Uzbeka lingvo

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Uzbeka lingvo
Oʻzbek tili / Ўзбек тили / ئۇزبېك تیلى
Parolata en Uzbekio, Kirgizio, Afganio, Kazaĥio, Turkmenio, Taĝikio, Rusio kaj aliaj landoj
Denaskaj parolantoj < 19 milionoj[mankas fonto]
Skribo Latina alfabeto, uzataj estas ankaŭ cirila kaj araba
Lingvistika klasifiko
Altaja (diskutata)
Tjurkaj lingvoj
Oficiala statuso
Oficiala lingvo en Flago-de-Uzbekio.svg Uzbekio[1]

Flago-de-Afganio.svg Afganio (loka)[2]

Reguligita de Instituto de lingvo kaj literaturo je nomo de Aliŝer Navoi
Lingvaj kodoj
Lingvaj kodoj
  ISO 639-1 uz
  ISO 639-2 uz
  ISO 639-3 uzb
  SIL UZB
Vikipedio
v  d  r
Information icon.svg

Uzbeka lingvo (uzbeke: O‘zbek tili (latine), Ўзбек тили (cirile), ئۇزبېك تیلى (per araba alfabeto)) estas tjurka lingvo, nacia lingvo de uzbekoj. Ĝi estas parolata en Uzbekio, Kirgizio, Kazaĥio, Afganio, Rusio kaj kelkaj aliaj landoj de Azio; ĝi estas 28-a en la mondo laŭ parolantaro (pli ol 12,5 mln parolantoj)[mankas fonto]. Ĝi estas la sola tutŝtata oficiala lingvo de Uzbekio.

Pro diverseco de uzbekaj dialektoj la lingvon oni konsideras apartenanta samtempe al kelkaj branĉoj de tjurka lingvaro: al oguzaj lingvoj, al Karlukaj lingvoj kaj al Kipĉakaj lingvoj. Nuntempa literatura normo de uzbeka lingvo estas bazata sur dialektoj de Fergana valo. Al ĝia fonetiko, leksiko kaj gramatiko forte influis persa lingvo kaj per tio ankaŭ la araba. Dum 20-a jarcento uzbeka lingvo trafis fortan influon de rusa lingvo. La eminenta trajto de la uzbeka lingvo estas foresto de vokala harmonio, tre tipa por aliaj tjurkaj lingvoj; pro tio afiksoj en la uzbeka morfologio havas nur unu varianton: ekz., -lar- por la sufikso de pluralo (komparu kun la paro -lar-/-ler- en turka lingvo).

Por uzbeka lingvo estas uzata latina skribsistemo, akceptita en Uzbekio en 1990-aj jaroj anstataŭ la estinta cirila; sed en multaj aliaj landoj kaj parte en Uzbekio oni ĝis nun uzas malnovan cirilan alfabeton.

Plej proksimaj lingvoj al la uzbeka estas ujgura kaj formortanta ilitjurka.

Geografio[redakti | redakti fonton]

La uzbeka estas parolata plej parte en Uzbekio kaj najbaraj landoj de Meza Azio.

Landoj kun multe da uzbekparolantoj:

Lando Parolantaro
Uzbekio (pli) 23,7 milionoj[3]
Afganio (pli) 2,9 milionoj
Taĝikio (pli) 1,0 milionoj[4]
Kirgizio (pli) 870 mil[5]
Kazaĥio (pli) 450 mil[5]
Turkmenio (pli) 320 mil
Rusio (pli) 270 mil[6]

Uzbeka lingvo estas oficiala lingvo en Uzbekio[1]. Ĝi ankaŭ havas oficialan statuson en kelkaj lokoj de Afganio[2]

Dialektoj[redakti | redakti fonton]

Historio[redakti | redakti fonton]

Alfabeto[redakti | redakti fonton]

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Uzbeka alfabeto.

Dum lasta jarcento alfabeto de uzbeka lingvo multfoje ŝanĝiĝis. Ĝis 1927 estis uzata araba skribsistemo, poste — alfabeta surbaze de la latina, dum 19391992 estis uzata uzbeka alfabeto bazita sur la cirila, ekde 1992 ĝin oficiale anstataŭigis latina skribsistemo[7], sed en ĉiutaga vivo la du skribsistemoj (cirila kaj latina) estas uzataj en amskomunikiloj, dum korespondado ktp. Parolantoj de la uzbeka en Ĉinio kaj Afganio plu uzas araban skribsistemon.

Transliterumo
Eksaj arabaj Eksaj latinaj Eksaj cirilaj Nunaj latinaj Prononco laŭ esperanto IFA
-1929 1936-1940 1940-1992 1992-
ﺍ, ه Ə ə А а A a a ɑ
B в Б б B b b b
D d Д д D d d d
E e Е е E e e ɛ
F f Ф ф F f f f
گ G g Г г G g g g'
ﺡ,ﻩ H h Ҳ ҳ H h h h
ی I i И и I i i ɪ
ﺝ, ژ Ç ç, Ƶ ƶ Ж ж J j ĝ ʤ
K k К к K k k k'
Q q Қ қ Q q (ne) q
L l Л л L l l l
M m М м M m m m
N n Н н N n n n
A a О о O o malfermi larĝe o ɔ
پ P p П п P p p p
R r Р р R r r r
ﺙ,ﺱ,ﺹ S s С с S s s s
ﺕ,ﻁ T t Т т T t t t
U u У у U u u u
V v В в V v v v, w
X x Х х X x ĥ x
ی J j Й й Y y j j
ﺫ,ﺯ,ﺽ,ﻅ Z z З з Z z z z
O o Ў ў Oʻ oʻ malfermi mallarĝe o o
Ƣ ƣ Ғ ғ Gʻ gʻ voĉa ĥ ɣ
Ş ş Ш ш Sh sh ŝ ʃ
چ C c Ч ч Ch ch ĉ ʧ
ء, ع ʼ Ъ ъ ʼ (ne) ʔ

Lingvoscienca priskribo[redakti | redakti fonton]

Ekzemploj[redakti | redakti fonton]

Jen la antaŭparolo de la Universala Deklaracio de Homaj Rajtoj, unue en hodiaŭa latinliteraro kaj due laŭ la uzbeka modifikita cirilo:

* Barcha odamlar erkin, qadr-qimmat va huquqlarda teng boʻlib tugʻiladilar. Ular aql va vijdon sohibidirlar
va bir-birlari ila birodarlarcha muomala qilishlari zarur.
* Барча одамлар эркин, қадр-қиммат ва ҳуқуқларда тенг бўлиб туғиладилар. Улар ақл ва виждон соҳибидирлар
ва бир-бирлари ила биродарларча муомала қилишлари зарур.

Referencoj[redakti | redakti fonton]

  1. 1,0 1,1 La sola tutŝtata oficiala lingvo (laŭ Konstitucio de Uzbekio, artikolo 4)
  2. 2,0 2,1 Loka lingvo por afganiaj subŝtatoj en kiuj ĝin uzas pli multo da loĝantaro (laŭ Konstitucio de Afganio, artikolo 4)
  3. Loĝantaro de Uzbekio en januaro 2013 — 29 993 500, el ili "uzbekoj" — 79,10 %. Informo pri uzado de lingvoj mankas. Laŭ informo de 2000 94% de uzbekoj nomis uzbekan lingvon sia denaska (Население Узбекистана. 2013. Taŝkento, 2013. — P. 3).
  4. Etna konsisto, parolado de lingvoj kaj ŝtataneco de la taĝikia loĝantaro. Libro 3. Agentejo pri statistiko ĉe la Prezidanto de Taĝikio, 2012 (pdf). Paĝoj 12-16
  5. 5,0 5,1 Laŭ popolnombrado de 2009
  6. Laŭ popolnombrado de 2010
  7. Monato, internacia magazino sendependa, numero 1994/04, paĝo 21: Nova alfabeto verkita de Ŝildo.