Luno

El Vikipedio

Malneto [rigardi paĝon] (kompari)	(+/-)
La lasta reviziita versio (montri ĉiujn) estis aprobita je 31. Okt 2009. ŝablonaj/bildaj ŝanĝoj atendas kontrolon.

Saltu al: navigado, serĉo

Tiu ĉi artikolo temas pri la natura satelito de la Tero. Se vi serĉas informojn pri aliaj lunoj, vidu la paĝon natura satelito. Se vi serĉas informojn pri la geometria figuro, vidu la paĝon Luno (geometrio).

Luno

Natura satelito de Tero (I)

Historio

Malkovrinto

{{{Malkovrinto}}}

Malkovrintoj

{{{Malkovrintoj}}}

Dato de malkovro

Pratempo

Aliaj nomoj

{{{Aliaj_nomoj}}}

Unua superflugo

Luna 1
(4-an de januaro 1959)

Unua enorbitiĝo

Luna 10
(3-an de aprilo 1966)

Unua surteriĝo

Luna 9
(3-an de februaro 1966)

Unua veturilo
sur la surfaco

{{{Unua_surfaca_veturilo}}}

Unua homa surteriĝo

Apollo 11
(21-an de julio 1969)

Unua homo

Neil Armstrong

Orbitaj ecoj

Granda duonakso
- Periapsido
- Apoapsido

304 399 km
363 104 km
405 696 km

Discentreco

0,0549

Meza anomaliangulo

{{{Meza_anomaliangulo}}}

Orbita inklinacio

{{{Orbita_inklinacio}}}

Periodo

27,321582 tagoj

Meza cirkulrapido

1,022 km/s

Longitudo de
suprenira nodo

{{{Longitudo_de_suprenira_nodo}}}

Argum. de periapsido

{{{Argumento_de_periapsido}}}

Terdistanco

Fizikaj ecoj

Diametro
Ekvatora diametro
Polusa diametro
- Plateco
- Areo
- Volumeno

3474,20 km
3476,28 km
3471,94 km
0,00125
3,793 × 10⁷ km²
2,1958 × 10¹⁰ km³

Maso
- Denso
- Surfaca falakcelo
- Liberiga rapido

7,3477 × 10²² kg
3,3464 × 10³ kg/m³
1,622 m/s²
2,38 km/s

Rotacia periodo
- Aksa kliniteco

Kaptita rotacio
6,687°

Atmosferaj kaj surfacaj ecoj

Surfaca premo

{{{Premo}}}

Surfaca temperaturo
- Minimuma
- Averaĝa
- Maksimuma

(poluso ĝis ekvatoro)
70 K ĝis 100 K
130 K ĝis 220 K
230 K ĝis 390 K

Albedo

0,12

Observaj ecoj

Videbla magnitudo
- Minimuma
- Maksimuma

-2,5
-12,9

Absoluta magnitudo

Angula diametro
- Minimuma
- Maksimuma

29,3'
34,1'

La Luno estas la sola natura satelito de la Tero, kaj la kvina plej granda satelito en la sunsistemo.

La averaĝa centr-al-centra distanco de la Tero al la Luno estas 384.403 km, proksimume tridekoble la diametron de la Tero. La diametro de la Luno estas 3.474 km, iom pli ol kvarono de tiu de la Tero. Ĉi tio signifas, ke la volumeno de la Luno estas proksimume 2 elcento de tiu de la Tero, kaj la tirforto de gravito ĉe ĝia surfaco proksimume 17 elcentoj de tiu de la Tero. La Luno faras kompletan orbiton ĉirkaŭ la Tero ĉiujn 27,3 tagojn (la orbitan periodon), kaj la periodaj varioj en la geometrio de la Ter-Lun-Suna sistemo estas respondecaj por la lunfazoj kiuj ripetiĝas ĉiujn 29,5 tagojn (la sinodan periodon).

La Luno estas la sola astro, al kiu vojaĝis homoj, kaj sur kiu homoj surfaciĝis. La unua artefarita objekto, kiu eskapis la graviton de la Tero kaj pasis proksime al la Luno estis Luna 1 de Sovetunio; la unua artefarita objekto kiu trafis la surfacon estis Luna 2; kaj Luna 3 faris la unuajn fotaĵojn de la kaŝita flanko de la Luno. Ĉi tiuj eventoj ĉiuj okazis en 1959. La unua kosmoveturilo, kiu sukcese mole surluniĝis estis Luna 9, kaj la unua senpilota veturilo, kiu orbitis la Luno estis Luna 10, ambaŭ en 1966. La usona Projekto Apollo faris la solan ĝisnunan kunhoman mision, rezultante je ses surfaciĝoj inter 1969 kaj 1972. Homa esplorado de la Luno ĉesis kun la fino de la Projekto Apollo, kvankam kelkaj landoj anoncis planojn sendi homojn aŭ robotajn kosmoŝipojn al la Luno.

[redakti] Origino

Ekzistas diversaj teorioj pri la deveno de la Luno. Ĝi ne nur estas pli malgranda ol la tero, sed tre malsama. La Tero havas rokan surfacon kun likva akvo kaj kernon el likva fero, kiu kaŭzas, ke la Tero estas magneta, sed la Luno estas entute rokeca. Mankas al ĝi surfaca akvo, aero, vivo, magnetosfero kaj kontinentoj. Ĝi estas mondo tute morta kaj senŝanĝa, escepte de meteoroidaj influoj.

Ĉar ĝi estas tiel malsama, la Luno klare ne naskiĝis same kiel la Tero. La nuna plej populara teorio diras, ke la Tero, kiam ĝi estis juna, estis fendita de granda asteroido kaj granda bulo de ĝia roko fariĝis la Luno. La Luno ja estas kiel la roka parto de la Tero. Eĉ nun la Luno tre malrapide malproksimiĝas for de la Tero.

Laŭ alia teorio la Luno estas astro kaptita de la Tero. Sed la fiziko de tia kapto ne estas klara.

[redakti] Historio

Unu el la unuaj lunaj mapoj estis, en 1647, Selenographia fare de Johannes Hevelius. Ankaŭ Giovan Battista Riccioli verkis pri la "geografia" terminologio de la Luno.

La 21-an de julio 1969 la usonaj astronaŭtoj Neil Armstrong kaj Buzz Aldrin surluniĝis kaj fariĝis la unuaj homoj, kiuj vizitis alian mondon. Sume 12 homoj surluniĝis dum ĉi tiu kaj kvin sekvaj vojaĝoj ĝis 1972.

[redakti] Kuriozaĵoj

De la Tero, oni vidas la Lunon pasi tra kvar fazoj ĉiumonate. La lunfazoj nomiĝas: la malluma novluno, la kreskanta duonluno (unua kvarono), la plenluno, kaj la malkreskanta duonluno (tria kvarono). La Luno kaŭzas la tajdojn sur la Tero.

La fazoj de Luno, vidataj de nordo kaj de sudo

Ĉar la daŭro de la luna tago egalas tiun de la luna jaro, la Luno ĉiam direktas la saman flankon al la Tero. Pro kelkaj geometriaj kaj orbitaj fenomenoj tiu flanko ne estas tute konstanta, kaj eblas vidi ekde la Tero ĉirkaŭ 55 procentojn de la luna surfaco. La cetero estis absolute nekonata ĝis la 7-a de oktobro 1959, kiam la sovetia sondilo Luna 3 transsendis la unuajn fotojn de la dorsa flanko. La 10-an de novembro 1966 la usona sondilo Lunar Orbiter 1 sendis la unuajn bildojn, pli bonkvalitajn, el ĉirkaŭluna orbito.

[redakti] Vivo sur la Luno

Laŭ moderna scio, nenia vivo ekzistas sur la Luno. Sen aero, sen likva akvo, ĝi estas akre malvivema medio.

[redakti] La Luno en la homa kulturo

Astrologia simbolo de Luno

La plej granda parto el antikvaj socioj diigis la Lunon (Selene en greka mitologio, Luna en romia mitologio), kaj aktualaj novpaganoj kultas ĝin kiel aspekton de la Ŝanĝanta Diino. Ĉar ĝi estas la dua plej videbla astro en la ĉielo, kaj pro siaj fazoj, la Luno estas la bazo de pluraj kalendaroj, kiel tiuj de la judoj kaj islamanoj. La tago lundo nomiĝas laŭ la Luno. En alkemio kaj blazono, la Luno asociiĝas al la metalo arĝento.