Lingva strukturo de Esperanto

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Salti al navigilo Salti al serĉilo

La kono de la ĉefaj strukturoj de Esperanto permesas kompreni pli facile kelkajn lingvistikajn konceptojn (morfemo, generatora gramatiko ktp), ankaŭ kompreni kiel ĝi povas plibonigi la tradukojn kaj akceli la lernadon de Esperanto kaj aliaj lingvoj. Zamenhof, la iniciatinto de Esperanto, volis facile lerneblan kaj parolatan helpan internacian lingvon. Facileco signifas optimuman kombinadon de simpleco, reguleco, klareco kaj stabileco. Al tiu ĉi optimumo de facileco kaj internacieco, Esperanto estas probable la parolata lingvo la plej proksima.

Laŭ Inazo Nitobe, vic-ĝenerala sekretario de la Ligo de Nacioj, Esperanto estas "almenaŭ okoble fojojn pli facila ol iu ajn alia lingvo".

Dekduo da ĉefaj reguloj kaj trovaĵoj permesas ekklarigi ĝin.

Du pri la fonetiko : "ĉiu vorto estas prononcata kiel ĝi estas skribita" kaj "la tonika akcento ĉiam estas metita sur la antaŭlastan silabon".

Sep pri la gramatiko : 1) kvin ne verbaj kaj ses verbaj finaĵoj permesas koni la identigon de la gramatika funkcio de ĉiu leksika vorto, kaj do tuj kompreni la fraz-strukturon. 2) La ses verbaj finaĵoj sufiĉas por la konjugacio de ĉiuj verboj. 3) Estas nur unu artikolo; 4) dek kvin kardinalaj numeralaj adjektivoj estas senŝanĝaj kaj permesas kalkuli ĝis pli ol miliardo ; 5) la naŭ personaj kaj posesivaj pronomoj estas regulaj kaj ankaŭ la korelativaj pronomoj kaj adverboj ; 6) estas ankaŭ proksimume 30 simplaj adverboj, 30 prepozicioj, 15 ligvortoj. 7) Pri la sintakso kaj la kunmetitaj vortoj, la determinanto en la larĝa senco ĝenerale antaŭigas la determinitan aŭ ĉefan vorton.

Finfine tri pri la leksikono: 1) la radikoj havas la plej grandan internaciecon; 2) 40 regulaj afiksoj kun difinita signifo ebligas nekredeble malpliigi la vort-provizon lerni ; 3) La idiomaĵoj kaj homonimoj praktike ne ekzistas kaj malmulte da vortoj havas plurajn signifojn.

La konstruo de la lingvo[redakti | redakti fonton]

Kvar faktoroj de facileco[redakti | redakti fonton]

Laŭ Gaston Waringhien, grava vortaristo, gramatikisto kaj historiisto de Esperanto, la relativa facileco de lingvo dependas ĉefe de kvar faktoroj[1]:

- la simpleco kaj nombro de lernadaj elementoj estas kiel eble plej malgranda;

- la reguleco kaj la reguloj pri la kombinaĵoj de la lingvo havas malmulte da esceptoj;

- la klareco, aŭ ke la normala ludado de ĉi tiuj reguloj ne kondukas al ambigueco aŭ malprecizeco;

- la stabileco aŭ ke la tuta mekanismo estas, kiel eble, plej forigita de individuaj kapricoj kaj eluziĝo de tempo.

Ni povas paroli pri optimumo de facileco. Esperanto estas probable la parolata lingvo la plej proksima al ĝi.

Pro longa tradicio, amaso da maljustigeblaj esceptoj kaj komplikaĵoj por justa internacia komunikado alkroĉis la vortarojn kaj gramatikojn de la plej parolataj naciaj lingvoj. Simpleco estas la unua kvalito de internacia lingvo, sed iafoje la kriterio de klareco devas regi. Kompari diferencajn lingvojn povas helpi trovi pli bonan ekvilibron.

Kiel faciligi konjugacion, ĝenron, deklinaciojn ?[redakti | redakti fonton]

Tiel por la konjugacio, la ekzemplo de la angla kaj de la germana indikas, ke Esperanto povis redukti pasintajn tempojn al unu; sed la distingo inter la tri tempoj, -de la pasinteco, nuntempo kaj estonteco-, estas necesa por la klareco.

Koncerne al la vira, ina kaj neŭtra ĝenro, la ekzemplo ankaŭ de la angla indikas, ke ĉi tiu distingo ne necesas por la artikolo aŭ la adjektivo; sed la nevarieco en la nombro de la adjektivoj riskas miskomprenojn kaj limigojn de konstruo.

Pri deklinacioj, la ekzemplo de la franca kaj angla pledas por ilia forigo; sed la risko de miskompreno por parolantoj de lingvoj kun deklinacioj estas tiel grava, ke Zamenhof retenis la akuzativon.

Post la decidoj pri la strukturo de la lingvo, simpleco kaj reguleco estas maksimumaj. La foresto de esceptoj tre faciligas la lernadon de la lingvo. La relativa facileco estas observata samtempe por la fonetiko, por la gramatiko en la strikta senco kaj por la leksikono. Ni povas paroli pri lingvaj akceliloj de la lernado.

16 bazaj reguloj de gramatiko[redakti | redakti fonton]

La baza gramatiko de Esperanto estas reduktita al 16 mallongaj reguloj kiuj suferas neniun escepton. Ĝi estas tiel simpla kaj logika, ke oni povas lerni ĝin en malpli ol unu horo Oni rememoras pli malsupren la numerojn kaj ĉefajn elementojn de tiuj reguloj.

Pli detala lernu-gramatiko estas en: https://lernu.net/eo/gramatiko

La facileco de la fonetiko :[redakti | redakti fonton]

1) la latina alfabeto[redakti | redakti fonton]

Ĝi estas la plej internacia, kaj estas lernata en unua aŭ dua lingvo de ĉirkaŭ tri kvaronoj de la monda loĝantaro.

2) "ĉiu vorto estas prononcata kiel ĝi estas skribita" (regulo 9) ;[redakti | redakti fonton]

Unu litero egalas al unu sono, kiel en multaj lingvoj -ekzemple la kroata-.

3) 28 leteroj[redakti | redakti fonton]

El la 26 literoj de la klasika latina alfabeto, kvar literoj, kiuj estas duplikataj kun aliaj, ne konserviĝas (q, w, x, y); la aliaj 22 literoj estas prononcataj kiel en la Internacia Fonetika Alfabeto (I.F.A.), krom c =i ts; 6 aliaj literoj estas havigitaj per diakrita signo por ke unu litero egalas unu sonon: ĉ = angla ch ; ŝ =angla sh ; ĝ = angla j ; ĵ = franca j ; ĥ (malofta litero)= hispana j (jota) aŭ germana ch aŭ rusa x... ; u mallonga post a aŭ e = w angla -ekzemple. en la vorto Eŭropo-. Kiam oni ne povas skribi la diakritajn signojn, precipe antaŭ 2000, oni povas skribi respektive ch, sh, gh, jh, hh, kaj u por ŭ. La lingvo estas objektive facile prononcebla por la plimulto de homoj.

4)"la tonika akcento ĉiam estas metita sur la antaŭlastan silabon" (Regulo 10) ;[redakti | redakti fonton]

Tio ĉi estas la plej ofta kazo en la plej granda nombro de lingvoj.

Komparu al la angla. Profesoro John Wells, specialisto pri angla fonetiko skribis: "La pozicio de la akcento, kiu estas fundamenta por kompreno, povas esti precize determinita je 90% per 5 ĉefaj reguloj, 40 klasoj de esceptoj. kaj 120 klasoj de esceptoj al la esceptoj "

Konklude pri fonetiko[redakti | redakti fonton]

Ne estas malfacilaĵoj pri ortografio aŭ elparolo. Fonetiko povas esti lernata en kelkaj minutoj kaj estas almenaŭ duoble pli facila ol la ĉefa nuna lingvo de internacia komunikado, en kiu oni devas ĝenerale lerni unuflanke ortografion, aliflanke prononcon por la plimulto de la vortoj.

La gramatiko estas facila :[redakti | redakti fonton]

- pro la klareco de la finaĵoj de la kvar gramatikaj kategorioj de la plej nombraj leksikaj vortoj;

- ankaŭ pro la konjugacio kiu enhavas nur ses finaĵojn;

- pro la reguleco de la gramatikaj vortoj.

- pro la sintakso

– La klareco pri la kvar distingeblaj vokalaj finaĵoj -o, -a, -e, -i kaj -j + -n. (reguloj 2, 3, 7)[redakti | redakti fonton]

La kvar multopaj kategorioj de leksikaj vortoj estas rekoneblaj per ilia forprenebla finaĵo. La identigo de la gramatika funkcio tiam estas klara kaj permesas tre rapidan komprenon de la frazstrukturo.

La substantivo ĉiam finiĝas per -o (regulo n ° 2), la adjektivo per -a (regulo n ° 3), la infinitivo karakterizas per -i (regulo n ° 6), la adverbo derivita de -e ( Regulo 7).

Ekzemple, parol-o; parol-a; parol-i; parol-e.

Ĉi tiuj finaĵoj estas interŝanĝeblaj, kondiĉe ke la vorto tiel akirita havas signifon.

Plie estas du gramatikaj finaĵoj por la substantivoj, adjektivoj kaj pronomoj.

Reguloj 2 kaj 3. "Por formi la pluralon ni aldonu j al la singularo. La lingvo havas nur du kazojn: la nominativon kaj la akuzativon. Ĉi-lasta estas formita de la nominativo per la aldono de n". .

Ekzemple por la pluralo: parol-oj, parol-aj; kaj por la akuzativo aŭ komplemento sen prepozicio, diri Saluto-n. La akuzativo permesas flekseblecon en la ordo de grupoj de vortoj (subjekto kaj komplemento) kaj evitas dubasencojn.

La facileco de la konjugacio (regulo 6):[redakti | redakti fonton]

La internacia lingvo, kompare kun la plej vaste parolataj eŭropaj lingvoj, igis la konjugacion nekredeble facila. Estas simpla modelo, kiun ĉiuj verboj sekvas. Ĉi tio estas la regulo 6 de la Fundamento.

1) Kiel la angla preterito "La verbo ne ŝanĝiĝas por homoj aŭ por nombroj. Ekz .: mi far'as,- mi faras, la patr'o far'as, ili far'as "

2) estas nur ses elpreneblaj finaĵoj, tri por la indikativo, kiu enhavas nur la tri fundamentajn tempojn, kaj tri por la aliaj modoj:

"a) La nuna estas karakterizita de -as : mi far’as

b) La pasinteco, de is : vi far'is

c) La estonteco, de os : ili far'os.

ĉ) La kondiĉo, de us : ŝi far'us .

d) La volitivo, de u : far'u - ni far'u.

e) La infinitivo, per i : far'i .

3) Ekzistas nur unu helpa verbo esti.

La facileco de la gramatikaj determinantoj:[redakti | redakti fonton]

ili specifas la substantivon (artikolo, numeraloj) aŭ anstataŭigas ĝin (person- kaj posedaj pronomoj, korelaciaj pronomoj)

1) Regulo 1 :" Esperanto havas nur difinitan artikolon (la), neŝanĝeblan por ĉiuj ĝenroj, nombroj kaj kazoj. Li ne havas nedifinitan artikolon".[redakti | redakti fonton]

2) Regulo 4 :" La kardinalaj numeralaj adjektivoj estas senŝanĝaj: unu (1), du (2), tri (3), kvar (4), kvin (5), ses (6), sep (7), ok (8), naŭ (9), dek (10), cent (100), mil (1000). La dekoj kaj la centoj estas formitaj de la simpla kunveno de la unuaj dek numeroj. Al la kardinalaj numeralaj adjektivoj, ni aldonas: la finaĵon (a) de la adjektivo, por la ordinaraj numeraloj; obl, por multiplikaj numeraloj; on, por la frakciaj numeraloj.[redakti | redakti fonton]

La regulo estas, ke baznombroj multobligas la plej altajn unuojn (dek, cent, mil) kiam ili antaŭigas ilin, kaj aldonas al ili kiam ili sekvas ilin 12 dekdu; 20 dudek; 21 dudek unu; 108 cent ok; 800 okcent ktp. Kun 14 bazaj nombroj, oni povas kalkuli ĝis preskaŭ senfine.

3) Regulo 5 "La personaj pronomoj estas : mi, vi, li, ŝi, ĝi (por la bestoj aŭ la aferoj), si (mem), ni, ili, oni.[redakti | redakti fonton]

Por fari adjektivojn aŭ posedajn pronomojn, ni aldonas la finaĵon (a) de la adjektivo. Pronomoj estas deklinaciataj kiel la substantivoj. Ekz .: mi'n - (akuzativo), mi'a -, la vi'a'j" -

4) La korelativaj pronomoj.[redakti | redakti fonton]

Ili kombinas en unua(j) silabo (j) sian naturon kaj en lasta silabo sian valoron. Por sia naturo ili estas pridemandantoj (ki-), nedifinitaj (i-), demonstrativoj (ti-), kolektivoj (ĉi-) kaj negativoj (neni-). Por sia valoro ili estas la individuoj (-u), aferoj (-o), kvalitoj (-a) kaj posedo (-es). Kun ĉi tiuj 5 + 4 elementoj oni povas formi 5x4 = 20 tre oftajn adjektivajn pronomojn, kiuj estas nedisigeblaj simplaj radikoj, ekzemple kiu ; kio; kia; tio ; ĉio ; neniu ktp ...

Tiuj ĉi gramatikaj determinantoj estas sume nur 33 elementoj lerni, multe malpli ol en grandaj naciaj lingvoj.

La facileco de aliaj gramatikaj vortoj : primitivaj adverboj kaj kunligiloj.[redakti | redakti fonton]

1) La adverboj de rilato:[redakti | redakti fonton]

Ili estas, kun la korelativaj pronomoj, simplaj vortoj de la tabelo (tabel-vortoj); ilia(j) unua(j) silabo (j) estas la sama(j) kiel por korelativaj pronomoj; ilia lasta silabo respondas al ilia valoro: -om por kvanto; -am por la tempo ; -e por la loko; -al por la kaŭzo kaj -el por la maniero kun la karakterizaj vokaloj de ĉiu el tiuj ĉi du vortoj; tial ni povas dedukti 5 x 5 = 25 vortojn, ekzemple kiam ; kiom ; kie ; kiel , kial ; tiam ; tial; ĉiam ...

2) Trideko de aliaj primitivaj adverboj: ili estas la plej ofte monosilabaj, ekzemple: tuj ; ĉu ; jes ; ne.[redakti | redakti fonton]

3) Trideko de prepozicioj :[redakti | redakti fonton]

La spacaj, tempaj kaj logikaj rilatoj estas ĉiam esprimitaj ĉiu foje fare de la prepozicio ekzakte postulata de la signifo, kaj ne de pli-malpli kaprica tradicio

4) Dekkvino de konjunkcioj aŭ lig-vortoj[redakti | redakti fonton]

Ili kunmetas la propoziciojn unu al la alia; ni distingas kunordigantojn, ekzemple kaj, aŭ, sed kaj subjunkcioj kiel se, por ke, kvankam kaj tiel plu. Nenia subjunkcio influas la modon de la verbo kiu ĝin sekvas : nur la logiko decidas.

La logiko kaj facileco de la sintakso[redakti | redakti fonton]

La plej ofta vort-ordo en la mondo kaj ĝenerale en esperanto estas, ke la determinanto en la larĝa senco (inkluzive adjektivojn, adverbojn) antaŭas la determinitan aŭ ĉefan vorton. Tamen la ekzisto de la akuzativo permesas grandan flekseblecon, ĉiu inklinante, en la komenco, reprodukti la strukturojn de sia gepatra lingvo. Ĉi tiu pli granda libereco favoras facilecon en la esprimo.

.Konklude pri la gramatiko[redakti | redakti fonton]

La reguleco kaj klareco de la gramatiko ankaŭ igas ĝin duoble pli facila ol, ekzemple, por la angla

La facileco de la leksikon-lernado :[redakti | redakti fonton]

1) La eŭropaj radikoj, ĉefe de latina kaj ĝermana origino, havas la plej grandan internaciecon.[redakti | redakti fonton]

Tiel, esplorado pri la 4444 unuaj radikoj (jaroj 50’)indikas ke la parolantoj de la plej parolataj latinidaj lingvoj kaj de la angla agnoskas la radikojn ĉirkaŭ al 80%, tiuj de la germana al 76%, tiuj de la rusa ĉirkaŭ al 61% ktp.(Waringhien, ABC d’espéranto, punkto 49, 1967). Post 1960, la enkonduko de novaj sciencaj radikoj kreskigas tiujn ĉi proporciojn. Kaj neeŭropaj lingvoj ofte enkondukis multajn eŭropajn radikojn (ekzemple pluraj miloj en la japanan).

2) Laŭ Regulo 11: "Kunmetitaj vortoj estas akiritaj per simpla kuniĝo de la elementoj, kiuj formas ilin,[redakti | redakti fonton]

skribitaj kune, sed disigitaj per malgrandaj strekoj (1.)

La fundamenta vorto devas ĉiam esti ĉe la fino.

Gramatikaj finaĵoj estas konsiderataj vortoj. Ekz : vapor'ŝip'o (vaporŝipo) estas formita el: vapor, ŝip, kaj -o - finaĵo karakteriza de la substantivo. "

(1) En verkoj, adresitaj al homoj jam konantaj la lingvon, ĉi tiuj malgrandaj trajtoj povas esti preterlasitaj.

Grava noto: : la principo de la nevarieco de la leksikologiaj elementoj, kaj la ebleco diserigi ĉiujn vortojn en sendependajn radikojn aŭ simplajn vortojn (morfemojn). Tiuj simplaj vortoj havas sian propran signifon, kontribuas al la esperantigo ekstreme facila por kompreni kaj trakti. Ĉi tiuj trajtoj alproksimigas Esperanton al la aglutinaj kaj izolaj lingvoj, la plej parolataj en Azio kaj vaste ĉeestantaj en Afriko.

3) La uzo de ĉirkaŭ 40 regulaj afiksoj kun difinita signifo ebligas nekredeble malpliigi la lernado-tempon de la vort-provizo;[redakti | redakti fonton]

ekzemple prefikso "mal-" ebligas formi kontraŭajn adjektivojn ; do la listo de la lernendaj adjektivoj estas dividite preskaŭ per du; unu sufikso " -in " tradukas dekojn da ofte neregulaj formoj, kiuj esprimas la inan ktp ...

4) Anstataŭigo, kiam la vorto havas signifon, inter la finaĵoj de la kvar kategorioj de leksikaj vortoj[redakti | redakti fonton]

ankaŭ ebligas konsiderinde malpezigi la lernendan leksikon.

Plie homonimoj kaj idiomaĵoj estas preskaŭ neekzistantaj.

La baza vort'provizo estas do almenaŭ duoble pli rapide lernebla.[redakti | redakti fonton]

Laŭ Maurice ROLLET de L’ISLE (1859-1943), hidrografo, ĝenerala inĝeniero de la maro, "Esperanto posedas riĉan esprimon superan al tiu de la plej riĉaj el ekzistantaj aŭ mortaj lingvoj." Estas facile kompreni ĝin : la senlima, sed sistemigita kapablo formi vortojn per simpla apud-meto de aliaj vortoj[2], ebligas pliigi senfine la rimedojn de la vorto-trezoro, esprimi la plej subtilajn nuancojn, naski novajn intelektajn sentojn per renkontiĝo de konataj ideoj, sed ankoraŭ ne proksimigitaj. "

Tiuj ĉi karakterizaĵoj ebligas malkreskigi forte la lernadon de la baza vortprovizo. Tiel, laŭ finna lingvisto Vilho SEtÄLÄ, en "Fortoj de la vivo", la vortprovizo necesa por kompreni ordinaran tekston ĉe 80-90% estas 550 vortoj en Esperanto kontraŭ 2000 en la angla. Por kompreni ordinaran tekston je 99%, la vortprovizo estas respektive 2000 en Esperanto kaj 7000 en la angla.

La vortprovizo estas do almenaŭ duoble pli rapide lernebla kiel en la ĉefa nuna lingvo de internacia komunikado.

La multobligita facilaĵo[redakti | redakti fonton]

La malfacilaĵoj de ĉi tiuj tri komponentoj de lingvo (fonetiko, gramatiko kaj leksiko) sin multobligas : ni povas tiel konfirmi la observon de Inazo NITOBE, ke "Esperanto estas almenaŭ okoble ĝis dekoble fojojn pli facila ol iu ajn alia lingvo".

La psikologo Jean PIAGET [Johano Pjaĵe) studis la teorion de la « ĝeneraliga asimilado" de la lingvaj strukturoj, kiel ekzemple la pluralo, la konjugacio, la kunmetitaj vortoj…Ilia tre granda reguleco klarigas la facilecon de Esperanto.

Profesoro WARINGHIEN [Varingien] skribas: "Esperanto ankaŭ sentas impreson de kreiva facileco, kiu ne troveblas aliloke kaj kiu donas al ĉi tiu lingvo tre specialan ĉarmon" (ABC Esperanto al la uzo de tiuj, kiuj amas beletrojn, paĝo 50).

Umberto ECCO [EKO]," En la serĉado de la perfekta lingvo", skribas: "De lingva vidpunkto, Esperanto vere sekvas kriteriojn de ekonomio kaj efikeco admirindaj" [...] "Esperanto do povus funkcii kiel internacia lingvo ".

La daŭro de studo, almenaŭ ok fojojn pli rapide, havas gravajn konsekvencojn pri la justeco kaj la efikeco de Esperanto.


Referencoj[redakti | redakti fonton]

  1. Waringhien ABC de Esperanto (fr) L'Harmattan, Paris.
  2. René de Saussure, La vort-strukturo en esperanto, 32p, Serio "Brazilaj Kajeroj", n° 4, Laborgrupo "ANTAŬEN" Brasilia, 1985 reeldonoj

Bibliografio[redakti | redakti fonton]

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]

http://claudepiron.free.fr/livres/lingvadefio.htm