Nanoplanedo

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Cereso estas nanoplanedo malkovrita en 1801.

Nanoplanedo (ankaŭ nana planedo, nanplanedo, planedoido,preskaŭplanedo) estas klaso de ĉielaj korpoj en nia sunsistemo. Spite la nomo, ĝi ne estas speco de planedo. Ĝi estis difinita, kiel nova kategorio, per rezolucio akceptita la 24-an de aŭgusto 2006 de la Internacia Astronomia Unio, mallonge IAU. La difino koncernas nur la planedan sistemon de la Suno (kiu inkluzivas la Teron), alistelaj sunsistemoj ankoraŭ ne havas klarajn difinojn por tipoj de siaj eroj kaj apenaŭ povas havi, ĉar malmulto estas jam sciata pri ili.

La difinon IAU formulis angle, kaj ĝi do koncernas origine nur la anglan esprimon dwarf planet. En la diversaj lingvoj ekestas tradukoj kiel nana planedo, nanplanedo, kaj preskaŭplanedo. Laŭ difino (vidu la tutan rezolucion numero 5A en la artikolo Sunsistemo) la termino nanoplanedo priskribas objekton, kiu

  1. Ĉirkaŭiras la Sunon.
  2. Havas sufiĉan mason por ke ĝia propra gravito superu la internajn fortojn de rigida korpo kaj ĝi tiel ricevu hidrostatike ekvilibran formon proksimume globan
  3. Ne malplenigis la ĉirkaŭaĵon de sia orbito.
  4. Ne estas satelito (de planedo aŭ alia ekstersuna objekto)

La tria kriterio precizigas, ke la nanoplanedo "ne malplenigis la ĉirkaŭaĵon", kio estas la ĉefa diferenco kompare kun planedo. Tio signifas, ke la maso de la nanoplanedo ne sufiĉas por forigi aliajn korpojn el la proksimaĵo de la orbito, dum la pli pezaj planedoj per sia gravito tiom perturbas aliajn proksimume samorbitajn objektojn, ke tiuj forĵetiĝas aŭ tute kaptiĝas kaj iĝas satelitoj de la planedo aŭ alimaniere iĝis sinkronaj kun ĝi. Tiu kondiĉo signifis oficialan forigon de Plutono el la kategorio de planedoj, ĉar ĝi ne malplenigis sian ĉirkaŭaĵon en la Kujper-zono. La "detronigo" de Plutono kaptis konsiderindan atenton ankaŭ en la amaskomunikiloj.

En junio 2008 IAU aldonis du decidojn. Unue, faka termino por nanoplanedo ekster la orbito de Neptuno estas plutoido (angle: "plutoid"). Due, ĉiun nove trovitan objekton pli helan ol absoluta magnitudo M = 1,0 oni tuj klasas kiel nanoplanedon, ĝis eble postaj malkovroj montros, ke la objekto ne plenumas la kondiĉojn por esti nanoplanedo (tre neverŝajne)

Nomo[redakti | redakti fonton]

La nomo nana planedo (angle dwarf planet) estis kreita de Alan Stern kiel speco de planedo. Laŭ li, la planedoj estas la 8 ĉefaj planedoj kiel la Tero, la variaj nanaj planedoj kiel Plutono, kaj la satelitaj planedoj: la 19 elipsoidaj lunoj. La IAU decidis akcepti la koncepton de nana planedo, sed ne kiel speco de planedo. Ili opinias, ke pli taŭgus nomigi ilin subplanedo, preskaŭplanedo aŭ simila (ja la nomo en la japana lingvo), sed ke la vorto nana planedo jam tro enradikiĝis en la lingvouzo. Esperante, oni akceptas la anglan termon nana planedo, modifas ĝin kiel nanplanedonanoplanedo, aŭ tradukas ĝin kiel planedoido (objekto de la formo de planedo).

Ĉefaj nanoplanedoj[redakti | redakti fonton]

Ĝis septembro 2008 la Internacia Astronomia Unio oficiale klasis kvin ĉielkorpojn kiel nanoplanedojn. Plutono (trovita en 1930), Cereso (1801) kaj Eriso (2003) eniris la grupon jam en 2006, la unua jaro de ekzisto de la nova kategorio. Makemako (trovojaro 2005) kaj Haŭmeo (2004) estis aldonitaj en 2008. Tiuj kvin estas la komenco, kaj estas verŝajne, ke la klaso multe pligrandiĝos. La unuaj nanoplanedoj estas kvazaŭ specimenoj el tri malsamaj regionoj en la sunsistemo: Cereso estas la plej granda asteroido el la asteroida zono inter Marso kaj Jupitero, dum Plutono, Makemako, Eriso kaj Haŭmeo estas trans-Neptunaj objektoj el du iom aliaj zonoj de la foraj regionoj de la sunsistemo. Plutono, Makemako kaj Haŭmeo estas en regiono nomata la Kujper-zono, dum Eriso sin movas en la t.n. disa disko, alia parto de la trans-Neptuna spaco. Plutono estas ankaŭ membro de grupo nomata plutinoj (angle "plutino"), objektoj sinkronaj kun la orbitado de Neptuno en proporcio 2:3.

Aliaj objektoj estas akceptitaj de variaj astronomoj: ĉe Mike Brown kaj Tancredi, ankaŭ Sedno, (225088) 2007 OR10, Kvavaro, kaj Orko. Variaj aliaj estas tre verŝajnaj, kiel Iksiono, Varuno, Hujo, (55636) 2002 TX300, (55565) 2002 AW197, 2003 AZ84, (90568) 2004 GV9, (15874) 1996 TL66, kaj Salacio.

Faktoj pri la ĉefaj nanoplanedoj
Nomo Formala nomo Sunsistema regiono Kategorio Diametro Maso
Cereso 1 Ceres Asteroida zono asteroido 975 × 975 × 909 km ĉ. 0,94 × 1021 kg
Plutono 134340 Pluto Kujper-zono plutoneno 2306 km ± 20 km ĉ. 13,0 × 1021 kg
Haŭmeo 136108 Haumea Kujper-zono ĉ. 1500 km ĉ. 4,2 × 1021
Makemako 136472 Makemake Kujper-zono kubevano 1600 km ± 300 km ĉ. 4,2 × 1021
Eriso 136199 Eris Disa disko disdiskano 2400 km ± 100 km ĉ. 16,7 × 1021 kg
Nanoplanedo Ekvatora*
diametro
Maso* Orbita
radiuso* (AU)
Orbita periodo*
(teraj jaroj)
Orbita
inklinacio

gradoj
Orbita
discentreco
Tago*
Nombro de
Satelitoj
Cereso 0,08 0,00015 2,54-2,99 4,6 10,587 0,080 0
Plutono 0,18 0,00218 29,70-49,89 251,1 17,1 0,249 -6,5 3
Haŭmeo 35,02-51,55 284,76 28,2 0,191 0,163 2
Makemako 0,12 38,22-52,75 306,8 28,96 0,159 0
Eriso 0,20 0,00280 38,16-97,52 558,7 44,187 0,442 1

(*) Proporcia, kompare kun la Tero.

Verŝajnaj nanoplanedoj[redakti | redakti fonton]

Pluraj aliaj objektoj en nia sunsistemo povus ankaŭ esti en la klaso de la nanoplanedoj. Krom la naŭ li akceptas kiel esence certaj, Brown opinias ke aliaj cent konataj objektoj estas verŝajne nanoplanedoj.[1] La IAU anoncis por la venontaj monatoj kaj jaroj la proklamon de ceteraj nanoplanedoj. La kandidatoj kolektiĝas sur tiel nomata observlisto. Portempe la observado de tiuj objektoj ankoraŭ ne sufiĉas por certigi, ke ili restas en hidrostatika ekvilibro.