Otomana Armenio

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Salti al navigilo Salti al serĉilo
Armenio inter la Otomana Imperio (verde) kaj la Rusa Imperio (flave)
Narekvank, unu el la plej gravaj armenaj monaĥejoj situanitaj en Okcidenta Armenio, detruita dum la armena genocido.

La armenoj en la Otomana Imperio loĝis en du teritorioj, la okcidenta teritorio kaj en la otomana Armenio, aŭ okcidenta Armenio, kiu temas pri la orienta teritorio de Anatolio, kiu estis historie loĝata de armenoj, kiu poste transiris de la Bizanca Imperio al la otomanaj turkoj kiam konkeris Konstantinopolon en 1453[1] . La limoj de tiu ĉi konkero estis modifitaj laŭ la epokoj ĝis ĝia stabileco ekde la 17-a jarcento ĝis la malapero de la Otomana Imperio en 1923. La regiono kie koncentriĝis la plimulto de la otomana armena loĝantaro konsistis el ses provincoj (Erzurum, Van, Bitlis, Diyarbakır, Mamuret ül-Aziz kaj Sivas)[2].

Fono[redakti | redakti fonton]

Otomana kostumo kutime kaj sendistinge uzata de muzulmanoj, kristanoj, judoj kaj aliaj etnaj grupoj de la imperio.

La otomanoj enkondukis kelkajn unikajn alirojn regi en la tradiciojn de Islamo. Islama kulturo ne apartigis religiajn kaj sekularajn aferojn. Unue la sultano estis la plej alta potenco en la imperio kaj povis regi super preskaŭ ĉio. Tamen ŝtata organizo komencis pli difini formon en la unua duono de la 16-a jarcento sub Sulejmano la 1-a, ankaŭ konata kiel "Leĝdonanto". La otomanoj bildigis du apartajn "establadojn" por dividi ŝtatan potencon, unu respondeca por regi civitanojn de nacio kaj la alia ĝian militistaron. "La otomanoj lasis civilan kontrolon al la civilaj institucioj. Historiistoj ofte etikedas la otomanan socipolitikan konstruon kiel "Otomana Sistemo". Rimarkinda tamen en la Otomana Sistemo kio "transdonas senton de struktura rigideco, kiu probable estis neekzistanta tra la tuta otomana periodo.

La integriĝo de la armena loĝantaro estis parte pro la neekzistanta struktura rigideco dum la komenca periodo. Armenaj homoj, rilataj al la aferoj de siaj internaj aferoj, estis administrataj de la civila administracio. Urbanoj, vilaĝanoj kaj kamparanoj formis klason nomatan reaja, inkluzive de armena reaja. Burĝa kaj jura administracio estis aranĝita pere de aparta paralela sistemo de malgrandaj municipaj aŭ kamparaj unuoj nomitaj kazaj. La civila sistemo estis konsiderata kontrolo de la milita sistemo el la bejoj, kiu reprezentis plenuman aŭtoritaton pri reaja, ne povis plenumi punon sen verdikto de la religia estro de la persono. Ankaŭ Sultano estis ekster la menciita kontrolo. Ekumena Patriarkejo estis la gvidanto de la armena popolo. Ĉi tiu tuta strukturo estis nomita armena kazo, Armena milio .

Dum la bizanca periodo, la Armena Eklezio ne rajtis agi en Konstantinopolo, ĉar la Greka Ortodoksa Eklezio rigardis la Armenan Eklezion kiel herezan. Kun la starigo de Ekumena Patriarkejo de Konstantinopolo, la armenoj fariĝis religiestroj, kaj burokratoj sub la Otomana Imperio pli influis en sian propran komunumon. La ideo, ke du apartaj "establoj" dividas ŝtatan potencon, donis al homoj ŝancon okupi gravajn postenojn, administrajn, religia-jurajn kaj sociekonomikajn.

Armenoj okupis gravajn postenojn ene de la Otomana Imperio, Artin Dadjan Paŝao, kiu servis kiel ministro pri eksterlandaj aferoj de 1876 ĝis 1901, estas unu el multaj ekzemploj de armenaj civitanoj, kiuj ludis fundamentan rolon en la socipolitika sfero de la Otomana Imperio.

Rolo de la armenoj en la otomana ekonomio[redakti | redakti fonton]

Armena bejo, la leĝdona aŭtoritato de la armeno reaja.

Certaj elitaj armenaj familioj en la Otomana Imperio akiris la fidon de la sultanoj kaj povis atingi gravajn poziciojn en la otomana registaro kaj la otomana ekonomio. Eĉ se iliaj nombroj estis malgrandaj kompare kun la tuta otomana armena loĝantaro, tio kaŭzis iom da indigno inter otomanaj naciistoj. La vivo de la ceteraj komunaj armenoj estis tre malfacila ekzisto ĉar ili estis traktataj kiel duaklasaj civitanoj. Tiuj elitaj armenoj, kiuj atingis grandan sukceson, estis individuoj kiel Abraham Paŝao, kiu fariĝis la otomana ŝtata ministro. Alia viro nomata Kapriel Noradungjan fariĝis ŝtata sekretario pri eksterlandaj aferoj de la Otomana Imperio. La Dadjan-a familio kontrolis la tutan pafaĵindustrion en la Otomana Imperio. Calouste Gulbenkjan fariĝis unu el la ĉefaj konsilistoj de la Nacia Banko de Turkio kaj de la Turka Nafta Korporacio, kiu poste fariĝis la Iraka Nafta Korporacio. Historiisto A. Tchamkerten skribas "Armenaj atingoj en la Imperio tamen ne nur estis komercaj. Ili estis implikitaj en preskaŭ ĉiuj ekonomiaj sektoroj kaj havis la plej altajn respondecajn nivelojn. En la 19-a jarcento, diversaj armenaj familioj fariĝis la oraĵistoj de la sultano, la arkitektoj de sultano. kaj transprenis la valutajn rezervojn kaj la rezervojn de oro kaj arĝento, inkluzive doganan imposton. Dek ses el la dek ok plej gravaj bankistoj en la Otomana Imperio estis armenaj ". (Calouste Sarkis Gulbenkian: La viro kaj lia laboro. Lisbono: Gulbenkian Foundation Press. 2010)

Patriarkejo de Konstantinopolo[redakti | redakti fonton]

Armena patriarko de Konstantinopolo ĉirkaŭ 1878.

Post kiam Konstantinopolo falis al la otomanaj turkoj en 1453, la patriarkejo prizorgis pli rekte ĉiujn ortodoksajn loĝantojn en la Otomana Imperio. Hovagim la 1-a estis tiutempe la Metropolito de Burso. En 1461, Hovagim la 1-a estis alportita al Konstantinopolo fare de Sultano Mehmedo la 2-a kaj establita kiel la Armena Patriarko de Konstantinopolo, kiun la oficejo estis kreita sole kun politika celo. Sultano Mehmedo la 2-a volis armen-grekan disiĝon. Konstantinopolo fariĝas la vera centro de la eklezia kaj nacia vivo de multaj armenoj. La armena patriarko kaj ne la Katolikoso de Eĉmiadzin, estis ilia plej grava nacia eminentulo, kiel parto de la deziro de Mehmedo. En la ĉefurbo de la sultano loĝis la plej granda armena komunumo en la mondo; kaj lia civila-eklezia aŭtoritato igis la sultanon praktike la plej potenca oficialulo inter la armenoj ĝenerale. Antaŭ la otomana konkero en 1453 plej probable ne estis armenaj preĝejoj en Konstantinopolo. Ekde 1453, 55 novaj armenaj preĝejoj estis konstruitaj en Istanbulo, kelkaj devenas el la 16-a jarcento.

Ĝis la proklamo de la Hatt-i-Ŝerifo de 1839, la patriarko kaj liaj subuloj, ene de limoj, posedis punan aŭtoritaton super la armena popolo. En la ĉefurbo la patriarko havis sian propran malliberejon, kaj konservis malgrandan policanaron. Lia aŭtoritato super lia pastraro estas absoluta, li povis malliberigi aŭ ekzili ilin laŭplaĉe; kaj dum li estis devigita certigi la konsenton de la sultano por malliberigi aŭ ekzili laikojn de sia komunumo, la necesa fajrobrigadisto estis tre facile akirita. La patriarka rega sistemo, metante civilajn povojn en la manojn de altaj eklezianoj, estis rezulto de tio, ke la sultano faris nenian distingon inter eklezio kaj komunumo, kaj ofte pruntedonis la pezon de sia aŭtoritato konservi la integrecon de la eklezio[3].

Armena vilaĝa vivo[redakti | redakti fonton]

Armenaj virinoj fine de la 19-a jarcento.

En vilaĝoj, inkluzive de tiuj kies loĝantaroj estis ĉefe islama, la armenaj loĝejoj estis aranĝitaj en grupoj inter aliaj partoj de la tuta loĝantaro. Kompare kun aliaj, armenoj loĝis en bone konstruitaj hejmoj. La domoj estis aranĝitaj unu super la alia, tiel ke la plata tegmento de la malsupra ĉambro funkcias kiel la antaŭĝardeno de tiu super ĝi. Pro sekureco, la domoj estis kunpremitaj. Armenaj loĝejoj estis adaptitaj al la ekstremaĵoj de temperaturo en la altebenaĵoj de Okcidenta Armenio (renomita Orienta Anatolio en 1941). Somere la dikaj muroj kaj terkovritaj tegmentoj malvarmigis la ĉambrojn. La naturaj kaj agrikulturaj tradicioj de la armenoj estis similaj al aliaj, sed karakterizaĵoj troveblas ankaŭ en Ksenofono, kiu priskribis multajn aspektojn de armena vilaĝa vivo kaj gastamo. Li rakontis, ke la homoj parolas lingvon, kiu al lia orelo sonis kiel la lingvo de la persoj.

La bejo aŭ pliaĝulo estis ia gvidanto por la vilaĝo, kaj lia domo estis tipe la plej luksa loĝejo en vilaĝo. Ne malofte estis tri pastroj por tridek kvin familioj. Plej multaj armenoj vojaĝis ĉevale al najbaraj vilaĝoj, foje por religiaj ceremonioj (kiel la Van-festo), foje por venigi novedzinon, akompanante ŝin, per muzikaj instrumentoj kaj manfrapado, al sia propra vilaĝo. Estis malpermesite rajdi sur ĉevalo aŭ havi armilojn por la armenaj kiel gjavuro, do ĝi estis kontraŭleĝa[4].

Historio (1453–1829)[redakti | redakti fonton]

Okcidenta Armenio en la unua duono de la 18-a jarcento. Mapo de Herman Moll,1736
Okcidenta Armenio en mapo de la Otomana Imperio. John Pinkerton, 1818

La armenoj konservis sian kulturon, historion kaj lingvon tra la paso de la tempo, plejparte danke al sia klara religia identeco inter la najbaraj turkoj kaj kurdoj. Kiel la ortodoksaj grekoj kaj judaj malplimultoj de la Otomana Imperio, ili konsistigis klaran milion, gviditan fare de la Armena Patriarkejo de Konstantinopolo. Laŭ ĉi tiu sistemo, kristanoj kaj judoj estis konsiderataj religiaj malplimultoj/duaklasaj civitanoj; ili estis submetitaj al alta impostado, sed kompense ili ricevis aŭtonomion ene de siaj propraj religiaj komunumoj kaj estis sendevigitaj de militservo. Kreskanta religia kaj politika influo de najbaraj komunumoj necesigis efektivigon de sekurecaj rimedoj, kiuj ofte postulis pli longan atendoperiodon por malplimultoj serĉi juran rimedon en la tribunaloj. Sub otomana rego, la armenoj formis tri apartajn miliojn: apostolaj armenoj, katolikaj armenoj kaj evangeliaj armenoj (en la 19-a jarcento)[5].

Post multaj jarcentoj da turka regado en Anatolio kaj Armenio (komence de la selĝukoj, poste diversaj anatoliaj bejlikoj kaj fine la otomanoj), la centroj kun alta koncentriĝo de armenoj perdis sian geografian kontinuecon (partoj de Van, Bitlis kaj Ĥarput). Dum la jarcentoj, triboj de turkoj kaj kurdoj ekloĝis en Anatolio kaj Armenio, kiu estis lasita grave senhomigita pro amasego de gigantaj okazaĵoj kiel ekzemple la bizanca-persa militoj, bizanca-araba militoj, turkaj invadoj, mongolaj invadoj kaj fine la sangaj kampanjoj de Timur.

Krome estis la jarcent-longaj otoman-persaj militoj inter la rivalaj imperioj, kies batalkampoj variis super Okcidenta Armenio (grandaj partoj de la naskiĝlandoj de la armenoj), kaŭzante la transiron de la regiono kaj ĝiaj popoloj inter la otomanoj kaj persoj multfoje. La militoj inter la ĉefrivaloj komenciĝis ekde la frua 16-a jarcento kaj daŭris ĝis granda parto de la 19-a jarcento, havante katastrofajn efikojn por la indiĝenaj loĝantoj de tiuj regionoj, inkluzive de la la armenoj de okcidenta Armenio[6].

Pro ĉi tiuj eventoj, la konsisto de la loĝantaro spertis (ekde la dua duono de la mezepoka periodo) transformon tiel profundan, ke la armenoj konsistigis, tra la tuta etendaĵo de sia praa patrujo, ne pli ol kvaronon de la tutaj loĝantoj. Malgraŭ tio ili konservis kaj defendis faktan aŭtonomion en kelkaj izolitaj areoj kiel Sasuno, Ŝataĥ, kaj partoj de Dersim.  Armena fortikejo kaj simbolo de fakta armena aŭtonomio, Zejtuno (Ulnia) situis inter la Ses Vilajetoj kaj Kilikio, kiu ankaŭ havis fortan armenan ĉeeston ekde la kreado de la Princlando (kaj poste Armena reĝlando) de Malgranda Armenio. Tamen, la detruo de la reĝlando fare de la ramadanida tribo kaj la posta regado fare de islamaj potencoj kiel la dulkadiridoj, la mamelukoj kaj la otomanoj kondukis al ĉiam pli multaj islamanoj en la regiono ĝis fine la genocido kiu forigis la ceterajn spurojn de la armena popolo[7].

Ekzistis ankaŭ signifaj komunumoj en partoj de la distriktoj Trebizond kaj Ankaro limantaj kun la Ses vilajetoj (kiel ekzemple en Kayseri). Post la otomanaj konkeroj multaj armenoj ankaŭ moviĝis okcidenten kaj ekloĝis en Anatolio, en grandaj kaj prosperaj otomanaj urboj kiel Istanbulo kaj Izmir[8][9][10].

Okcidenta Armenio, 1829–1918[redakti | redakti fonton]

Armenaj kaj turkaj laboristoj.

La restanta otomana Armenio, kiu konsistis el Ses Vilajetoj (Erzurum, Van, Bitlis, Dijarbakiro, Ĥarput, kaj Sivas) ĝis Unua mondmilito, sub otomana regado, ankaŭ estis referita ofte kiel Okcidenta Armenio[11].

Armenoj dum la 19-a jarcento[redakti | redakti fonton]

Calouste Gulbenkjan, internacia konata komercisto kaj filantropo naskiĝis en 1869 en Üsküdar

Krom la kleraj profesioj instruitaj en la lernejoj malfermitaj tra la Otomana Imperio, la ĉefaj okupoj estis komerco, industrio kaj agrikulturo. La kamparanoj estis terkultivistoj. En la imperio la armenoj povis ascendi al pli altaj okupoj, kiel Calouste Sarkis Gulbenkjan kiu estis komercisto kaj filantropo. Li ludis gravan rolon disponigante la naftajn rezervojn de Mezoriento al okcidenta disvolviĝo. La armena gazetaro kaj literaturo dum ĉi tiu periodo establis kritikajn instituciojn; ĉi tiu sinteno estis valorega por reformi misuzojn kaj enkonduki plibonigojn en armenaj komunumoj. Tiel ilia kritika instinkto estis pozitiva, anstataŭ negativa. Armenoj organizis sin por diversaj objektoj; tion atestas iliaj multnombraj societoj, kluboj, politikaj partioj kaj aliaj asocioj. Hovsep Puŝman estis pentristo, kiu fariĝis tre fama en la Imperio. Dum ĉi tiu periodo la armenoj establis preĝejojn, lernejojn, bibliotekojn kaj gazetojn. Sargis Mubajaĝjan estis fekunda kaj multspeca verkisto edukita en Konstantinopolo. Multaj el liaj verkoj ankoraŭ estas disaj en armenaj periodaĵoj[12].

Multaj armenoj, kiuj elmigris al fremdaj landoj kaj prosperis tie, revenis al sia naskiĝlando. Alex Manoogian, kiu fariĝis filantropo kaj aktiva membro de la Armena Ĝenerala Bonfara Unio, estis el otomanaj landoj (moderna Izmir), Arthur Edmund Carewe, naskiĝinta en Trebizond, fariĝis aktoro en la epoko de mutaj filmoj.

La armenoj okupis gravajn postenojn ene de la Otomana Regno, Artin jPaŝao funkciis kiel ministro pri eksterlandaj aferoj de la Otomana Imperio de 1876 ĝis 1901 kaj estas klara ekzemplo ke armenaj civitanoj servis en la administracio de la Otomana Imperio.

Orienta Demando[redakti | redakti fonton]

La Orienta Demando (kutime datita al 1774) estas uzata en la eŭropa historio por raporti al la diplomatiaj kaj politikaj problemoj prezentitaj de la kadukiĝo de la Otomana Imperio dum la 18-a jarcento; inkluzive de malstabileco en la teritorioj regataj de la Otomana Imperio. La pozicio de kleraj kaj privilegiitaj kristanoj ene de la otomanaj teritorioj pliboniĝis en la 17-a kaj 18-a jarcentoj, kaj la otomanoj ĉiam pli kaj pli rekonis la mankantajn kapablojn kiuj al la pli granda otomana loĝantaro mankis, kaj kiam la imperio iĝis pli definitiva ĝi komencis senti sian kreskanta postrestaĵo rilate al la eŭropaj potencoj. Eŭropaj potencoj aliflanke, engaĝitaj pri potencaj rivalecoj por protekti siajn militistajn, strategiajn kaj komercajn interesojn en la Imperio, motivigis la potencojn helpi homojn en malfeliĉo. La pliiĝo de naciismo sub la Otomana Imperio kiel rekta rezulto de klerigado de kristanaj milioj tra edukado, estis la reganta temo. La armenoj tamen plejparte pasivis dum ĉi tiuj jaroj, gajnante al ili la titolon de millet-i sadıka aŭ la "lojala milio"[13].

La Orienta Demando akiris eĉ pli da altiro ekde la malfruaj 1820-aj jaroj, pro la Greka Klerismo kaj Greka milito de sendeendiĝo donanta ekzemplon por sendependiĝo kontraŭ la otomanoj, kaj kune kun pluraj landoj de Balkanio, ĉagrenigita kun kondiĉoj, ofte, kun la helpo de la potencoj, liberigita de otomana regado. La Granda Potenco Imperia Rusio profitis el la malkresko de la Otomana Imperio; aliflanke, Aŭstrio kaj Unuiĝinta Reĝlando opiniis la konservadon de Imperio en iliaj plej bonaj interesoj. La pozicio de Francio ŝanĝiĝis plurfoje tra la jarcentoj. Armena partopreno ĉe la internacia scenejo devus atendi ĝis la armena nacia vekiĝo, kiun la Armena Demando kiel uzate en la eŭropa historio, fariĝis kutima afero inter diplomatiaj rondoj kaj en la populara gazetaro post la Kongreso de Berlino (1878). La armena nacia ideologio disvolviĝis longe post la greka movado. Tamen la faktoroj kontribuantaj al la apero de armena naciismo igis la movadon multe pli simila al tiu de la grekoj ol tiuj de aliaj etnoj[14].

Reform-efektivigo, 1860-1880[redakti | redakti fonton]

La tri ĉefaj eŭropaj potencoj: Britio, Francio kaj Rusio (konataj kiel la Grandaj Potencoj), diskutis pri la traktado de la Imperio de ĝiaj kristanaj malplimultoj kaj ĉiam pli premadis la otomanan registaron (ankaŭ nomatan Sublima Pordo) etendi egalrajtigojn al ĉiuj ĝiaj civitanoj.

En la komenco de la jaro 1839, la otomana registaro efektivigis la Tanzimat-reformojn por plibonigi la situacion de malplimultoj, kvankam tiuj montriĝus plejparte neefikaj. En 1856, la Hatt-ı Hümayun promesis egalecon por ĉiuj otomanaj civitanoj sendepende de ilia etneco kaj konfeso, plilarĝigante la amplekson de la Hatt-ı Şerif de1839. La reformisma periodo pintis kun la Konstitucio, nomata Kanûn-ı Esâsî (signifanta "Baza Leĝo" en otomana turka lingvo), verkita de membroj de la Junaj Otomanoj, kiu estis proklamita la 23-an de novembro 1876. Ĝi establis liberecon de kredo kaj egalecon de ĉiuj civitanoj antaŭ la leĝo. "Firman de la Reformoj" donis grandegajn privilegiojn al la armenoj, kiuj formis "regadon en regado" por forigi la aristokratan regadon de la armenaj nobeloj per disvolviĝo de la politikaj tavoloj en la socio[15].

Armena Nacia Konstitucio, 1863[redakti | redakti fonton]

Frontpaĝo de la armena versio de la Armena Nacia Konstitucio

En 1863, la Armena Nacia Konstitucio (otomana turka lingvo: "Nizâmnâme-i Millet-i Ermeniyân") estis otomana institucio aprobita. Ĝi estis formo de la "Regula Kodo" kunmetita de 150 artikoloj redaktitaj de la "armena intelektularo", kiu difinis la potencojn de Patriarko (pozicio en la Otomana Milio) kaj nove formita "Armena Nacia Asembleo". Mikrtiĉ promulgis dekreton kiu permesis al virinoj havi egalan voĉon kun tiu de la viroj kaj peti al ili partopreni ĉiujn elektojn[16].

La Armena Nacia Asembleo havis ampleksajn funkciojn. Islamaj oficialuloj ne estis dungitaj por enspezi impostojn en armenaj vilaĝoj, sed la impostojn en ĉiuj armenaj vilaĝoj enspezigitaj de armenaj impostistoj nomumitaj de la Armena Nacia Asembleo. La armenoj rajtis establi siajn proprajn juĝejojn por administri justecon kaj fari proceson inter la armenoj, kaj por decidi ĉiujn demandojn rilatantajn al geedziĝo, divorco, biendomo, heredo, ktp., apartenantaj al ili mem. Ankaŭ la armenoj rajtis establi siajn proprajn malliberejojn por la malliberigo de ofendaj armenoj, kaj en neniu kazo armeno devas esti malliberigita en otomana malliberejo.

La Armena Nacia Asembleo ankaŭ havis la potencon elekti la armenan guberniestron de loka armena leĝdona konsilio. La konsilioj poste estos parto de elektoj dum dua konstitucia epoko. Lokaj armenaj leĝdonaj konsilioj konsistis el ses armenoj elektitaj de la Armena Nacia Asembleo.

Edukado kaj socia laboro[redakti | redakti fonton]

Ses armenaj provincoj de la Otomana Imperio

Komence de 1863, edukado estis havebla al ĉiuj subjektoj, tiom kiom financo permesis ĝin. Tia edukado estis sub la direkto de laikaj komitatoj. Dum ĉi tiu periodo en Rusa Armenio, la asocio de la lernejoj kun la Armena Eklezio estis proksima. Ĉi tio fariĝis problemo por la rusa administracio, kiu pintis dum 1897 kiam caro Nikolao nomumis la armenofobian Grigorij Sergejeviĉ Golicin kiel guberniestro de Transkaŭkazio, kaj armenaj lernejoj, kulturaj asocioj, gazetoj kaj bibliotekoj estis fermitaj.

La armenaj bonfaraj laboroj, hospitaloj kaj providencaj institucioj estis organizitaj laŭ la klarigita perspektivo. La armenoj, krom pagi impostojn al la ŝtato, memvole trudis al si kromajn ŝarĝojn por subteni ĉi tiujn homamajn agentejojn. La impostoj al la ŝtato ne havis rektan redonon al la armenoj en tiaj kazoj.

Armena Demando, 1877[redakti | redakti fonton]

La Armena Demando, kiel uziĝis en la eŭropa historio, fariĝis ofta loko inter diplomatiaj rondoj kaj en la populara gazetaro post la Kongreso de Berlino(1878); tio same kiel Orienta Demando (kutime datita en 1774), rilatas al potencoj de la implikiĝo de Eŭropo al la armenaj subuloj de la Otomana Imperio komenciĝanta kun la rusa-turka milito de 1877-1878[17]. Tamen, en specifaj terminoj, la armena demando rilatas al la protekto kaj la liberecoj de la armenoj de iliaj najbaraj komunumoj. La "armena demando" klarigas la kvardek jarojn da armen-otomana historio en la kunteksto de angla, germana kaj rusa politikoj inter 1877 kaj 1914.

1896, armenaj loĝataj regionoj.

Nacia vekiĝo, 1880-aj jaroj[redakti | redakti fonton]

La nacia liberiga movado de la balkanaj popoloj kaj la tuja partopreno de la eŭropaj potencoj en la orienta demando efikis forte al la ĝis nun subpremita nacia movado inter la armenoj de la Otomana Imperio, pri la disvolviĝo nacia liberiga ideologio.  La armena nacia liberiga movado[18] estis la armena nacia klopodo liberigi la historian armenan patrujon de orienta Malgranda Azio kaj Transkaŭkazo de rusa kaj otomana regado kaj restarigi la sendependan armenan ŝtaton. Tiuj armenoj, kiuj ne subtenis naciajn liberigajn aspirojn aŭ neŭtralajn, estis nomataj ĉezok (neŭtralaj) .

Sultano Abdul Hamid la 2-a, 1876–1909[redakti | redakti fonton]

Portreto de Abdul Hamid la 2-a.

Abdul Hamid la 2-a estis la 34-a sultano kaj vidis periodon de malkresko en la potenco kaj amplekso de la Imperio, regante ekde la 31-a de aŭgusto 1876 ĝis li estis senpovigita la 27-an de aprilo 1909. Li estis la lasta otomana sultano reganta kun absoluta potenco.

Baŝkale-kolizio, 1889[redakti | redakti fonton]

La Baŝkale-kolizio estis la sanga renkonto inter la partio Armenakan kaj la Otomana Imperio en majo 1889. Ĝia nomo devenas de Başkale, limurbo de Van en la Otomana Imperio. La evento estis grava, ĉar ĝi speguliĝis en ĉefaj armenaj ĵurnaloj, kiam la retrovitaj dokumentoj pri la armenakanoj montris ampleksan komploton por nacia movado[19]. Otomanaj oficialuloj kredis ke la viroj estis membroj de granda revolucia aparato kaj la diskuto reflektis sin en gazetoj, (Eastern Express, Oriental Advertiser, Saadet, kaj Tarik) kaj la respondoj estis en la armenaj artikoloj. En iuj armenaj rondoj, ĉi tiu evento estis konsiderata martireco kaj alportis aliajn armitajn konfliktojn[20]. La Baŝkala Rezisto estis ĉe la persa limo, kiun la armenakanoj komunikis kun la armenoj en la Persa Imperio. La Guguniana Ekspedicio, kiu postsekvis ĝin ene de la du monatoj, estis provo de grupeto de armenaj naciistoj de la Rusa Armenio lanĉi armitan ekspedicion trans la limon en la Otomana Imperio en 1890 por subteni lokajn armenojn.

Manifestacio de Kum Kapu, 1890[redakti | redakti fonton]

La manifestacio de Kum Kapu okazis en la armena kvartalo de Kum Kapu, la sidejo de la armena patriarko, kiu saviĝis danke al la rapida agado la komandanto, Hassan Aga. La 27-an de julio 1890, Harutjun Ĝanguljan, Mihran Damadjan kaj Hambardzum Bojaĝjan interrompis la armenan homamason por legi manifeston kaj kondamni la indiferentecon de la armena patriarko kaj de la Armena Nacia Asembleo. Harutjun Ĝanguljan (membro de Van) provis murdi la Patriarkon de Istanbulo. La celo estis persvadi la armenajn klerikojn aligi siajn politikojn al la nacia politiko. Ili baldaŭ devigis la patriarkon aliĝi al la procesio iranta al la Palaco Yildiz por postuli efektivigon de Artikolo 61 de la Berlina Traktato. Estas grave, ke ĉi tiu masakro, en kiu laŭdire pereis 6000 armenoj, ne estis la rezulto de ĝenerala leviĝo de la islama loĝantaro. La softoj ne partoprenis ĝin, kaj multaj armenoj trovis rifuĝon en la islamaj sekcioj de la urbo[21].

Armena virino kaj filo forfuĝis el la Hamidaj masakroj.

Sangaj jaroj, 1894–1896[redakti | redakti fonton]

La unua rimarkinda batalo en la armena rezista movado okazis en Sasuno, kie naciismaj idealoj estis multigitaj de la aktivuloj de la partio Henĉako, kiel Mihran Damadjian kaj Hampardzoum Bojaĝjan. La Armena Revolucia Federacio ankaŭ ludis signifan rolon en armado de la homoj de la regiono. La armenoj de Sasuno alfrontis la otomanan armeon kaj kurdajn neregulajn trupojn en Sasuno, venkante superan nombron. Ĝin postsekvis ribelo de Zejtuno (1895–96), kiu okazis inter 1891 kaj 1895, Henĉak-aj aktivuloj ĉirkaŭiris diversajn regionojn de Kilikio kaj Zeijtuno por instigi reziston, kaj starigis novajn filiojn de la Socialdemokrata Henĉakia Partio[22].

La preno de la otomana banko en 1896 estis farita de armena grupo armita per pistoloj, granatoj, dinamito kaj porteblaj bomboj kontraŭ la otomana banko en Istanbulo. La kapto de la banko daŭris 14 horojn, rezultigante la morton de 10 el la armenaj viroj kaj otomanaj soldatoj. La otomana reago al la preno de la banko vidis pliajn masakrojn kaj pogromojn de la plurmilaj armenoj loĝantaj en Konstantinopolo kaj sultano Abdul Hamid la 2-a minacis detrui la tutan konstruaĵon mem. Tamen interveno sur parto de la eŭropaj diplomatoj en la urbo sukcesis persvadi la virojn doni, asignante sekuran paŝon al la postvivantoj al Francio. Malgraŭ la nivelo de perforto, kiun la okazaĵo kaŭzis, la preno de la banko estis raportita pozitive en la eŭropa gazetaro, laŭdante la virojn pro ilia kuraĝo kaj la celoj, kiujn ili provis plenumi. La jaroj inter 1894 kaj 1896 finiĝis, kun taksoj de la mortintoj de 80,000 ĝis 300,000. La Hamidaj masakroj estas nomumitaj laŭ sultano Abdul Hamid la 2-a, kies klopodoj plifortikigi la teritorian integrecon de la batalita Otomana Imperio rezultigis la masakrojn[23].

Ribelo de Sasuno, 1904[redakti | redakti fonton]

En la mapo Sasuno estas la flavaĵo.

Otomanaj oficialuloj implikitaj en la ribelo de Sasuno, kiuj antaŭe estis venkitaj en la Unua Zejituna Ribelo, ne volis la formadon de alia duon-sendependa armena regiono en la "orientaj" provincoj[24]. En Sasuno, armenaj aktivuloj laboris por armi la homojn kaj varbi junulojn motivigante ilin al la armena afero. Ĉirkaŭ 50.000 turkaj kaj kurdaj trupoj komencis la ofensivon en Sasuno, kie 500 fidajoj devis defendi 20.000 senarmajn homojn. La armenojn estris Andranik Ozanjan kune kun Gevorg Ĉavuŝ, Murad de Sebastio, Keri , Hrajr Dĵoĥk, kaj aliaj[25].

Atenco kontraŭ sultano Abd-ul-Hamid la 2-a, 1905[redakti | redakti fonton]

New York Times publikigis la novaĵon pri atenco kontraŭ la sultano.

La teruraj okazaĵoj de la Hamidaj masakroj kaj la daŭraj kontraŭ-armenaj politikoj de sultano Abdul Hamid la 2-a estis venĝitaj de la Armena Revolucia Federacio kiu planis aŭtobombon kontraŭ la sultano. La memboj de la Armena Revolucia Federacio, konataj kiel daŝnakoj, gvidataj de la fondinto Kristapor Mikaeljan, sekrete komencis produkti eksplodaĵojn kaj planis la operacon en Sofio, Bulgario. La aŭtobombo malsukcesis mortigi la sultanon, kvankam ĝi rezultigis la morton de 26 homoj kaj pliaj 58 vunditoj.

Dissolvo, 1908–1918[redakti | redakti fonton]

La Dua Konstitucia Epoko de la Imperio komenciĝis baldaŭ post kiam sultano Abdul Hamid la 2-a restarigis la konstitucian monarkion post la Revolucio de la Junaj Turkoj de 1908 . La periodo establis multajn politikajn grupojn. Serio de elektoj dum ĉi tiu periodo rezultigis la laŭpaŝan supreniron de la regado de la Komitato Unio kaj Progreso en la politiko. Ĉi tiu periodo ankaŭ markis la malfondon de la Otomana Imperio .

Juna Turka Revolucio, 1908[redakti | redakti fonton]

6 armena provincoj de Okcidenta Armenio. Patten, William and J.E. Homas, Turkey in Asia, 1903.
Deklaro de la dua konstitucia epoko de la Otomana Imperio kun islamanoj, armenoj kaj grekoj kune

La 24-an de julio 1908, la esperoj de la armenoj pri egaleco en la imperio heliĝis kun la forigo de Abdul Hamid la 2-a de la potenco kaj reenpostenigis la landon reen al konstitucia monarkio. Du el la plej grandaj revoluciaj grupoj provantaj faligi la sultanon estis la Armena Revolucia Federacio kaj la Komitato Unio kaj Progreso[26], grupo de plejparte eŭrop-edukitaj turkoj. En plenkunsida kunveno en 1907, la ARF agnoskis, ke la armenaj kaj turkaj revoluciuloj havis la samajn celojn. Kvankam la Tanzimat-reformoj donis al la armenoj pli multajn rajtojn kaj sidlokojn en la parlamento, la ARF esperis akiri aŭtonomion por regi armenajn loĝitajn areojn de la Otomana Imperio kiel "ŝtato ene de ŝtato". La "Dua kongreso de la otomana opozicio" okazis en Parizo, Francio, en 1907. Opoziciestroj inkluzive de Ahmed Riza (liberalulo), Sabaheddin Beyj kaj ARF-membro Ĥaĉatur Malumjan ĉeestis. Dum la kunveno estis oficiale deklarita alianco inter la du partioj. La ARF decidis kunlabori kun la Komitato Unio kaj Progreso, esperante, ke se la Junaj Turkoj ekreguos, la aŭtonomio estus donita al la armenoj[26][27].

Armena reformpakaĵo, 1914[redakti | redakti fonton]

La armena reformpakaĵo deklaris, ke la vilaĝoj, kie vivas armenoj, devas esti sub ĝenerala inspektoro, (la mapo estas arkiva dokumento de loĝantaraj statistikoj de 1914). La armena reformpakaĵo estis aranĝo negocita kun Rusio, aganta nome de la grandaj potencoj, kaj la Otomana Imperio. Ĝi celis enkonduki reformojn al la armenaj civitanoj de la Imperio. Ĉi tiu interkonsento, kiu solidiĝis en februaro 1914, baziĝis sur la aranĝoj laŭnome faritaj en 1878. Laŭ ĉi tiu aranĝo la ĝeneralaj inspektistoroj, kies povoj kaj devoj konsistigis la ŝlosilon de la demando, estis nomumotaj por periodo de dek jaroj, kaj ilia engaĝiĝo ne estus nuligebla dum tiu periodo[28].

Unua Mondmilito, 1914–1918[redakti | redakti fonton]

Kun la atako de la Unua Mondmilito, la Otomana Imperio kaj la Rusa Imperio okupiĝis pri la militkampanjoj en Kaŭkazio kaj Persio, kaj la Komitato Unio kaj Progreso komencis rigardi la armenajn kun malfido kaj suspekto. Ĉi tio ŝuldiĝis al la fakto, ke la rusa armeo enhavis kontingenton de armenaj volontuloj. La 24-an de aprilo 1915, armenaj intelektuloj estis arestitaj fare de otomanaj aŭtoritatoj kaj, per la Leĝo pri Deportado (29-an de majo 1915), poste granda proporcio de la armenaj loĝantoj en Okcidenta Armenio pereis en kio iĝis konata kiel la Armena genocido. Estis loka armena rezisto en la regiono, ĝi disvolviĝis kontraŭ la agadoj de la Otomana Imperio. La eventoj de 1915 ĝis 1917 estas konsiderataj de armenoj, okcidentaj historiistoj, kaj eĉ de kelkaj turkaj verkistoj kaj historiistoj kiel Taner Akçam kaj Orhan Pamuk, estintaj ŝtataj aŭ planataj amasaj mortigoj aŭ genocido.

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Referencojes[redakti | redakti fonton]

  1. Taner Akcam. A Shameful Act. 2006, pg.42.
  2. (2009) {{{Titolo}}}. Transaction Publishers, p. 30–39–40. ISBN 9781412807753.
  3. Constantinople, Philip Mansel, 2011|url=https://books.google.com/books?id=LrnvC98bNSoC&pg=PT60&dq=from+1453+to+me+present+fifty-five+new+armenian+churches&hl=nl&sa=X&ei=d43eUYiDCcnZOomhgIAO&ved=0CDMQ6AEwAA
  4. Armenia as Xenophon saw it (21a de junio 2008). Arkivita el la originalo je 27an de aŭgusto 2008. Alirita 3a de septembro 2008.
  5. We and They: Armenians in the Ottoman Empire}}
  6. Ortaylı, İlber. Son İmparatorluk Osmanlı (The Last Empire: Ottoman Empire), İstanbul, Timaş Yayınları (Timaş Press), 2006. pp. 87–89. (ISBN 975-263-490-7) (en turka lingvo)
  7. Wolf-Dieter Hütteroth and Volker Höhfeld. Türkei, Darmstadt 2002. pp. 128–132.
  8. M. Canard: "Armīniya" in Encyclopaedia of Islam, Leiden 1993.
  9. G. L. Selenoy and N. von Seidlitz: "Die Verbreitung der Armenier in der asiatischen Türkei und in Trans-Kaukassien", in: Petermanns Mitteilungen, Gotha 1896.
  10. McCarthy, Justin: The Ottoman Peoples and the end of Empire; London, 1981; p.86
  11. Armenia (2000)..
  12. Return Migration to Armenia (Januaro 2008).
  13. Vahakn Dadrian. The History of the Armenian Genocide: Ethnic Conflict from the Balkans to Anatolia to the Caucasus. Oksfordo: Berghahn Books, 1995, p. 192. (ISBN 1-57181-666-6)
  14. Richard G. Hovannisian, The Armenian Genocide: History, Politics, Ethics, pg.129
  15. Ilber Ortayli, Tanzimattan Cumhuriyete Yerel Yönetim Gelenegi, Istanbulo 1985, pp. 73
  16. Richard G. Hovannisian "The Armenian People from Ancient to Modern Times" pg.198
  17. Armenian Studies: Études Arméniennes by Lebanese Association of Armenian University Graduates, pp. 4–6
  18. Kirakossian, Arman J. British Diplomacy and the Armenian Question: From the 1830s to 1914, page 58
  19. Ter-Minasian, Ruben. Hai Heghapokhakani Me Hishataknere [Memuaroj de Armena Revoluciulo] (Los-Anĝeleso, 1952), II, 268–269.
  20. Darbinian, op. cit., p. 123; Adjemian, op. cit., p. 7; Varandian, Dashnaktsuthian Patmuthiun, I, 30; Britio, Turkio No. 1 (1889)
  21. Creasy, Edward Shepherd. Turkey, pg.500.
  22. Hayots Badmoutioun, Volume III (), p. 42–44.
  23. Peter Balakian. The Burning Tigris: The Armenian Genocide and America's Response. Novjorko: Perennial, 2003. pp. 107–108
  24. Kirakosian, Arman Dzhonovich. The Armenian Massacres, 1894–1896: 1894–1896 : U.S. media testimony, Page 33.
  25. (1996) Hayots Badmoutioun, Volumo III (). Ateno, Grekio: Hradaragoutioun Azkayin Ousoumnagan Khorhourti.
  26. 26,0 26,1 (1997) The Revolution of 1908 in Turkey. Brill Academic Publishers, p. 78. ISBN 90-04-10283-3.
  27. (1996) Hayots Badmoutioun (Armena Historio) (). Ateno, Grekio: Hradaragutiun Azkayin Oosoomnagan Khorhoortee, p. 52–53.
  28. Kirakosian, J. S., ed. Hayastane michazkayin divanakitut'yan ew sovetakan artakin kaghakakanut'yan pastateghterum, 1828–1923 (Armenio en dokumentoj de internacia diplomatio kaj soveta ekstera politiko, 1828–1923). Erevano, 1972. p.149-358