Hiiako (luno)

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Jump to navigation Jump to search
Disambig.svg Por samtitola artikolo vidu la paĝon Hiiako.
Hiiako
Natura satelito de Haŭmeo (I)
Artista desegno de Haŭmeo kaj ties du satelitoj Hiiako malsupre dekstre kaj Namako supre maldekstre
Artista desegno de Haŭmeo kaj ties du satelitoj
Hiiako malsupre dekstre kaj Namako supre maldekstre
Oficiala nomo Haŭmeo I
Aliaj nomoj Rudolph
S/2005 (136108) 1
S/2005 (2003 EL61) 1
Historio
Malkovrintoj Michael E. Brown
Chad Trujillo
David Rabinowitz[1]
Dato de malkovro
Loko de malkovro
26-a de januaro 2005[1]
Mauna Kea[1]
Orbitaj ecoj
Granda duonakso 49 880 ± 200 km[2]
Discentreco 0,051 ± 0,008[2]
Klinangulo 126,356° ± 0,064°[2]
Periodo 49,46 ± 0,08 tagoj[2]
Fizikaj ecoj
Diametro ~ 320 km[2]
Maso
- Denso
(1,79 ± 0,11) x 1019 kg[2]
(1 ± 0,5) × 103 kg/m3 hipoteze
Rotacia periodo ?
Aksa kliniteco ?
Atmosferaj kaj surfacaj ecoj
Surfaca temperaturo ~ 30 K
Albedo 0,8 hipoteze
Observaj ecoj
Videbla magnitudo 20
v  d  r
Information icon.svg

HiiakoHaŭmeo I estas plej granda kaj plej ekstera satelito de Haŭmeo.

Malkovro[redakti | redakti fonton]

Michael E. Brown kaj sia teamo da astronomoj malkovris ĝin la 26-an de januaro 2005, okaze de observo de Haŭmeo[3] per la sistemo de adaptiĝiva optiko[4] de la observatorio W.M. Keck de Mauna Kea.

Ĝi ricevis tiam la maldaŭran nomon S/2005 (2003 EL61) 1 aŭ S/2005 (2003 EL_61) 1), kodo indikante ke estis la unua satelito malkovrita en 2005 de la objekto tiam nomita "2003 EL61".

Nomoj[redakti | redakti fonton]

Oni komence kromnomis ĝin "Rudolph" [rudolf] (unu el la boacoj de la Kristnaska Viro[5] konata pro ĝia ruĝa nazo en porinfana kanto).

Kiam Haŭmeo ricevis sian oficialan numeron (136108) 2003 EL_61, la satelito ricevis nomon (136108) 2003 EL61 I, kaj kiam la nana planedo estis nomita Haŭmeo[6], ĝia satelitoj fine akiris veran nomon: Hiiako, laŭ Hi'iaka filino de la diino Haumea, diino de la danco, kaj protektantino de Havajo

Ecoj[redakti | redakti fonton]

La grando de tiu luno estis ĉirkaŭkalkulata laŭ ĝia videbla magnitudo, hipotezinte ĝian albedon al 0,8. Ĝia infraruĝa spektro similas tiun de kristala akva glacio, ĝian denso estas do rigardita kiel ne malproksima de 1 g/cm3 (aŭ 1000 kg/m3). Oni do taksas ĝian mason al 1,79 x 1019 kg kaj ĝian grando al 320 km[7].

La ĉeesto de kristala glacio (kiel sur Haŭmea mem) estis neatendita[8], ĉar je la temperaturo de Hiiako, (< 50 K) kristala glacio estas nestabila, kaj iom post iom (je milionoj da jaroj) aliformiĝas al amorfa glacio.

Oni opinias, ke Hiiako (kiel Namako) formiĝis sekve al kolizio[9] inter Haŭmeo kaj iu kosma korpo.

Grupo de transneptunaj asteroidoj[10], la haŭmean familion, aro da korpoj kies orbitaj parametroj similas tiujn de Haŭmeo, apogas tiun hipotezon.

Notoj kaj referencoj[redakti | redakti fonton]

  1. 1,0 1,1 1,2 Paĝaro pri planeda nomenklaturo ĉe la retejo de la usona geologia agentejo USGS (angle)
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 (136108) Haumea, Hi'iaka, and Namaka compiled by Wm. Robert Johnston last updated 1 April 2009 (angle)
  3. IAUC 8577: 2003 EL_61, 2003 UB_313, 2005, FY_9; c/2005 N6 (angle)
  4. Laser Guide Star Adaptive Optics (W.M. Keck Observatory) (angle)
  5. Haŭmeo komence ricevis la kronomon « Santa », por « Santa Claus », angla nomo de la Kristnaska Viro.
  6. AUC 8976: V1309 Sco; (136108); 201P, 202P, 203P, 204P, 205P (angle)
  7. Orbits and Masses of the Satellites of the Dwarf Planet Haumea = 2003 EL61 (Orbitoj kaj masoj de la satelitoj de la nana planedo Haŭmeo = 2003 EL61) (angle)
  8. Water ice on the satellite of Kuiper belt object 2003 EL_61 Akva glacio sur la satelito de kujperzona objekto 2003 EL_61 (angle)
  9. Giant Remnants of Cosmic Collision Found Beyond Neptune (Giganta resaĵo de kosma kolizio trovita trans Neptuno) (angle)
  10. The création of Haŭmea's collisional family (La kreo de Haŭmea kolizia familio) (angle)

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]