Lahti

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Jump to navigation Jump to search
Lahti
Lahti skyline wo logo.jpg
Lahti.vaakuna.svg
Commons-logo.svg Vikimedia Komunejo: Lahti
Retpaĝo: www.lahti.fi
Situo de Lahti en Finnlando

Lahti (finna elparolo: [ˈlɑhti], svede Lahtis, esperante Lahtio) estas urbo kaj municipo en la provinco Päijänne-Tavastio de Finnlando, sur la suda bordo de la lago Vesijärvi kaj 100 kilometrojn nordoriente de Helsinko. La longa terkresto Salpausselkä trapasas la centron de la urbo.

Lahtio estis fondita kiel urbo en 1905. La 30-an de septembro 2018 ĝi havis 119 975 loĝantojn[1], estante do la oka urbo laŭ grandeco en Finnlando. Lahtio estas konata pro vintraj sportoj, simfonia orkestro, teatroj, internacia kunveno de verkistoj, mediprotekta industrio kaj industria fasonado.

La nomo de la urbo signifas 'golfo'. La blazono de la urbo prezentas trajnoradon ĉirkaŭatan de flamoj.

Historio[redakti | redakti fonton]

Statuo de Mikael Agricola, patro de la finna skribolingvo en parko Erkonpuisto je la angulo de stratoj Vuorikatu kaj Sibeliuksenkatu.
Statuo de Mikael Agricola, patro de la finna skribolingvo en parko Erkonpuisto je la angulo de stratoj Vuorikatu kaj Sibeliuksenkatu, Lahti.

Homoj ekloĝis en la regiono de la nuna Lahtio antaŭ dek mil jaroj, tuj post la Glaciepoko, kiam la regiono situis borde de maro. La unua dokumentita mencio de Lahtio estas el la jaro 1445, kiam ĝi estis malgranda vilaĝo en la paroĥo de Hollola.

La fervojo konstruita inter Riihimäki kaj Sankt-Peterburgo pasante sur la longa terkresto Salpausselkä kaj trapasis ankaŭ la vilaĝon Lahtio. Pro tiu favora trafiko-situacio ĝi povis profiti por evoluigi la lokan industrion. Kiam la fervojo pretiĝis en 1870, en Lahtio estis nur dek ok domoj, sed ĝi komencis rapide kreski kiel nodo inter la trajnaj kaj lagaj trafikvojoj. Kiam L. L. Zamenhof devis revojaĝi al Varsovio laŭ ĉirkaŭvojo pro la komenco de la Unua mondmilito en 1914, lia trajno certe trapasis ankaŭ Lahtion. Lahtio fariĝis memstara municipo en 1878 kaj ricevis urborajtojn en 1905.

Post la sendependiĝo de Finnlando en 1917 komenciĝis baldaŭ la Interna milito, dum kiu la Ruĝa Gvardio okupis Lahtion dum tri monatoj. Germanaj trupoj konkeris la urbon en aprilo de la 1918-a jaro, kaj la Blanka Gvardio starigis tie grandegan koncentrejon por 20 000 ruĝuloj kapitulaciintaj. La ruĝuloj estis grandnombre ekzekutitaj, ankaŭ virinoj. En la urbo troviĝas nun monumento de ruĝuloj-malliberuloj.

Rapida kresko de la urbo okazis nur post la Dua mondmilito kiam en la industria urbeto Lahtio ekloĝis enmigrintoj el la urbo Viborgo kaj miloj da rifuĝintoj el Karelio, venintaj el la regionoj kiuj post la vintra milito kaj daŭriga milito Finnlando devis cedi al Sovetunio. Pluraj lernejoj kaj entreprenoj de Lahtio estis origine fonditaj en tiu parto de Karelio, kiu nun apartenas al Rusio.

La centro de plenkreskula edukado (arĥitekto: Arto Sipinen)

Dum la sekvaj jardekoj Lahtio iĝis konata kiel industria urbo, produktanta meblojn, vestaĵojn kaj hejmajn aparatojn. En la 80-aj kaj 90-a multe da laborpostenoj en la industrio de Lahti malaperis, kondukante al pli alta senlaboreco. Post kiam la industrio perdis siajn merkatojn en Sovetunio kaj la fabrikoj estis iom post iom translokitaj en landojn kun malpli altaj salajroj, la etoso fariĝis senespera kaj krimociferoj pli altaj ol ordinare donis al Lahti malbonan famon.

La komunumo provis aktive trarompi tiun evoluon inter alie allogante filiojn de universitatoj kiuj situis aliloke en Finnlando. Ekde 2001 tri finnaj universitatoj havas komunan filion en la urbo. En 1996 estis fondita la faka altlernejo de Lahtio. Ankaŭ la industrio fariĝis pli diversa kiu kondukis al la plibonigo en la situacio.

Vidindaĵoj[redakti | redakti fonton]

La preĝejo de la Kruco (projekto de Alvar Aalto en 1978) kaj la urbodomo (projekto de Eliel Saarinen en 1912) staras vidalvide sur du montetoj. Ĉe la haveno enciindas ankaŭ la Sibeliushalo, koncertejo konstruita tute el ligno. Lahti posedas radio- kaj televido-muzeojn, videblaj de malproksime pro du mastoj de malnova dissendilo. Ĉe la skisaltejoj situas skia muzeo. Lahti estas bona alirejo al la laga regiono ĉirkaŭ Lahti, ĉar la urbo situas je la la lago Vesijärvi.

La Preĝejo de la Kruco[redakti | redakti fonton]

La luterana-kristana Preĝejo de la Kruco estis konstruita en 1978 kaj desegnita de la plej fama finna arĥitekto Alvar Aalto en stilo simpla, preskaŭ severa.

La urbodomo[redakti | redakti fonton]

La urbodomo de Lahtio

La urbodomo de Lahtio, konstruita en 1912, estis desegnita en secesia stilo de la arĥitekto Eliel Saarinen, la patro de la fama finna-usona arĥitekto Eero Saarinen.

La teatra kaj biblioteka domoj[redakti | redakti fonton]

En parko apud la urbocentro troviĝas la arĥitekture interesaj domoj de la urba teatro (1983), la urba biblioteko (1990) kaj la centro de plenkreskula edukado (1987).

La skulptaĵa parko Lanupuisto[redakti | redakti fonton]

Lanupuisto (la parko de Lanu), troviĝas sur arboplena monteto inter la urbocentro kaj la haveno de Lahtio. En ĝi staras 12 grandaj betonajn skulptaĵoj de la verkisto Olavi Lanu, kiuj prezentas homajn figurojn kvazaŭ kunfandiĝintajn kun naturaj ŝtonoj kaj arboj.

La haveno[redakti | redakti fonton]

Sibelius-domo kaj la haveno

La haveno de Lahtio ĉe la lago Vesijärvi kunigis siatempe la fervojajn kaj lagoŝipajn kursojn de Suda Finnlando. Ankoraŭ nuntempe eblas somere ekskursi per ŝipoj de Lahti ĝis la urbo Jyväskylä. Somere en la haveno funkcias ankaŭ multaj kafejoj kaj restoracioj, parto el kiuj estas en antikvaj ŝipoj.

Koncerteja halo 'Sibelius'[redakti | redakti fonton]

La koncertejo kaj kongresejo Sibelius, ĉe la haveno, estis konstruita en 2000 laŭ la desegno de la arĥitektoj Hannu Tikka kaj Kimmo Lintula. La ĉefa salono estas plene el ligno, sed kovrita ekstere per vitro. Ĉiujare efektiviĝas festivalo honore al la mondfama komponisto Jean Sibelius[2].

La radiomastoj kaj la radia-televida muzeo[redakti | redakti fonton]

La skisaltejoj de Lahti

La du radiomastoj sur monteto meze de la urbo fariĝis la simbolo de Lahtio. Ili estis konstruitaj en 1927 por disaŭdigi publikan radioprogramon en Suda Finnlando ankaŭ ekster la ĉefurbo Helsinki. La mastoj estas 150 metrojn altaj. En la iama konstruaĵo de la radiostacio troviĝas nun radia-televida muzeo.

La skisaltejoj kaj la skimuzeo[redakti | redakti fonton]

En la sporta centro de la urbo troviĝas tri skisaltejoj. La plej granda estas 80 metrojn alta. En ĝia supro estas belvidejo, kaj somere sub ĝi funkcias subĉiela naĝejo. Proksime al la skisaltejoj estas muzeo pri la historio de skioj kaj skiado.

Nacia parko de Päijänne[redakti | redakti fonton]

La urbo situas sur la suda bordo de lago Vesijärvi, ligita per kanalao kun lago Päijänne, la dua plej granda en Finnlando. Meze de Päijänne, 40 kilometrojn norde de Lahti, estas la Nacia Parko de Päijänne kun rokaj insuloj kaj sablaj dunoj, sur kiuj loĝas cignoj en grandaj nombroj [2].

Esperanto en Lahti[redakti | redakti fonton]

Inter la 20-a kaj 27-a de julio 2019 en Lahtio okazos la 104-a Universala Kongreso de Esperanto sub la temo 'Vivanta naturo, floranta kulturo'[3] [4]. Veni sperti la Esperanto-kulturon estas ne nur interkultura sperto, sed ankaŭ iom nekutima sperto kiel finna esperantistino bonege esprimis ĝin sur sia blogo : Per Esperanto mi havis sperton de proksimeco inter nekonatoj, kian mi ĝis nun neniam havis uzante la anglan lingvon kiel internacian lingvon de komunikado[5]. Ciferecan partoprenon la LKK esploras[4].

Okaze de la kongreso la oficialaj turismaj ĉiĉeronoj de la urbo estas lernantaj la lingvon Esperanto por akompani la kongresanojn al turismaj lokoj[6].

Pri la Esperanto-movado en Finnlando: vidu detalojn sub Finnlando

Naturprotektado[redakti | redakti fonton]

Krom la multaj sportaj kluboj kaj diversaj aliaj asocioj menciindas la asocio Naturamikoj de Salpausselkä, kiu estas loka branĉo de Suomen luonnonsuojeluliitto (SLL), la plej granda ne-registara organizaĵo por medioprotektado kaj naturokonservado en Finnlando[7].

Naturamikoj de Salpausselkä organizas diversajn eventojn kaj rondirojn tra la naturo kaj promocias la konservadon de la naturo en kunlaboro kun aliaj naturkonservadaj organizoj[8]. Ke finnoj estas tre zorgemaj pri la medio pruvas jutuba filmeto en kiu videbals barko funkcianta kun sunpaneloj (kaj akomodiĝu al la sonoj de la finna lingvo[9].

Lahti havas ofertas ankaŭ bonajn biciklo-eblecojn[10].

Ĝemeliĝoj[redakti | redakti fonton]

La urbestro estas Pekka Timonen (2018)[11].

Transporto[redakti | redakti fonton]

Stacidomo de Lahti.
Stacidomo de Lahti.

Lahti ne havas flughavenon, sed eblas trajni aŭ busi al Lahti ekde la flughaveno Helsinki-Vantaa. El busa stacio de Helsinki (Helsingin linja-autoasema, str. Kamppi, 5) estas rektaj buslinioj al Lahti ((str. Jalkarannantie 1) ĉiun duonhoron[2]. Trajnvojaĝo inter Helsinki kaj Lahti estas ĉ. 1 horo.

LSL : bluaj busoj en Lahti.
LSL : bluaj busoj en Lahti.

Estas ankaŭ la flughavenoj en Tampere (Tampere-Pirkkalan) kaj Turku [2].

Ĉe la stacidomo de Lahti haltas internaciaj trajnoj Allegro (Helsinki - Sankt-Peterburgo) kaj Leo Tolstoj (Helsinki - Moskvo). Ĝi ankaŭ uzeblaj por veturaso inter Helsinki kaj Lahto. La stacidomo (Lahden rautatieasema) situas sude de centro de la urbo, ĉe Mannerheiminkatu, 15[2].

LSL estas la regiona publika transporto aŭtoritato. Sur la finna vikipedia artikolo Lahden seudun liikenne troveblas tabelo kun la itineroj de la buslinioj.

Haveno[redakti | redakti fonton]

Lahti havas tri havenojn je la lago Vesijärvi : haveno Vesijärvi,  marina haveno Teivaan kaj jaĥthaveno Cape.  La haveno Vesijärvi hejmigas kulturajn eventojn, kiel ekzemple la koncertojn de Sibelius. Tie estas ankaŭ restoracio-ŝipo en apudeco de la Sibelius-halo (finne: Sibeliusstalo). La haveno de Vesijärvi ankaŭ estas ofte nomita la haveno de Lahti.

Butikumi[redakti | redakti fonton]

En novembro 2011 malfermiĝis la vendejocentro Karisma kun 90 vendejoj kiu situas en la la kvartalo Karisto, 5,5km de la urbocentro de Lahti.

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Referencoj[redakti | redakti fonton]

  1. https://www.lahti.fi/tietoa-lahdesta/tilastot-ja-tilastojulkaisut
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Laĥti, urbo ĉe laga lando, La Vojaĝo, la 5-an de septembro 2018, alirite la 13-an de septembro 2018.
  3. Kongresa temo, La 104-a universala kongreso de Esperanto en Lahtio.
  4. 4,0 4,1 Citaĵa eraro Nevalida <ref> etikedo; neniu teksto estis donita por ref-oj nomataj :1; $2
  5. Larissa, Interrail, la 16-an de julio 2016.
  6. YouTube : 103-a UK – Lisbono 2018 – fragmento XVI – Tuomo, Jaija, Lauri kaj Mark Fettes - Curysgofre, kanalo de Ciro Gomes de Freitas
  7. (finna) Liisa Hulkko, Luonnon puolesta 80 vuotta(80 jaroj por la naturo), Suomen Luonnonsuojeluliitto, 3/2018.
  8. (finna) Tervetuloa Salpausselän luonnonystävät ry:n kotisivuille! sll.fi.
  9. YouTube : Ekotekniikan maailma rakentaa ja kokeilee: aurinkosähkövene (La mondo de eko-teknologiaj konstruaĵoj kaj eksperimentoj: sunenergia barko)
  10. (finna) Ina Ruokolainen, OPAS, itineroj (pdf, 43 paĝoj)
  11. (finna) Lahesta, Pekka Timonen aloitti kaupunginjohtajana - "Lahden sielussa on hyvää karheutta, Uusi Lahti, la 31-an de aŭgusto 2018.