Adalbert Baumann

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Salti al navigilo Salti al serĉilo
Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.

Adalbert BAUMANN [baŭman] (naskiĝis la 10-an de februaro 1870 en Karlstadt am Main, Reĝlando Bavario,[1] mortodato ĝis nun ne detale konata, sed post 1937) estis germana instruisto, kiu laboris kiel gimnazia profesoro en Munkeno, inter la du mondmilitoj krome aktivis kiel naciisma politikisto, kaj evoluigis plurajn projektojn de planlingvoj baziĝantaj je modifita, plisimpligita germana lingvo respektive de ties bavara dialekto. Unua publikaĵo estis la projekto "monda germana" aŭ Wede (mallongigo por Weltdeutsch), libroforme prezentita en 1915, meze de la Unua Mondmilito.[2]. Ankoraŭ samjare, en prelego de la 16-a de decembro 1915, libroforme publikigita sekvajare, li prezentis plilaboritan version de la projekto.[3] Post la milito, li en 1918 kaj 1919 estis parlamentano de la Provizora Nacia Konsilio (Provisorischer Nationalrat) de Bavario, kiel reprezentanto de partio nomata Demokratisch-sozialistische Bürgerpartei München ("demokratia-socialista civitana partio de Munkeno").[1].

En ambaŭ libroj, post konciza prezento pri la neceso de monda interlingvo kaj akra kritiko de la ĝistiamaj solvoproponoj kiel Volapuko kaj Esperanto, Adalbert Baumann proponis la evoluon de artefarita lingvo baze de moderna lingvo. Laŭ li principe taŭgus kaj la angla kaj la germana, sed post la unuaj sukcesoj de la germana armeo en la militaj jaroj 1914 kaj 1915 li firme kredas je la "venko de la germaneco": la hegemonia pozicio de la angla lingvo pro la milito de 1915 kaj 1915 estus malfortigita kaj li vidas naturan selektadon favore al la germana etno. (Citaĵo: "Pro la venka mondmilito de 1914 kaj 1915 la politika pezo kaj renomo de la Germana Regno senkompare kreskis, la tuta mondo serĉos la amikecon de la potenculo, kiel la floroj orientiĝas laŭ la suno do ĉiuj signifaj popoloj en la sekvaj jardekoj kliniĝos direkte al Germanio, por ricevi de ĝi kulturan lumon kaj socian sunbrilon."[4] Tial sola kandidato kiel bazo de kreinda monda lingvo restus la germana lingvo.

Do li formis sian artefaritan lingvon el la germana lingvo, kaj aldonis iujn elementojn el la mezaltgermana lingvo (en kiu laŭ li estas malpli da konsonantoj ol en la norma germana kaj tio plifaciligus la lingvolernadon) kaj plifaciligoj el diversaj germanaj dialektoj. La lingvoprojekto Wede ne nur estis celata esti helpa lingvo en la germanaj kolonioj, sed estus internacia komunikilo "por la aliancanoj kaj amikoj [de la Germana Regno]".

En 1925 li prezentis pluevoluon, kiun li nomis Welt'pitschn [VELTpiĉn], "monda piĝino", en 1928 plian pluevoluon, kiun li nomis Oiropa'pitschn [ojROpapiĉn], "eŭropa piĝino".

Post la instaliĝo de Nazia Germanio komence de la jaro 1933, li la 10-an de septembro 1933 prezentis sian proponon de germana plifaciligita interlingvo kaj de centra oficejo por ties subteno en letero al Joseph Goebbels,[5] la ministro pri propagando de Nazia Germanio kaj potenca alianculo de Adolf Hitler. La "internaciece naciismaj" ideoj de Adalbert Baumann tamen ne interesis la ideologojn de Nazia Germanio: Male en 1937 li estis malmembrigita el la nazia partio NSDAP.[5]

Referencoj[redakti | redakti fonton]