Telegrafo
El Vikipedio
Enhavo |
[redaktu] Optika kaj akustika telegrafadoj
Telegrafo estas aparato optika, akustika aŭ elektra por transsendi per videblaj, aŭdaj aŭ skribitaj signoj sciigojn ĝis granda distanco. En la malnovaj tempoj precipe kolomboj, kurieroj, komercistoj liveris mesaĝojn. En la 19a jarcento unue telegrafo de Morse, baldaŭ telefono de Bell faris revolucion en la informado. Escepte la fruajn eksperimentojn, la telegrafado estas skriba, la telefonado estas voĉa mesaĝo, tamen la plej grava distingo estas tio, ke nur fakuloj, spertistoj uzis la telegrafon (telegrafistoj, teleksistoj), sed vasta publiko uzas la telefonadon (abonantoj). La telgrafa aparato kostas pli, ol la telefono.
Optika telegrafado: en la antikva tempo per torĉo aŭ fumo oni sendis mesaĝojn. Spite la primitivecon, sporade oni uzis jam kodojn, do praktike literoj estis forsenditaj. Menciindas du sistemoj. Oni instalis akvujojn samajn en ambaŭ lokoj. La diversaj akvoniveloj montris definitajn literojn. La sendanta telegrafisto signis la starton per torĉo, samtempe malfermis la kranon. Ĉe la definita litero signis stopon kaj fermis la kranon. La alia telegrafisto devis sekvi lin. En la koda sistemo estis vico da fenestroj kaj laŭ kodoj oni signis per torĉoj en definitaj fenestroj. Ĝis la nuntempo la ŝipistoj uzis flagsignojn, krome reflektoron aŭ sunospegulon.
Akustika telegrafado: en la antikva tempo oni uzis drumon aŭ fajfadon.
Chappe-a (optika) telegrafo: En 1792 Chappe (ŝapp) eltrovis la "telegrafon", kiu etendiĝis en Francio kaj iom pli. Supro de alta kolono estis 3 moveblaj brakoj. En libro oni kodigis 6000 da vortoj al nombroj. Definita nombro definis ekskluzivan brakopoziciojn, kiujn la telegrafisto manipulis de sur la tero. La unua kaj la lasta ĉeftelegrafistoj scipovis ĉifri kaj deĉifri la tekston. La ceteraj telegrafistoj nur imitis la brakopoziciojn tiel, ke ili teleskope vidis la antaŭajn brakopoziciojn.
[redaktu] Elektra telegrafado
Elektra telegrafado: povas esti montra aŭ skriba, krome oni uzis komence rektkurenton, fine alternan kurenton. Komence estis baterio, ŝaltilo kaj ia elektromagneto.
Montra elektra telegrafado: la unua sukceso estis diserigi akvon per elektra kurento. Ĉiu litero havis cirkviton al la akvujo. Se oni enŝaltis cirkviton de unu el la literoj, en la akvujo ĉe la elektrodo gluglado okazis. La telegrafado estis malrapida, krome multekosta pro la literkonduktiloj. Tiu sistemo funkciis en Germanio kelkajn jarojn.
Estis pli bona solvo la elektromagneta sistemo. Oni profitis tion, ke la kompaso estas forturnebla pere de elektromagneto. Oni profitis ankaŭ tion, ke direkto de la kompasturno dependas de la direkto de la baterio. La sistemo estis pli rapida. En muran keston oni metis parojn da kompasoj kaj ŝaltiloj. La ŝaltilo havis 3 statojn: mezan, dekstran kaj maldekstran. Almenaŭ 5 ŝaltiloj difinis literon.
Morsa (skriba) telegrafo: Samuel Morse konkeris la mondon per sia inventaĵo. La sendilo estis ŝaltilo, kiu fermis unusolan cirkviton. La ricevilo estis elektromagneto. Dum funkciado la aparato pentris streketon aŭ komon sur la paperrubandon. Nature la aparato tiris la rubandon per konstanta rapideco. Do Morse ne sendis literojn, sed kodojn konsistantajn el komo kaj streketo. Ofte la rubando malbone funkciis, tial oni uzis frapetilon. Tio estis relajso sen kontaktiloj. Funkciado de la ankro aŭdigis mallaŭtan frapadon. La telegrafisto aŭdis la ritman frapadon kaj surpaperigis la mesaĝon. La aparato bezonis unusolan konduktilon, oni anstataŭgis la alian konduktilon per terkonekto.
Komence la distanco estis nur 30 km., sed oni uzis etape relajson, La distanco estis preskaŭ senfina. La Morsa-aparato disvastiĝis en la tuta mondo, escepte la forajn insulojn. La ricevilo pliboniĝis al reliefskribo. La telegrafistoj legis la reliefoskribon kontraŭ lampo, tial kelke da telegrafistoj blindiĝis. Poste oni uzis bluskribon, ĉar la inko estis blua.
Post persista laborado kabloj funkciis tra Atlantiko, tra Azio oni atingis Japanion kaj Aŭstralion. La aparato sendis preskaŭ minute po 100 da signoj. La postaj, pli perfektaj telegrafoj uzis duoblokurentajn signojn, kiu signifas tion, ke ĉe la sendilo ŝanĝiĝis ankaŭ direkto de la daŭra kurento. La ricevilo devas esti polariza relajso.
[redaktu] Literoskriba telegrafo
La literoskribaj telegrafoj komence estis sinkronaj, poste neritmaj. D.E.Hughes (hjus) en 1856 prezentis sinkronan maŝinon. En la aparato literorado turnas sinkrone kun la alia aparato. Oni uzis 26 literojn kaj 26 ciferojn kaj skribosignojn. Se oni premis klavon, impulso estiĝis en tiu momento, kiam ĝuste la literorado prezentis tiun karaktron. La forsenditan impulson polariza relajso ricevis. Pro la sinkrona turnado ĝuste tiu karaktro elektiĝis. La karaktroklavaro similis al la pianoklavaro. La telegrafisto devis suprenlevi pezojn per pedalo. Malrapida falo de la pezoj movis la mekanismon. La teksto skribiĝis sur paperrubando, kies alia flanko estis glua. Se finiĝis la mesaĝo, la telegrafisto akvumis la rubandon kaj gluis tion sur telegrafan blanketon. Tiu sistemo estas rubandoskriba telegrafado. La aparato sendis minute po 200 da signoj.
Telegrafa sendilo de Baudot en 1874 konsistis el 5 klavoj, krome estis 5 kombinoj de diversaj kurentoj. La ricevilo estis polara relajso. Memore al Baudot la telegrafistoj nomumis telegrafan mezurunuon pri li.
[redaktu] Neritmaj telegrafoj - Rapidtelegrafoj
En la neritmaj (alivorte start-stop) telegrafoj la sendila kaj ricevila mekanismoj ne turnas konstante, nur dum komunikado de unu karaktro. Elektromotoro faris la necesan turnadon. La signoj estis sepopaj, el tio la unua estis start, la lasta estis stop, la meza kvinopo estis kodo de la karaktro. Sub la karaktroklavaro estis 5 reloj moveblaj al unu direkto. Se oni premis klavon, laŭ la kodo kelke da reloj movis. Ĉe la relofinaĵo estis kontaktoj, kiujn la reloj povis fermi. Stato de la kontaktoj laŭvice kodiĝis.
Por pli bone profiti la eblecon, oni faris rapidtelegrafojn, kiuj konsistis ankaŭ el trubendoskribilo kaj trubendolegilo. Oni skribis la mesaĝojn unue sur trubendon, poste sendis tion per trubendo al la ricevanta telegrafo. La plej konataj estis aparatoj de Wheatstone kaj de Creed. Ili sendis Morsajn kodojn helpe de trubendo.
Telegrafo de Siemens kaj Halske plibonigis la trubendan sistemon kaj sendis minute po 700 da signoj.
Rapidtelegrafo de hungaroj Antal Pollák kaj József Virág sendis hore po 80 mil da vortoj. Tiu rapideco estis tiutempe superflua, tial oni uzis ĝin dum mallonga tempo. La maŝino sendis la signojn en lumsensivan paperon. Post rivelado la teksto aperis en manskriba sistemo.
[redaktu] Telegrafado per radioondoj
Post laborado de Guglielmo Marconi kaj aliaj estis ebleco telegrafadi sen konduktiloj. Komence oni povis produkti radioondojn per sparkomalŝargiĝo. Tio ne estis konvena por radiofonio, sed Morsa-aparato povis sendi la signojn per sparko en foran distancon (eĉ trans la oceanon). La sistemo precipe graviĝis post katastrofo de Titanic, kiam la sendrata telegrafo iom helpis. Post malkovro de la elektrona tubo oni uzis radiofonian telegrafadon. Tiu sistemo trovis lokon en la kurta ondo.
[redaktu] Telegrafado per alterna kurento
Tio estas modulado de sonfrekvenca kurento per klavo. Oni multoble profitas la cirkvitojn de per samtempaj klavadoj de alternaj kurentoj, kies frekvencoj estas diversaj. Ili nomiĝas kanaloj. Tiu sistemo havas avantaĝojn plurajn. La moduladoj povas esti precipe amplitudomodula aŭ frekvencomodula. Formiĝis publika tutmonda reto de telegrafmaŝinoj pere de telegrafcentraloj. Tio estis la telekso. La telegrafoj ne povis disvastiĝi tiel, kiel la telefonoj, ĉar la telefono estas simpla kaj malmultekosta aparato, krome nur instruitaj manipulistoj povis telegrafadi. Ĉi tie la publika reto signifis ne la "surstratajn" telegrafojn, sed institucioj, fabrikoj uzis telekson.
[redaktu] Bildotelegrafo
Bildotelegrafo povas sendi nigra-blankajn fotojn. La bildo konsistas el punktoj. Nuanco de punkto karakterizas respondan amplitudon, kion oni komunikis laŭ impulsoserio. Meze de la 20a jarcento la ĵurnaloj ofte prezentis bildotelegramojn, ekzemple pere de Hell-aparato.
[redaktu] Vidu ankaŭ
