Ŝolom Alejĥem
Ŝolom Alejĥem aŭ Ŝalom Alejĥem (jide שלום-עליכם, vera nomo Ŝolom Naĥumoviĉ Rabinoviĉ; naskiĝis je 1859 en Perejaslav-Ĥmelnickij, Rusia Imperio, mortis je 1916 en Novjorko, Usono) estis juda verkisto, dramaturgo kaj kleristo, unu el fondintoj de literaturo en jida lingvo. Liaj verkoj estas popularaj tutmonde kaj tradukitaj en multajn lingvojn.
Enhavo |
[redakti] Biografio
Fruajn siajn jarojn Ŝolom Alejĥem priskribis en nefinita aŭtobiografia romano "Reen de la foiro" (Funem yarid). Li naskiĝis je 2-a de marto 1859 el neriĉa ortodoksa juda familio en urbeto Perejaslav (nune Perejaslav-Ĥmelnickij) apud Kievo. Kiam li aĝis 13, lia patrino mortis. En aĝo de 15 jaroj li legis libron pri Robinsono Kruso kaj estis tiom inspirita ke li kreis propran, judan version de la libro kaj ekvolis mem iĝi verkisto. Ĝuste tiam li elektis pseŭdonomon Ŝolom Alejĥem, kiu estas tradicia juda salutvorto.
En 1876 li finis studon en la lernejo kaj eklaboris kiel privata instruisto. Unu el liaj studentoj estis Golde Loeva, filino de riĉa juda entreprenisto. Li instruis ŝin dum tri jaroj kaj eventuale ili enamiĝis unu en la alia. Kvankam patro de Golde ne volis ke ŝi geedziĝu kun malriĉa instruisto, ili fuĝis kaj geedziĝis en 1883. Poste Ŝolom Alejĥem priskribis similan epizodon en sia romano "Tevje la laktovendisto". La paro vivis kune ĝis morto de Ŝolom Alejĥem kaj havis ses infanojn.
Ekde 1883 Ŝolom Alejĥem venis al konkludo ke judoj devas havi propran literaturon en komuna lingvo. Kiel tiu lingvo li elektis la jidan, ĉar la hebrea estis tiatempe ne tre populara kaj konata plejparte inter kleraro, sed ne inter simplaj judoj. Ekde tiaj tempoj li skribis precipe en la juda, krom kelkaj malgrandaj eseoj kaj artikoletoj en la rusa kaj la hebrea. Post morto de sia bopatro li ricevis grandan heredaĵon, kiun preskaŭ tute malŝparis al eldono de jidlingva literatura almanako "Di Yidishe Folksbibliotek" (די יידישע פֿאָלקסבאיבלאיאָטעק, La jida popola biblioteko) kaj al subteno de junaj jidaj verkistoj.
Kritikoj nomis na Ŝolom Alejĥem "juda Mark Twain" pro stila simileco kaj emo verki po infanoj. Poste Mark Twain agnoskis, ke por li estas honoro rigardi sin kiel "Usona Ŝolom Alejĥem".
Post 1891 Ŝolom Alejĥem loĝis en Odeso, sed post pogromoj de 1905 fuĝis eksterlande. Tie li loĝis en Svisio, poste en Germanio. En 1914, pro komenco de Unua mondmilito kaj ĉar li estis civitano de Rusio, li estis elpelita el Germanio kaj veturis al Usono. La lastajn jarojn li loĝis en Novjorko, kie mortis en 1916. Ŝolom Alejĥem estas enteregita en tombejo en Queens.
En 1964 aperis Novjorka muzikalo "Fiddler on the roof" (Violonisto sur la tegmento), bazita sur libro "Tevje la laktovendisto" kiu estas unua komerce sukcesa anglalingva performo pli vivo de Eost-Eŭropaj judoj. En 1997 oni starigis monumenton por Ŝolom Alejĥem en Kievo kaj en 2001 ankaŭ en Moskvo. Krome, lian nomon tenas kratero sur Merkuro.
La nune konata usona verkistino kaj pedagogino Bel Kaufman estas nepino de Ŝolom Alejĥem.
[redakti] Plej gravaj verkoj
- Tevje la laktovendisto (טבֿיה דער מילכיקער), romano; 1894; tradukita en la angla kiel "Tevye and his daughters" (Tevje kaj liaj filinoj)
- Disigitaj kaj pelitaj (צעזאײט און צעשפּראײט), dramo, tragikomedio; 1903;
- La diluvo (דער מאַבל), romano;
- La sanga ŝerco (דער בלאוטאיגער שפּאַס), romano;
- Malfacilas esti jido (שװער צו זאײַן אַ ייִד), dramo; 1914;
- Granda gajno (דאָס גאױסע געװאינס), dramo; 1915;
- Vagantaj steloj (בלאָנדזנדע שטערן), romano;
- Motl, filo de kantoro Pejdi (מוטל פּײסי דעם חַזָּנס); nefinita romano, publikita en 1916
- Marienbad (מאַריענבאַד), nepubplikita manskribo trovita en 1917, post morto de Ŝolom Alejĥem, far lia edzino.
- Reen de la foiro (פֿונעם יאַריד), nefinita aŭtobiografio skribita inter 1912 kaj 1916.
[redakti] Portretoj
[redakti] Ligiloj kaj referencoj
- Kolekto de verkoj de Ŝolom Alejĥemruse
- Литературная страница Шолом-Алейхема в библиотеке Б. Бердичевского. Библиография и произведения (рус.)ruse
- Рецензия на книгу «Записки коммивояжера» на сайте booknik.ruruse
- Интервью с Бэл Кауфман (Bel Kaufman)ruse
- The Sholom Aleichem Network angle
- Sholem Aleichem on Project Gutenbergangle
- The Bloody Hoax (a book review)angle
