Tero

El Vikipedio

Tiu ĉi artikolo temas pri la planedo Tero. Aliaj artikoloj parolas pri Tero' kun la signifoj grundo, kontinento kaj Tero (elektro).

Tero

Planedo

La Blua Globeto, famkonata fotaĵo de la Tero farita la 7-an de decembro 1972 de la ŝipanaro de la kosmoveturilo Apollo 17

Historio

Malkovrinto

{{{Malkovrinto}}}

Malkovrintoj

{{{Malkovrintoj}}}

Dato de malkovro

{{{Dato_de_malkovro}}}

Aliaj nomoj

{{{Aliaj_nomoj}}}

Unua superflugo

{{{Unua_superflugo}}}

Unua enorbitiĝo

{{{Unua_enorbitiĝo}}}

Unua surteriĝo

{{{Unua_surteriĝo}}}

Unua veturilo
sur la surfaco

{{{Unua_surfaca_veturilo}}}

Unua homa surteriĝo

{{{Unua_homa_surteriĝo}}}

Unua homo

{{{Unua_homo}}}

Orbitaj ecoj

Granda duonakso
- Periapsido
- Apoapsido

149 597 887,5 km (1,00 AU)
147 098 074 km (0,98 AU)
152 097 701 km (1,02 AU)

Discentreco

0,016710219

Meza anomaliangulo

{{{Meza_anomaliangulo}}}

Orbita inklinacio

{{{Orbita_inklinacio}}}

Periodo

365,256366 tagoj

Meza cirkulrapido

29,783 km/s

Longitudo de
suprenira nodo

348,73936°

Argum. de periapsido

114,20783°

Terdistanco

Naturaj satelitoj
Ringoj

Jes, la Luno
Neniu

Fizikaj ecoj

Diametro
Ekvatora diametro
Polusa diametro
- Plateco
- Areo
- Volumeno

12 742,0 km
12 756,2 km
12 713,6 km
0,0033528
5,10072 × 10⁸ km²
1,0832073 × 10¹² km³

Maso
- Denso
- Surfaca falakcelo
- Liberiga rapido

5,9736 × 10²⁴ kg
5,5153 × 10³ kg/m³
9,780327 m/s²
11,186 km/s

Rotacia periodo
- Sidera periodo
- Aksa kliniteco

23h 56m 4,100s
23,439281°

Atmosferaj kaj surfacaj ecoj

Surfaca premo

101 300 Pa (1013 mbar)

Surfaca temperaturo
- Minimuma
- Averaĝa
- Maksimuma

184 K
287 K
331 K

Albedo

0,367

Observaj ecoj

Videbla magnitudo

Absoluta magnitudo

Angula diametro

La Tero, frat-planedo de Venuso kaj Marso, estas la tria planedo for de la Suno, kaj la hejma planedo de homo. Sur la Tero, akvo ekzistas kiel likvo, tial vivo estas ebla. Laŭ homa scio, la Tero estas la sola planedo kiu efektive subtenas vivon. Dum Venuso estas tro varmega kaj Marso estas tro malvarmega, la Tero ŝajne estas ĝusta por vivo. (Marso eble unufoje subtenis vivon, dum ĝia pli varma juneco, sed ne nun).

La bluaj kaj blankaj partoj sur bildo de la Tero estas akvo (maro, nubaro, neĝo, glacio), la brunaj estas Tero (dezerto), kaj la verdaj estas plantoj (arbaro kaj herbaro). La lumoj videblaj sur la malluma flanko de la Tero estas urboj de homoj.

Astrologia simbolo de Tero

La astronomia simbolo estas ♁ aŭ $\oplus$ .

La ĉefa formo de vivo estas bakterio. La ĉefa animalo estas la insekto, precipe la skarabo. Antaŭ kelkaj milionoj da jaroj aperis homo, la unua vivo inteligenta (laŭ nia scio kaj estimo - eble la delfenoj ankaŭ estas inteligentaj). Inteligenta, sed eble ne sufiĉe saĝa por eviti sian memdestruon. La manko de signo de inteligenta vivo el aliaj planedoj kaj steloj sugestas ke inteligenta vivo estas aŭ tre rara aŭ tre memdetruema.

La Tero posedas unu grandan lunon. Ĝi estas tiel granda ke iuj supozas ke la Tero estis frakasita en du partojn, el kiuj la pli malgranda fariĝis la luno. Teranoj unuafoje atingis la lunon en 1969.

La Tero unuafoje estis rekonita kiel planedo de Koperniko. Antaŭ Koperniko, homoj plejparte kredis ke la Tero estis la centro de la Universo, ne astro moviĝanta tra la kosmo. Pli antaŭe homoj, precipe tiuj ne loĝantaj apud la maro, eĉ pensis, ke la Tero estas plata.

[redakti] Historio

La jenaj datoj estas laŭ miliardoj da jaroj antaŭ la nuntempo.

-4,6: Tero formiĝis el polvo
-4,5: vulkanoj, astroidoj falegantaj, malbrila Suno
-4,4: atmosfero kaj kerno formiĝas
-4,3: la plej malnova mineralo: zirkono en orienta Aŭstralio
-4,0: la antaŭviva supo
-3,9: vivo: DNA, geno
-3,8: ĉelo, bakterio, la plej malnova konata roko
-3,5: bluverda algo (la plej malnova fosilio)
-2,5: Suno plibriliĝas; dum la sekvanta miliardo da jaroj, oksigeno pligrandiĝas en la aero.
-2,2: la plej antikva glacia epoko (laŭ nia scio).
-2,1: ekpliiĝo de oksigeno
-2,0: komplika ĉelo
-1,7: superkontinento: Kolumbio
-1,5: oksigeno ĉe nuna nivelo
-1,3: viruso
-1,2: protozoo
-1,0: sekso
-0,9: unu tago = 18 horoj (65 ks)
-0,8: superkontinento: Rodinio
-0,7: spongo, meduzo, vermo, ostro, pekteno
-0,6: trilobito, konkulo, konko, krabo, salikoko, omaro, polpo, loligo
-0,5: fiŝo, osto, vertebrulo, likeno, musko, filiko, skorpio, miriapodo, Saharo ĉe la Suda Poluso kaj sub glacio. Kontinentoj: Nordameriko, Eŭropo, Siberio, Gondvano. Oceanoj: Pantalaso, Japeto, Teiko, Uraliko
-0,4: vivo surtera: pulmo, amfibio, insekto, arbaro, flugilo (muŝoj), reptilio, Laŭrazio
-0,3: reptilioj superas: dinosaŭroj, trilobitoj tute pereiĝis, koleoptero, kurkulio, socio (insekta): blato, termito; mamulo, varma sango
-0,2: krokodilo, birdo, testudo, iktiosaŭro, Gondvano frakasis, floro, abelo, makropo, Himalajo, Andoj
-0,1: dinosaŭroj tute pereiĝis, formiko, elefanto, baleno, Rokmontaro, herbo, palmopiedo (en Svedio), muso, kuniklo, simio, homo, inteligenteco, maŝino

Pro nekonataj kialoj, de tempo al tempo okazas grandaj mortiĝoj, kapablaj profunde ŝanĝi la aspekton de surtera vivo. La lasta amasa mortiĝo okazis antaŭ 65 milionoj da jaroj kaj formortigis la dinosaŭrojn, kaj eble estis kaŭzita de falo de granda asteroido. La plej granda mortiĝo okazis antaŭ 248 milionoj da jaroj: 90% da animalaj specoj mortiĝis, lasinte la reptiliojn superi sur la seka Tero. Alia mortiĝo okazis antaŭ 438 milionoj da jaroj.