Hmonga lingvo
El Vikipedio
La hmonga lingvo (ankaŭ miaa[1], hmonge Hmoob) estas dialektaro hmong-miena parolata tutmonde, ĉefe en Sud-Orienta Azio.
| Hmonga lingvo | |
|---|---|
| Parolata en: |  Ĉinio Laoso Tajlando Usono Vjetnamio |
| Parolantoj: | almenaŭ 4 milionoj |
| Genetika klasifiko: | Hmong-miena Hmonga |
| Oficiala statuso | |
| Oficiala lingvo de: | Neniu lando |
| ISO 639-1: | neniu |
| ISO 639-2: | hmn |
| SIL: | |
| Specimeno | |
| La Patro Nia: | |
|
|
Enhavo |
[redaktu] Historio
[redaktu] Geografia distribuo
[redaktu] Dialektoj
[redaktu] Sonoj
Jen la Blankhmonga (hmoob dawb) kaj Verdmonga (moob ntsuab) dialektoj.[2] Tiuj dialektoj reciproke kompreniĝas, sed malsimilas pro leksiko kaj sonoj. Ekzemple, en Verdmonga mankas aspiracio de /m/, sed ĝi havas trian vokalon nazan, /ã/.
[redaktu] Vokaloj
La vokalajn sistemojn de Blankhmonga kaj Verdmonga montras tiuj tabeloj. Fonemoj unikaj de ĉiu dialekto markiĝas kolore:
| Monoftongoj | Buŝaj | Nazaj | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Frontaj | Centraj | Malfrontaj | Frontaj | Centraj | Malfrontaj | ||
| Fermaj | i i |
ɨ w |
u u |
||||
| Mezaj | e e |
ɔ o |
ẽ en |
ɔ̃ on |
|||
| Malfermaj | a a |
ã an |
|||||
| Diftongoj | Falaj | Leviĝaj |
|---|---|---|
| Ferma diftongero fronta | ai ai |
iə ia |
| Ferma diftongero centra | aɨ aw |
|
| Ferma diftongero malfronta | au au |
uə ua |
[redaktu] Konsonantoj
La Hmonga, malkiel Esperanto, havas aspiracion, nazajn vokalojn, kaj flankan ellasan ekblovon por distingi fonemojn. La Konsonantaron Hmongan montras la tabelo jena. (Konsonantoj unikaj de Blankhmonga kaj Verdmonga montriĝas kolore.)
| Bilabialo | Labial -dentalo |
Dentalo | Retroflekso | Palatalo | Velaro | Uvularo | Glotalo | |||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Simpla | Dentala kaj blova elflanke |
Centra | Laterala | |||||||||||||||||||
| Naza | m m |
m̥ hm |
mˡ nl |
m̥ɬ hnl |
n n |
n̥ hn |
ɲ ny |
ɲ̥ hny |
ŋ g |
|||||||||||||
| Ploziva | Sen voĉo | p p |
pʰ ph |
pˡ pl |
pɬ plh |
t t |
tʰ th |
tˡ tl |
tɬ tlh |
ʈ r |
ʈʰ rh |
c c |
cʰ ch |
k k |
kʰ kh |
q q |
qʰ qh |
ʔ -m |
||||
| Kun voĉo | d d |
dʱ dh |
||||||||||||||||||||
| Post nazaleto | mb np |
mbʱ nph |
mbˡ npl |
mbɬ nplh |
nd nt |
ndʱ nth |
ndˡ ntl |
ndɬ ntlh |
ɳɖ nr |
ɳɖʱ nrh |
ɲɟ nc |
ɲɟʱ nch |
ŋɡ nk |
ŋɡʱ nkh |
ɴɢ nq |
ɴɢʱ nqh |
||||||
| Afrikata | Sen voĉo | ts tx |
tsʰ txh |
ʈʂ ts |
ʈʂʰ tsh |
|||||||||||||||||
| Post nazaleto | ndz ntx |
ndzʱ ntxh |
ɳɖʐ nts |
ɳɖʐʱ ntsh |
||||||||||||||||||
| Frikativa | v v |
f f |
s x |
ɬ hl |
ʐ z |
ʂ s |
ʝ z |
ç s |
h h |
|||||||||||||
| Alproksimanta | l l |
|||||||||||||||||||||
[redaktu] Silaba strukturo
Hmongaj silaboj havas simplan strukturon: unua silabero necesas (plej ofte), silabero meza povas esti monoftongo aŭ diftongo, kaj finaj konsonantoj ne povas esti, krom ke tamen konsonanto [ŋ] povas finigi nazajn vokalojn kaj konsonanto [ʔ] kun ekuvuma uvumegen tono.
[redaktu] Tonoj
Hmonga estas tona lingvo uzanta 7 malsamajn tonojn:
| Tono | Ekzemplo[3] | Literumo |
|---|---|---|
| Maluvuma | /pɔ́/ "pilko" | pob |
| Meza | /pɔ/ "lieno" | po |
| Uvuma | /pɔ̀/ "dorno" | pos |
| Ekmaluvuma uvumen | /pɔ̂/ "ino" | poj |
| Ekmeza maluvumen | /pɔ̌/ "ĵeti" | pov |
| Ekuvuma uvumegen | /pɔ̰/ "vidi" | pom |
| Ekmeza uvumen | /pɔ̤/ "avino" | pog |
[redaktu] Skribado
La Latinigita Populara Alfabeto (LPA) estas la plej vaste uzata alfabeto por skribi la blankhmongan kaj la verdmongan. Ĝi kreiĝis en Laoso inter jaroj 1951 kaj 1953 per tri misiistoj eŭropaj kaj multaj Hmongaj helpintoj. Multaj aliaj skribaj sistemoj ankaŭ kreiĝis, inkluzive de sistemoj kun la latina alfabeto bazita de pinjino aŭ la Vjetnama alfabeto. Estas ankaŭ Pahajo, unika skriba sistemo kreita per Shong Lue Yang, Hmonga animema gvidinto Laosa, kiu kredis, ke la skriban sistemon Dio montris.[4]
| LFA | IFA | Ekspliko |
|---|---|---|
| c- | [c] | Simila al "tj" en "advokatjuro;" kun langa korpo kontraŭ palato |
| ch- | [cʰ] | Simila al "thj" en "advokatjuro;" kun langa korpo kontraŭ palato kaj kun aspiracio |
| d- | [d] | Kiel "d;" sen aspiracio. Nur en Blankhmonga. |
| dh- | [dʱ] | Kiel "d;" kun aspiracio. Nur en Blankhmonga. |
| f- | [f] | Same kiel Esperante |
| g- | [ŋ] | Kiel naza "n" kelkfoje antaŭ "k" aŭ "g" |
| h- | [h] | Same kiel Esperante |
| hl- | [ɬ] | Kiel "l" sen voĉo kaj kun samtempa "h;" simila al Kimria "ll" |
| hm- | [m̥] | Kiel "m" sen voĉo kaj kun samtempa "h." Nur en Blankhmonga. |
| hn- | [n̥] | Kiel Hmonga "hm" aŭ kiel "n" sen voĉo kaj kun samtempa "h." Nur en Blankhmonga. |
| hnl- | [m̥ɬ] | Kiel Hmonga "hn" kun sekva Hmonga "hl." Nur en Blankhmonga. |
| hny- | [n̥j] | Kiel Hmonga "hn" kun sekva "j." Nur en Blankhmonga. |
| k- | [k] | Kiel "k;" sen aspiracio |
| kh- | [kʰ] | Kiel "k;" kun aspiracio |
| l- | [l] | Same kiel Esperante |
| m- | [m] | Same kiel Esperante |
| n- | [n] | Same kiel Esperante |
| nc- | [ɲɟ] | Simila al "ndj" en "landjardo" aŭ "ntj" en "centjaro;" kun langa korpo kontraŭ palato |
| nch- | [ɲɟʱ] | Simila al "ndhj" en "landjardo" aŭ "nthj" en "centjaro;" kun langa korpo kontraŭ palato kaj kun aspiracio |
| nk- | [ŋɡ] | Kiel naza "ng" en "angilo;" sen aspiracio |
| nkh- | [ŋɡʱ] | Kiel naza "ngh" en "angilo" aŭ naza "nkh" en "ankaŭ;" kun aspiracio |
| nl- | [mˡ] | Kiel "ml" en "amletero" |
| np- | [mb] | Kiel "mb" en "ambaŭ;" kun aspiracio |
| nph- | [mbʱ] | Kiel "mbh" en "ambaŭ" aŭ "mph" en "ampero;" kun aspiracio |
| npl- | [mbˡ] | Kiel "mbl" en "emblemo;" sen aspiracio |
| nplh- | [mbɬ] | Kiel "mbhl" en "emblemo" aŭ "mphl" en "ampleksa;" kun aspiracio |
| nq- | [ɴɢ] | Kiel "ng" en "angilo;" kun langa malfronto apud uvulo (plej malfronte buŝe) kaj sen aspiracio |
| nqh- | [ɴɢʱ] | Kiel Hmonga "nq" aŭ kun aŭ sen voĉo; ĉiam kun aspiracio |
| nr- | [ɳɖ] | Simila al "nd" en "ondo" aŭ "nt" en "antaŭ;" kun langa pinto malantaŭ alveolara kresto |
| nrh- | [ɳɖʱ] | Simila al "nd" en "ondo" aŭ "nt" en "antaŭ;" kun langa pinto malantaŭ alveolara kresto kaj kun aspiracio |
| nt- | [nd] | Kiel "nd" en "ondo;" sen aspiracio. Nur en Blankhmonga. |
| nth- | [ndʱ] | Kiel "ndh" en "ondo" aŭ "nth" en "antaŭ;" kun aspiracio. Nur en Blankhmonga. |
| nts- | [ɳɖʐ] | Simila al "nĝ" en "manĝi" aŭ "nĉ" en "anĉo;" kun langa pinto malantaŭ alveolara kresto |
| ntsh- | [ɳɖʐʱ] | Simila al "nĝh" en "manĝi" aŭ "nĉh" en "anĉo;" kun langa pinto malantaŭ alveolara kresto kaj kun aspiracio |
| ntx- | [ndz] | Kiel "ndz" en "landzono" aŭ "nc" en "danci;" sen aspiracio |
| ntxh- | [ndzʱ] | Kiel "ndhz" en "landzono" aŭ "nc" en "danci;" kun aspiracio |
| ny- | [ɲ] | Simila al "nj" en "panjo" aŭ kiel Hispana "ñ" |
| p- | [p] | Kiel "p;" sen aspiracio |
| ph- | [pʰ] | Kiel "ph;" kun aspiracio |
| pl- | [pˡ] | Kiel "pl" en "placo;" sen aspiracio |
| plh- | [pɬ] | Kiel "phl" en "placo;" kun aspiracio |
| q- | [q] | Simila al "k;" kun langa malfronto apud uvulo (plej malfronte buŝe) kaj sen aspiracio. Kiel Franca "r" sen trilo. |
| qh- | [qʰ] | Kiel Hmonga "q" kun aspiracio |
| r- | [ʈ] | Simila al "t" kun langa pinto malantaŭ alveolara kresto; sen aspiracio |
| rh- | [ʈʰ] | Hmonga "r;" kun aspiracio |
| s- | [ʂ] | Kiel "ŝ;" kun langa pinto malantaŭ alveolara kresto |
| t- | [t] | Kiel "t;" sen aspiracio |
| th- | [tʰ] | Kiel "th;" kun aspiracio |
| ts- | [ʈʂ] | Simila al "ĉ;" kun langa pinto malantaŭ alveolara kresto |
| tsh- | [ʈʂʰ] | Simila al "ĉh;" kun langa pinto malantaŭ alveolara kresto kaj kun aspiracio |
| tx- | [ts] | Kiel "c;" sen aspiracio |
| txh- | [tsʰ] | Kiel "ch;" kun aspiracio |
| v- | [v] | Same kiel Esperante |
| x- | [s] | Kiel "s" |
| xy- | [sj] | Kiel "sj" en "sesjaro" |
| y- | [j] | Kiel "j" |
| z- | [ʐ] | Simila al "ĵ" kun langa pinto malantaŭ alveolara kresto |
[redaktu] Gramatiko
La Hmonga estas analiza SVO lingvo. Adjektivoj sekvas substantivoj. Substantivaj frazeroj povas enhavi tiajn vortojn: (vortojn nenecesajn indikas parentezoj):[5]
(posesivo) + (kvanta vorto) + (klasila vorto) + substantivo + (adjektivo) + (indikila vorto)
[redaktu] Substantivoj
La uskleco de Hmongaj substantivoj ne indikiĝas.
[redaktu] Pronomoj
La Hmonga pronoma sistemo distingas tri personojn kaj tri kvantojn - singularo, dualo, kaj plurala. Ili ne indikiĝas laŭ uskleco; la sama vorto uzigzas por "mi," "mia/j/n," kaj "min," "ĝi," "ĝia/j/n," kaj "ĝin," k.t.p. Jen la personaj pronomoj de Blankhmonga (Hmoob Dawb):
| Persono: | Unua | Dua | Tria |
|---|---|---|---|
| Singulara | kuv | koj | nws |
| Duala | wb | neb | nkawv |
| Plurala | peb | nej | lawv |
[redaktu] Verboj
Hmongaj verboj ne indikiĝas mem la tempon. Oni uzas aliajn vortojn kaj la kuntekston por montri, kiam okazis kaj kiel daŭris la ago.
[redaktu] Modifilaj vortoj
La Hmonga havas adjektivojn, klasilojn, posesivojn, kaj indikilojn por modifi aliajn vortojn.
[redaktu] Kvantaj Vortoj
[redaktu] Klasilaj Vortoj
Klasilaj Vortoj en la Hmonga uziĝas por distingi substantivon kaj por specifi nombraton. Ili aplikiĝas kun substantivo kutime laŭ ĝia animeco, formo, funkcio, grandeco, aŭ konstisto. La Hmonga havas pli ol 50 klasilojn. Jen preskaŭ duono de la tuta klasilaro:
| Vorto | Uzo | Ekzemplo[6][7] | Signifo | Traduko |
|---|---|---|---|---|
| caj* | fadeno | ib caj quav tsov | unu faden feko tigro | fekaĵo de tigro |
| ce(v) | kompleto | ib ce khaub ncaws | unu komplet vestaĵo | kostumo |
| ces* | angulo/sekcio | ib ces teb | unu sekci farmo | sekcio farmeja |
| cov* | tipo | ib cov nyuj | unu tip bovo | bovo |
| daig* | plataĵo | ib daig liaj | unu plataĵ farmo | farmkampo |
| daim | plata maldikaĵo | ib daim ntawv | unu maldikaĵ papero | folio papera |
| hauv* | individuo | ib hauv zaub | unu individu legomo | legomo |
| kaj* | fadenecaĵo | ib kaj zaub | unu fadenecaĵ legomo | |
| kauj* | ringo | ib kauj hmab | unu ring vito | vita ringo |
| kev* | vojo/maniero | kev haus | manier trinki | trinkmaniero |
| kob* | okazo | ib kob nag | unu okaz pluvo | unu fojon pluvi |
| koog* | grupo | ib koog xyoog | unu grup bambuo | bambuaro |
| leej | homo | ib leej txiv | unu hom patro | patro |
| lo | vorto | ib lo lus | unu vort vorto | vorto |
| lub | ronda grandaĵo | ib lub tsev | unu grandaĵ domo | domo |
| niag* | (iu) tia | ib niag neeg phem | unu ti homo malbona | malbonulo |
| nkawm | duopo, paro | ib nkawm niam txiv | unu duop ino viro | paro geedza (da virino kaj viro) |
| ntsia(v)* | kerno | ib ntsiav pobkws | unu kern bul-maizo | maizkerno |
| ntwg* | fasko | ib ntwg cua | unu fask vento | ekblovo venta |
| pab* | teamo, animalaro | ib pab dev | unu animalar hundo | hundaro |
| pag* | stako | ib pag quav | unu stak feko | stako da feko |
| pawg* | aro | ib pawg nplej | unu ar rizo-nerikoltita | akvakampo riza |
| phab* | muro | ib phab roob | unu mur monto | monta bloko |
| phau | bindaĵo | ib phau ntawv | unu bindaĵ papero | libro/foliaro |
| pluag/pluas | manĝo | ib pluag mov | unu manĝ manĝaĵo | manĝo |
| pob* | rondaĵo | ib pob ntoos | unu rondaĵ arbo | arba stumpo |
| qhoo* | fasko | ib qhoo zaub | unu fask legomo | fasko da legomoj |
| rab | ilo | ib rab riam | unu il tranĉilo | tranĉilo |
| res* | floro | ib res paj | unu flor floro | floro |
| rev* | florfasko | ib rev paj | unu fask floro | fasko da floroj |
| tej* | (iuj) tiaj | ib tej neeg phem | unu ti homo malbona | malbonularo |
| tsab | letero | ib tsab ntawv | unu leter papero | letero |
| tsob | planto | ib tsob ntoo | unu plant arbo | arbo |
| tsoom* | aro unutipa | ib tsoom kwvtij | unu tip pli-juna-frato-malpli-juna-frato | frataro |
| tus/tug | longa maldikaĵo, animalo | ib tug cwj mem ntoos | unu maldikaĵ memori skribilo arbo | krajono |
| txhais* | korpa membro | ib txhais tes | unu membr mano | mano |
| txoj* | longaĵo | ib txoj hluas | unu longaĵ ŝnuro | ŝnuro |
| zaj* | kanto, frazo | ib zaj kwv txhiaj plees | unu kant poema-serenado amindumo | Serenado aminduma |
uas-marki subjekton
[redaktu] Adjektivoj
[redaktu] Adverboj
[redaktu] Citaĵoj
- ↑ "Miao" estas etna nomo kun deveno en la ĉina. La vorto havis malbonan kunsenton, signifanta iel "kato," do iuj hmongoj volis, ke oni ne uzu la vortojn, kiuj devenas de la ĉina. Nun, tamen, la ĉina vorto ne plu uziĝas kiel fivorto, kaj ĉinaj hmongoj ofte uzas la vorton "miao" por priparoli sin mem. "Miao" ankaŭ ekuziĝis por priparoli pli grandan etnaron.
- ↑ White Hmong phonology: Golston, Chris; Phong Yang (2001). “Hmong loanword phonology”, in: C. Féry, A. D. Green, and R. van de Vijver (eds.), Proceedings of HILP 5, Linguistics in Potsdam 12, Potsdam: University of Potsdam. ISBN 3-935024-27-4, 40-57. [1] Green Mong phonology: Smalley, William et.al. Mother of Writing. Chicago: University of Chicago Press, 1990. p. 48-51. See also: Mortensen, David. “Preliminaries to Mong Leng (Hmong Njua) Phonology” Unpublished, UC Berkeley. 2004.
- ↑ Ekzemploj el: Heimbach, Ernest H. White Hmong-English Dictionary [White Meo-English Dictionary]. 2003 ed. Ithaca, NY: Cornell Southeast Asia Program Publications, 1969. Notu, ke multaj el ĉi tiuj vortoj havas multajn signifojn.
- ↑ Pahawh Hmong alphabet
- ↑ Ratliff, Martha (1997). "Hmong-Mien demonstratives and pattern persistence". Mon-Khmer Studies Journal 27: 317-328. Retrieved on 2007-06-06.
- ↑ Ekzemploj kun steloj venas el: Jay, Xiong. Lus Hmoob Txhais (Hmong-English Dictionary). 2nd ed. 2005.
- ↑ Ekzemploj sen steloj venas el: Kan, Xiong, & Kohnert. "Comparison of the Cues Between Hmong and English." Chart. Hmong-English Bilingual Speakers; Resources for Speech-Language Pathologists, Educators, and Parents. University of Minnesota. <http://www.tc.umn.edu/~kanx0004/index_files/languagecuesL1L2.htm>. 2006.
[redaktu] Vidu ankaŭ
[redaktu] Eksteraj ligoj
- Hmonga-Esperanto kaj Angla-Hmonga vortaro (esperanto per Traduku.net)
- Mong Literacy (Ntawv Moob) (angla/hmonga)
- Hmong Dictionary (angla)
