Fula lingvo

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Kelkaj afrikaj lingvoj i.a. la fula.
fula
Fulfulde
Parolata en Niĝerio, Gvineo, Senegalo, Malio, Niĝero, Kameruno, Burkino, ...
Denaskaj parolantoj 22 milionoj
Skribo Latina alfabeto
Lingvaj kodoj
Lingvaj kodoj
  ISO 639-2 ff
  ISO 639-3 ff
  SIL FF
Angla nomo Fula language
Franca nomo peul
Vikipedio
v  d  r
Information icon.svg

La Fula lingvo estas lingvo de Okcidenta Afriko, parolata de la popolo de FulaojFulani el Senegambio kaj Gvineo al Kameruno kaj Sudano. Ĝi estas parolata ankaŭ kiel la unua lingvo de la Tukuloroj en la valo de la rivero Senegalo kaj kiel dua lingvo de popoloj de aliaj areoj.


Estas diversaj nomoj uzataj por tiu ĉi lingvo, same kiel por la Fulaoj. Ili nomas sian lingvon PulaarPular en la okcidentaj dialektoj kaj Fulfulde (prononce kiel la angla esprimo full-full-day) en la centraj kaj orientaj dialektoj. Fula(h) kaj Fulani devenas origine el la Mandinga kaj la Haŭsa, respektive; Peul de la franca por la Volofa.

Klasado[redakti | redakti fonton]

Fula apartenas al la atlantika branĉo de la niĝerkonga lingvaro.

Priskribo[redakti | redakti fonton]

Fula havas reputacion esti komplika, sed vere ĝi estas sufiĉe regula (malmultaj esceptoj aŭ "malregulaj" formoj).

Morfologio[redakti | redakti fonton]

Fula estas bazita sur verbo-substantivaj radikoj, el kiuj devenas verbaj, substantivaj kaj modifigaj vortoj. Ĝi uzas ankaŭ Infiksojn (silabo enmetita meze de vorto, fakte post la radiko kaj antaŭ la finaĵo) por modifi la signifon.

Klasoj de substantivoj[redakti | redakti fonton]

Estas ĉirkaŭ 25 klasoj de substantivoj (ties nombro povas varii iomete laŭ diferencaj dialektoj).

Voĉoj[redakti | redakti fonton]

La verboj en Fula lingvo estas kutime klasitaj laŭ 3 "voĉoj" (escepte en Adamava Fulfulde): aktive, meza kaj pasiva. Ne ĉiu radiko povas esti uzata en ĉiu voĉo. Kelkaj verboj de meza voĉo estas Refleksivoj.

Komuna ekzemplo de tiuj verboj el la radiko loot- (lav-) estas jenaj:

  • lootude - lavi (ion)
  • lootaade - lavi (sin)
  • looteede - esti lavita

Ŝanĝo de konsonantoj[redakti | redakti fonton]

Alia eco de tiu ĉi lingvo estas la ŝanĝo de komenca konsonanto inter la formoj de singularo kaj pluralo de substantivoj kaj verboj (escepte en Pular, kie ne estas ŝanĝo en konsonantoj en verboj, nur en substantivoj).

Simpligita skemo estus jene:

  • b <-> mb <-> w
  • c <-> s
  • d <-> nd <-> r
  • g <-> ng <-> w
  • h <-> k
  • j <-> nj <-> y

Pronomoj[redakti | redakti fonton]

Fula havas inkludantajn kaj ekskludantaj pronomojn de unua persono.

Dialektoj[redakti | redakti fonton]

Kvankam estas multnombraj dialektoj de la Fula lingvo, ĝi estas kutime konsiderata kiel ununura lingvo. Wilson (1989) asertas, ke "longdistancaj veturantoj neniam trovas komunikadon malebla," kaj Ka (1991) konkludas, ke spite la geografian amplekson kaj la dialektan variadon, Fulfulde estas ĉefe kaj fundamente unu lingvo.[1] Tamen, tradukistoj de la Biblio supozas, ke almenaŭ oni bezonas 7 diferencajn tradukojn por fari ĝin komprenebla por ĉiuj parolantoj de la Fula, kaj Etnologoj konsideras kelkajn el la variantoj kiel separatajn lingvojn:

Orientocentra[redakti | redakti fonton]

Fulfulde, Orienta Niĝero (Niĝero)[redakti | redakti fonton]

Fulfulde, Centrorienta Niĝero (Niĝero)[redakti | redakti fonton]

Fulfulde, Niĝeria (Niĝerio)[redakti | redakti fonton]

Orienta[redakti | redakti fonton]

Fulfulde, Adamava, fub[redakti | redakti fonton]

  • 700.000 parolantoj en Kameruno (1993)
  • 128.000 en Ĉado (1993)
  • 90.000 en Sudano (1982)

Fulfulde, Bagirmi, fui[redakti | redakti fonton]

Okcidentocentra[redakti | redakti fonton]

Fulfulde, Maasina, ffm[redakti | redakti fonton]

  • 900.000 parolantoj en Malio (1991)
  • 7000 parolantoj en Ganao (1991)

Fulfulde, Borgu, fub[redakti | redakti fonton]

  • 280.000 parolantoj en Benino (2002)
  • 48.000 parolantoj en Togo (1993)
  • parolata ankaŭ en Niĝerio

Pular[redakti | redakti fonton]

Oni donas ankaŭ alternativajn nomojn kiel Futa Ĝalon (kio estas fakte la nomo de la regiono kie ĝi estas parolata).

  • 2.550.000 parolantoj en Gvineo (1991)
  • 50.000 parolantoj en Malio (1991)
  • 136.000 parolantoj en Senegalio (2002)
  • 178.000 parolantoj en Siera-Leono (1991)

Pular estas oficiala regiona lingvo en Gvineo, kaj multaj parolantoj estas unulingvaj. La lingvo prunteprenis multe el la Araba kaj la Franca, sed ankaŭ el la Angla, Portugala, Malinka, Susu, Volofa kaj aliaj.

Okcidenta[redakti | redakti fonton]

Pulaar[redakti | redakti fonton]

  • Maŭritanio, Senegalio kaj Gambio

Skribado[redakti | redakti fonton]

Latina alfabeto[redakti | redakti fonton]

Por skribado estas uzata la Latina alfabeto, sed Fula uzas la jenajn aldonajn specialajn literojn por distingi signife diferencajn sonojn: Ɓ/ɓ, Ɗ/ɗ, Ŋ/ŋ, Ɲ/ɲ, Ƴ/ƴ (i.e. imploda B, imploda D, velara N [sonoj kiel "ng" en la angla "king'], palatala N, ejektd Y). La apostrofo ʼ estas uzata kiel gorĝa halto. En Niĝerio ʼy anstataŭas ƴ, kaj en Senegalio la litero ñ estas uzata anstataŭ ɲ.

Fula alfabeto[redakti | redakti fonton]

a, aa, b, mb, ɓ, c, d, nd, ɗ, e, ee, f, g, ng, h, i, ii, j, nj, k, l, m, n, ŋ, ny (or ñ or ɲ), o, oo, p, r, s, t, u, uu, w, y, ƴ

La literoj q, x, z estas uzataj en kelkaj kazoj por prunteprenitaj vortoj. En Pular de Gvineo estas aldona litero - ɠ - estas parto ankaŭ de la ortografio.

Araba skribado[redakti | redakti fonton]

Fula estis skribita ankaŭ en la Araba alfabetoAjami ĝis la eŭropa koloniigo. Tio daŭras iagrade kaj ĉefe en kelkaj areoj kiel Gvineo.

Referencoj[redakti | redakti fonton]

Libroj[redakti | redakti fonton]

  • Arnott, David W. (1970). The nominal and verbal systems of Fula. Oxford: Clarendon Press.
  • Wilson, W. A. A. (1989). Atlantic. In John Bendor-Samuel (Ed.), The Niger-Congo Languages, pp. 81-104.

Notoj[redakti | redakti fonton]

  1. "...malgré son extension géographique et ses variations dialectales, le fulfulde reste une langue profondément unie." Ka, Fary. 1991. "Problématique de la standardisation linguistique: Le cas du pulaar/fulfulde." In N. Cyffer, ed., Language Standardization in Africa. Hamburg: Helmut Buske verlag. Pp. 35-38.

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]