gravaj urbaj parkoj de Villahermosa. Ĝi troviĝas apud la Laguna de las Ilusiones kaj enhavas promenvojojn, verdajn areojn, kulturajn spacojn kaj vidpunktojn. Pro sia loko kaj amplekso ĝi estas unu el la preferataj lokoj por promenado, ripozo kaj publikaj agadoj.
La parko ankaŭ havas simbolan valoron ĉar ĝi montras la rilaton inter la moderna urbo kaj ĝiaj naturaj spacoj. Ĝi funkcias kiel pulmospaco ene de urbo karakterizata de varma klimato, intensa trafiko kaj rapida urbanizado.
Yumká
[redakti | redakti fonton]
Yumká estas centro de interpreto de naturo kaj ekologia parko situanta en la regiono de Villahermosa. Ĝi estas unu el la plej konataj naturaj kaj familiaj allogaĵoj de Tabasko. La oficialaj turismaj kaj ekonomiaj materialoj de la ŝtato listigas ĝin inter la ĉefaj parkoj kaj distraj spacoj de la regiono.[42]
La spaco estas rilata al edukado pri medio, bestoj kaj ekosistemoj. Ĝi prezentas al vizitantoj malsamajn pejzaĝojn kaj speciojn, kaj funkcias kiel loko por familia turismo, lernejaj vizitoj kaj natura observado.
Planetario Tabasco 2000 kaj distraj spacoj
[redakti | redakti fonton]La Planetario Tabasco 2000 estas unu el la modernaj edukaj kaj distraj spacoj de la urbo. Ĝi situas en la zono Tabasco 2000, proksime de administraj, komercaj kaj kulturaj spacoj. La planetario estas parto de la moderna kultura infrastrukturo de Villahermosa kaj kompletigas la muzean oferton de la historia centro kaj de la regiono de la Laguna de las Ilusiones.[42]
Aliaj distraj kaj publikaj spacoj de la urbo inkluzivas placojn, teatrojn, komercajn centrojn, sportajn instalaĵojn, kulturajn forumojn kaj riverbordajn areojn. Tiuj lokoj montras la diversecon de la urbo: historia, natura, komerca, eduka kaj moderna.
Ĉefaj vidindaĵoj
[redakti | redakti fonton]Inter la plej konataj vidindaĵoj de Villahermosa troviĝas:
- Parque-Museo La Venta, subĉiela muzeo pri la olmeka kulturo;
- Museo Regional de Antropología Carlos Pellicer Cámara;
- Museo de Historia de Tabasco en la Casa de los Azulejos;
- Centro histórico de Villahermosa;
- Placo de Armiloj de Villahermosa;
- Palaco de Registaro de Tabasko;
- Preĝejo de la Koncipiĝo;
- Laguna de las Ilusiones;
- Parque Tomás Garrido Canabal;
- Yumká;
- Planetario Tabasco 2000;
- Casa Museo Carlos Pellicer Cámara;
- Museo de Cultura Popular;
- Museo Interactivo Papagayo.
Festoj kaj kulturaj eventoj
[redakti | redakti fonton]Villahermosa estas sidejo aŭ grava scenejo de diversaj kulturaj kaj popolaj eventoj de Tabasko. Inter ili elstaras la Feria Tabasco, unu el la plej grandaj foiroj de la subŝtato, kiu tradicie kunigas municipajn reprezentadojn, ekspoziciojn, koncertojn, komercajn agadojn, kulturajn prezentojn kaj publikajn festojn.
La urbo ankaŭ partoprenas en la Festival Cultural Ceiba, kultura evento kreita por disvastigi artojn, muzikon, teatron, dancon, literaturon kaj aliajn kulturajn esprimojn. La festivalo kunigas lokajn, naciajn kaj internaciajn artistojn kaj estas unu el la gravaj kulturaj eventoj de Tabasko.[45]
Alia populara evento estas la Karnavalo de Villahermosa, okazigita antaŭ la Cindra merkredo. Ĝi inkluzivas paradojn, komparsojn, kostumojn, muzikon kaj agadojn por infanoj kaj plenkreskuloj. La karnavalo montras la urban kaj regionan festan tradicion de la ĉefurbo.
Gastronomio
[redakti | redakti fonton]La gastronomio de Villahermosa estas parto de la pli vasta tabaska kuirarto. Ĝi kombinas produktojn de riveroj, lagunoj, tropikaj fruktoj, maizo, kakao, kapsikoj, herboj kaj regionaj bestaj produktoj. Inter la plej konataj manĝaĵoj kaj ingrediencoj de Tabasko troviĝas pejelagarto, kakao, maizo, banano, kokosaj produktoj, fiŝoj, mariskoj kaj lokaj saŭcoj.
En Villahermosa eblas trovi tradiciajn manĝejojn, merkatojn, restoraciojn de regiona kuirarto kaj modernajn gastronomiajn proponojn. La kakao kaj ĉokolado havas specialan kulturan signifon, ĉar Tabasko estas unu el la historiaj regionoj de kakaa produktado en Meksiko.
La loka manĝokulturo rilatas al rivera vivo, kamparaj produktoj kaj indiĝena kaj mestiza heredaĵo. Pro tio gastronomio estas grava parto de la turisma sperto en la ĉefurbo.
Simboloj
[redakti | redakti fonton]
Inter la historiaj simboloj de Villahermosa troviĝas la blazono koncedita en la kolonia periodo al la urbo San Juan Bautista. En 1598, la reĝo Filipo la 2-a de Hispanio donis al la urbo la titolon Villa Hermosa de San Juan Bautista kaj koncedis al ĝi blazonon, kiu poste fariĝis unu el la reprezentaj simboloj de Tabasko.[46]
La blazono enhavas elementojn rilatajn al la hispana monarkio, la reĝlandoj de Kastilio kaj Leono, la kristana tradicio kaj la indiĝena ĉeesto en la regiono. Pro sia antikveco, ĝi estas unu el la gravaj heraldikaj simboloj ligitaj al la historio de Tabasko.
Villahermosa ankaŭ havas municipan flagon, uzatan en oficialaj agoj de la municipo Centro. Ĝia dezajno estas ligita al la flua kaj akva karaktero de la urbo, ĉar Villahermosa disvolviĝis inter la riveroj Grijalva, Carrizal kaj Viejo Mezcalapa.[47]
Religio
[redakti | redakti fonton]
Villahermosa estas la sidejo de la Diocezo de Tabasko kaj unu el la ĉefaj religiaj centroj de la subŝtato. La plej grava katolika templo de la urbo estas la Katedralo de la Sinjoro de Tabasko, situanta en la ĉefurbo kaj ligita al la katolika historio de la regiono.
La religia historio de Villahermosa estis markita de pluraj etapoj. Dum la kolonia periodo, la katolika eklezio havis gravan rolon en la formado de kvartaloj, preĝejoj kaj publikaj festoj. Dum la periodo de la garridismo, en la 20-a jarcento, la religia vivo estis forte limigita pro kontraŭklerikalaj politikoj, fermo de temploj kaj restriktoj kontraŭ publikaj religiaj praktikoj.
En la nuntempa urbo ekzistas diversaj kristanaj konfesioj, inkluzive de katolikaj, evangeliaj, baptistaj, presbiterianaj, adventistaj kaj aliaj komunumoj. Pro tio la religia pejzaĝo de Villahermosa estas diversa, kvankam la katolika tradicio restas historie grava.
Vidu ankaŭ
[redakti | redakti fonton]Referencoj
[redakti | redakti fonton]- 1 2 3 Población de la Ciudad de Villahermosa (hispane). Instituto Nacional de Estadística y Geografía (2020). Alirita 2026-05-14 .
- ↑ Normales climatológicas 1951-2010: Villahermosa, Centro (hispane). Servicio Meteorológico Nacional. Arkivita el la originalo je 2015-05-18. Alirita 2026-05-14 .
- 1 2 Centro (hispane). Enciclopedia de los Municipios y Delegaciones de México. Arkivita el la originalo je 2017-11-05. Alirita 2026-05-14 .
- 1 2 Geney Torruco Saravia, Villahermosa: nuestra ciudad, H. Ayuntamiento de Centro, 1987, p. 29.
- ↑ Geney Torruco Saravia, Villahermosa: nuestra ciudad, H. Ayuntamiento de Centro, 1987, p. 30.
- ↑ Geney Torruco Saravia, Villahermosa: nuestra ciudad, H. Ayuntamiento de Centro, 1987, p. 31.
- 1 2 3 Geney Torruco Saravia, Villahermosa: nuestra ciudad, H. Ayuntamiento de Centro, 1987, p. 34.
- ↑ Geney Torruco Saravia, Villahermosa: nuestra ciudad, H. Ayuntamiento de Centro, 1987, p. 32.
- ↑ Carlos Ruiz Abreu, Comercio y milicias de Tabasco en la Colonia, Gobierno del Estado de Tabasco, 1989, p. 117.
- ↑ J. Ignacio Rubio Mañé, Archivo de la Historia de Yucatán, Campeche y Tabasco, México, 1942, p. 240.
- ↑ Geney Torruco Saravia, Villahermosa: nuestra ciudad, H. Ayuntamiento de Centro, 1987, p. 36.
- ↑ Geney Torruco Saravia, Villahermosa: nuestra ciudad, H. Ayuntamiento de Centro, 1987, p. 40.
- ↑ Geney Torruco Saravia, Villahermosa: nuestra ciudad, H. Ayuntamiento de Centro, 1987, p. 41.
- 1 2 Carlos Martínez Assad, Breve historia de Tabasco, Fondo de Cultura Económica, 2006, p. 60.
- 1 2 Geney Torruco Saravia, Villahermosa: nuestra ciudad, H. Ayuntamiento de Centro, 1987, p. 48.
- ↑ Geney Torruco Saravia, Villahermosa: nuestra ciudad, H. Ayuntamiento de Centro, 1987, p. 49.
- ↑ Geney Torruco Saravia, Villahermosa: nuestra ciudad, H. Ayuntamiento de Centro, 1987, p. 51.
- ↑ Geney Torruco Saravia, Villahermosa: nuestra ciudad, H. Ayuntamiento de Centro, 1987, p. 54.
- ↑ Geney Torruco Saravia, Villahermosa: nuestra ciudad, H. Ayuntamiento de Centro, 1987, p. 58.
- ↑ Geney Torruco Saravia, Villahermosa: nuestra ciudad, H. Ayuntamiento de Centro, 1987, p. 71.
- ↑ Geney Torruco Saravia, Villahermosa: nuestra ciudad, H. Ayuntamiento de Centro, 1987, p. 72.
- ↑ Geney Torruco Saravia, Villahermosa: nuestra ciudad, H. Ayuntamiento de Centro, 1987, p. 83.
- ↑ Geney Torruco Saravia, Villahermosa: nuestra ciudad, H. Ayuntamiento de Centro, 1987, p. 85.
- ↑ Geney Torruco Saravia, Villahermosa: nuestra ciudad, H. Ayuntamiento de Centro, 1987, p. 87.
- ↑ Geney Torruco Saravia, Villahermosa: nuestra ciudad, H. Ayuntamiento de Centro, 1987, p. 88.
- ↑ Geney Torruco Saravia, Villahermosa: nuestra ciudad, H. Ayuntamiento de Centro, 1987, p. 100.
- 1 2 Geney Torruco Saravia, Villahermosa: nuestra ciudad, H. Ayuntamiento de Centro, 1987, p. 102.
- ↑ Manuel Gil y Sáenz, Compendio histórico, geográfico y estadístico del estado de Tabasco, Gobierno del Estado de Tabasco, 1979.
- 1 2 Geney Torruco Saravia, Villahermosa: nuestra ciudad, H. Ayuntamiento de Centro, 1987.
- ↑ Carlos Martínez Assad, Breve historia de Tabasco, Fondo de Cultura Económica, 2006.
- ↑ Geney Torruco Saravia, Villahermosa: nuestra ciudad, H. Ayuntamiento de Centro, 1987, p. 316.
- ↑ Carlos Martínez Assad, Breve historia de Tabasco, Fondo de Cultura Económica, 2006, p. 166.
- ↑ Carlos Martínez Assad, Breve historia de Tabasco, Fondo de Cultura Económica, 2006.
- ↑ Gobierno del Estado de Tabasco, historia contemporánea de Tabasco; vidu ankaŭ: Villahermosa: nuestra ciudad, Geney Torruco Saravia.
- ↑ Los procesos históricos de la UJAT (hispane). Universidad Juárez Autónoma de Tabasco. Alirita 2026-05-14 .
- ↑ Rutas del Sistema de Corredores Transbus (hispane). Universidad Juárez Autónoma de Tabasco. Alirita 2026-05-14 .
- ↑ Rutas Sistema Transbus (hispane). Gobierno del Estado de Tabasco. Arkivita el la originalo je 2026-05-10. Alirita 2026-05-14 .
- ↑ Tarifas oficiales del Servicio de Taxi (hispane). Secretaría de Movilidad, Gobierno de Tabasco. Arkivita el la originalo je 2023-12-22. Alirita 2026-05-14 .
- ↑ Programa Municipal de Desarrollo Urbano de Centro 2023 (hispane). H. Ayuntamiento de Centro (2023). Alirita 2026-05-14 .
- ↑ Nuestros aeropuertos: Villahermosa (hispane). ASUR. Alirita 2026-05-14 .
- ↑ Instituto Nacional de Antropología e Historia, Guía del Centro Histórico de Villahermosa, 2001.
- 1 2 3 4 5 Prontuario General del Estado de Tabasco 2020 (hispane). Gobierno del Estado de Tabasco (2020). Arkivita el la originalo je 2023-12-05. Alirita 2026-05-14 .
- ↑ Parque Museo La Venta - Villahermosa (hispane). Gobierno del Estado de Tabasco. Arkivita el la originalo je 2026-06-13. Alirita 2026-05-14 .
- ↑ Parque-Museo La Venta (hispane). Sistema de Información Cultural, Secretaría de Cultura. Alirita 2026-05-14 .
- ↑ Prontuario General del Estado de Tabasco 2020 (hispane). Gobierno del Estado de Tabasco (2020). Arkivita el la originalo je 2023-12-05. Alirita 2026-05-14 .
- ↑ Geney Torruco Saravia, Villahermosa: nuestra ciudad, H. Ayuntamiento de Centro, 1987, p. 31.
- ↑ H. Ayuntamiento de Centro (hispane). H. Ayuntamiento de Centro. Alirita 2026-05-14 .
Eksteraj ligiloj
[redakti | redakti fonton]- Oficiala retejo de la municipo Centro
- Oficiala retejo de la registaro de Tabasko Arkivigite je 2026-05-12 per la retarkivo Wayback Machine