Katedralo de Anio

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Salti al navigilo Salti al serĉilo
Katedralo de Anio
Սուրբ Աստուածածին Եկեղեցի
The Cathedral of Ani.jpg

Ŝtatobordo Turkio
Koordinatoj40° 30′ 22″ N, 43° 34′ 22″ O (mapo)40.50611111111143.572777777778Koordinatoj: 40° 30′ 22″ N, 43° 34′ 22″ O (mapo) [+]
Loko de Monda heredaĵo de UNESCO
NomoArkeologia loko de Anio
Jaro2016 (40)
Numero1518
RegionoOkcidenta Azio
Kriteriojii, iii, iv
Commons-logo.svgVikimedia Komunejo:  Cathedral of Ani [+]
Information icon.svg
vdr

Katedralo de Ani (armene: Անիի մայր տաճար, Anii majr taĝar ; turke: Ani Katedrali[1]) estas la plej granda konstruaĵo en Anio, ĉefurbo de mezepoka Bagratida Armenio, situanta en nuna orienta Turkio, ĉe la limo kun moderna Armenio[2][3]. Ĝi estis kompletigita komence de la 11-a jarcento de la arkitekto Trdat kaj estis la sidejo de la Katolikoso, la estro de la Armena Apostola Eklezio, dum preskaŭ duona jarcento[4].

En 1064, post la selĝuka konkero de Anio, la katedralo transformiĝis en moskeon. Ĝi poste estis denove uzata kiel armena preĝejo. Ĝi fine suferis damaĝon en tertremo de 1319 kiam ĝia konusa kupolo kolapsis. Poste, Anio estis iom post iom forlasita kaj la katedralo maluziĝis. La nordokcidenta angulo de la preĝejo estis forte damaĝita de tertremo en 1988[5].

La Katolikosejo estis translokigita al la Arkina distrikto, en la antaŭurboj de Anio, kaj en 990, la talenta arkitekto Trdat kompletigis la konstruaĵon de la katolikosa palaco kaj la katedralo de Anio. Ĝi estis fondita sub la ordono de Smbato la 2-a kaj estis kompletigita sub la patroneco de la edzino de la reĝo Gagiko la 1-a, reĝino Katranida. La katedralo estis dediĉita al la Feliĉega Virgulino. Pro la alta artokunmetaĵo la katedralo de Anio iĝis unu el la arkitekturaj majstraĵoj de tuta Armenio[6].

La katedralo estas konsiderata la plej granda kaj plej impresa strukturo de Anio. Ĝi estas kupola baziliko kun rektangula plano, kvankam la kupolo kaj la plej granda parto de ĝia subtena tamburo nun mankas. Ĝia uzo de pintarkoj kaj aretpilastroj estis vaste citita fare de akademiuloj por esti eble influinta, aŭ almenaŭ antaŭigi, gotikan arkitekturon. La katedralo, kune kun la tuta arkeologia loko de Anio, estis deklarita Monda Heredaĵo de Unesko en 2016[7].

Nomoj[redakti | redakti fonton]

The Cathedral of Ani.jpg

En modernaj tempoj, la katedralo estas kutime referita en la armena kiel Անիի մայր տաճար, Anii majr taĝar kaj en la turka kiel Ani Katedrali,  ambaŭ kun la signifo "katedralo de Ani"[8] . Historie ĝi tamen estis konata en la armena kiel as Կաթողիկե, Anii Katogike.  La katedralo ankaŭ estas konata kiel Preĝejo Sankta Dipatrino de Ani (armene: Անիի Սուրբ Աստվածածնի եկեղեցի , Anii Surb Astvacacni jekegeci ;  turke : Meryem Ana Katedral)  kaj Granda Katedralo de Ani (Մեծ Կաթողիկե, Mec Katogike ;  Büyük Katedral)[9].

Historio[redakti | redakti fonton]

Fundamento kaj frua historio[redakti | redakti fonton]

Post pli ol du jarcentoj da araba regado, Armenio akiris sendependecon sub la gvidado de la bagratida dinastio ĉirkaŭ 885. Reĝo Aŝot la 3-a igis Anion ĉefurbo en 961, post kio la urbo aperis kiel prospera urba centro kun 100.000 loĝantoj dum ĝia pinta glora epoko[10][11][12]. La konstruado de la katedralo komenciĝis en 989. La arkitekto Trdat estis komisiita de la bagratida reĝo Smbat la 2- a konstrui katedralon en la nova ĉefurbo de la armena reĝlando[13]. La konstruado estis haltigita kiam Smbat mortis en 989[14], laŭ surskribo sur la suda muro[15][9]. Dume, Trdat estis dungita por gvidi la riparojn de la kupolo de la Sankta Sofio en Konstantinopolo, kiu kolapsis pro tertremo. Trdat revenis el Konstantinopolo en 993.  La konstruado estis daŭrigita kaj kompletigita fare de reĝino Katranide  (Katramide),  la edzino de reĝo Gagiko la 1-a, la frato de Smbat kaj posteulo[16][14]. Ĝi estis kompletigita aŭ en 1001 aŭ 1010. Laŭ Christina Maranci la ĝenerale akceptita dato de kompletiĝo estas 1001, sed ĝi eble etendiĝis ĝis 1010[17]. La kontraŭdiro baziĝas sur la legado de la surskribo de la norda muro de la katedralo[9]. La katedralo funkciis kiel la sidejo de la katolikoso, la estro de la Armena Apostola Eklezio ekde ĝia konstruado en 1001  ĝis la mezo de la 11-a jarcento (1046 aŭ 1051). Tiel, dum ĉirkaŭ duona jarcento Anio estis kaj la religia kaj politika centro de Armenio[18][19][20].

Arĝenta kruco origine staris sur ĝia konusa kupolo kaj kristala lustro, aĉetita de reĝo Smbat la 2-a al Barato, ĝi pendis en la katedralo[13]. En la 1010-aj jaroj, dum la regado de Katolikoso Sarkis la 1-a, apud la katedralo estis starigita maŭzoleo dediĉita al la virgulinoj forfuĝintaj el Romio sub la gvido de sankta Ripsime[21]. La maŭzoleo estis konstruita sur iuj el la restaĵoj de la virgulinoj alportitaj de Vagharŝapat (Eĉmiadzin). En la 1040aj-1050aj jaroj surskriboj estis forlasitaj sur la orientaj kaj okcidentaj muroj de la katedralo pri urbaj projektoj, kiel ekzemple restarigo de remparoj, instalado de akvotuboj kaj malpezigo de la impostŝarĝo super la loĝantoj de Anio[22][23].

Posta historio[redakti | redakti fonton]

Anio kapitulacis antaŭ la Bizanca Imperio en 1045, kiu posedis ĝin ĝis 1064, kiam la urbon kaptis la selĝukoj, gvidataj de Alp Arslan[9].  Alp Arslan kaj liaj soldatoj faris sian unuan preĝon en Anio ĉe la katedralo. Sekve, la katedralo estis konvertita en moskeon  kaj nomita Fetije Moskeo  (turke:Fethiye Cami). Oficialaj turkaj fontoj ofte nomas ĝin per tiu nomo[27].

Surĉevala statuo de Aŝoto la 3-a en Gjumri, fondinto de la urbo Anio.

En 1124 duonluno estis metita sur la kupolon de la katedralo fare de la ŝadadida emiro de Ani. Responde, la armena loĝantaro petis al la reĝo Davido la 4-a de Kartvelio kapti Anion, post kio la katedralo revenis al kristana uzado[9]. Tamen, nur du jarojn poste, en 1126, Anio denove venis sub la regaĵon de la ŝadadidoj[28]. Dum la historiistoj de la 12-a jarcento Mĥitar Aneci, Samuel Aneci kaj filozofo Hovhannes Sarkavag deĵoris en la katedralo laŭ diversaj funkcioj.  Mĥitar Aneci estis pli aĝa pastro de la katedralo en la dua duono de la 12-a jarcento. En 1198 Anio estis konkerita de la kartvelaj-armenaj Zakaridoj (Mĥargrdzeli) princoj, sub kies influo prosperis la katedralo. En 1213 la riĉa komercisto Tigran Honenc restarigis la tegolojn de la katedralo[29].

Dekadenco[redakti | redakti fonton]

La longdaŭra malkresko de Anio komenciĝis en 1239 kiam mongoloj prirabis la urbon kaj buĉis ĝian loĝantaron. En 1319 ruiniga tertremo frapis Anion[30]. Ĝi rezultigis la kolapson de la konusa tegmento de la katedralo. Anio estis tute forlasita malfrue en la 18-a jarcento. La tamburo laŭdire kolapsis dum 1832 aŭ pro tertremo en 1840[31]. La nordokcidenta angulo de la katedralo estis forte damaĝita de tertremo en 1988 kun ĝia epicentro en la moderna norda Armenio. Ĝi rezultigis grandan gapantan truon. Laŭ VirtualAni ĝi ankaŭ kaŭzis "gravan damaĝon en la sudokcidenta angulo; antaŭ 1998 partoj de la tegmento ĉi tie komencis fali"[9]. Lavrenti Barseghjan skribis en 2003, ke la damaĝoj de la tertremo estis tiel grandaj, ke la tuta konstruaĵo kolapsus krom se tuje fortigita kaj restarigita[32].

Eksplodoj en ŝtonminejo sur la armena flanko de la limo, trans la rivero Aĥurjan, laŭdire kaŭzis iujn difektojn al la katedralo en la fruaj 2000-aj jaroj. Meze de junio 2001 "disiga eksplodo skuis la ejon ĝuste kiam grupo de usonaj armenoj kolektiĝis por preĝi ĉe la katedralo."  Armena historiisto pri arkitekturo Samvel Karapetjan , kiu atestis la eksplodojn ĉe la armena flanko dum sia vizito al Anio en julio 2000, deklaris, ke la eksplodoj daŭris ĝis 2004/2005. Tamen turkaj akuzoj daŭris ĝis 2008.  Laŭ artikolo en Hürriyetde Vercihan Ziflioğlu, nur en 2009 Armenio haltigis eksplodajn agadojn, laŭdire, post la plendo de Turkio ĉe la Internacia Konsilio pri Monumentoj kaj Lokoj (ICOMOS)[33].

Arkitekturo[redakti | redakti fonton]

Superrigardo[redakti | redakti fonton]

La katedralo estas kupola, centre planita baziliko.  Laŭ Richard Krautheimer ĝi derivas sian planon de tiu de la katedralo de la 7-a jarcento de Talin, kun nur malgrandaj diferencoj. La kupolo estis apogita sur pendentivoj kaj staris sur la "intersekciĝo de kvar delikate ornamataj kolonoj levitaj kiel krucoforma dizajno kaj pintita kun frontonhavaj tegmentoj"[14]. En la interno, "izolitaj pilastroj dividas la spacon en tri navojn, kies navo finiĝas en orienta absido laŭflankita per du etaĝaj flankaj kapeloj."  Sirarpie Der Nersessian rimarkis, ke ĝia interno imponas "per la harmonio de la proporcioj". Ŝi aldonis, "La blinda arkado kun maldikaj kolonoj kaj ornamitaj arkoj, la delikataj interplektoj ĉizitaj ĉirkaŭ la pordo kaj fenestroj aldonas la belecon de la ekstero"[34].

La katedralo estis konstruata ĉefe el flava, sed ankaŭ nigra kaj ruĝa polurita tofo, kio estas tipa vulkana ŝtono trovebla en la regiono. Ĝi havas tri enirejojn. La ĉefa estas sur la okcidenta flanko. La enirejoj ĉe la norda kaj suda flankoj, kvankam sekundaraj, estas same riĉe ornamitaj. Ĝiaj fenestroj estas mallarĝaj kaj longaj, kun ornamitaj kadroj[35].

Dimensioj

La katedralo longas 34,3 metrojn kaj larĝas 24,7 metrojn. Origine staranta 38 metrojn alte, ĝi estis la plej alta strukturo de Anio. Ĝi estas tre granda laŭ la normoj de armena arkitekturo. Historiisto pri arkitekturo Murad Hasratjan sugestas ke ĝia relative granda alteco kaj riĉaj ornamaĵoj simbolas la revivigitan armenan ŝtatiĝon sub la bagratida dinastio. Christina Maranci sugestis tion, kion ŝi priskribas kiel "ekstreme provan" hipotezon, ke la relative granda proporcio de la katedralo eble estis "spegulbildo de la memoro de Trdat pri la vastaj kontinuaj spacoj" de Sankta Sofio en Konstantinopolo[36], kies kupolon li riparis. Tamen ĝi estas konsiderata malgranda se juĝate laŭ eŭropa normo, skribis HFB Lynch kaj aldonis, "ĝi tamen estas majesta konstruaĵo. Ĝi portas la spuron de tiu nedifinebla kvalito, beleco, kaj apenaŭ povas malsukcesi veki eksciton de ĝojo super la spektanto"[37].  Luigi Villari skribis en sia libro pri vojaĝoj en Kaŭkazio de 1906: "De malproksime ĝi ŝajnas esti nur simpla rektangula strukturo sen arkitekturaj pretendoj. Sed post pli proksima inspektado ĝi montriĝas konstruaĵo de vere granda beleco kaj de la plej perfektaj proporcioj"[38].

Scienca esploro[redakti | redakti fonton]

La katedralo de Anio dumlonge funkciis kiel la ĉefpreĝejo de la Bagratida Armena Reĝlando.

La katedralo estas ĝenerale konsiderata ĉefverko de armena arkitekturo. Ĝi estas la plej granda kaj plej impresa strukturo de Anio. Armen Kazarjan priskribas ĝin kiel la plej signifan strukturon de la tuta bagratida periodo. La katedralo estas konata pro siaj novaj dizajnaj elementoj[39] . Aŭtoroj de Tutmonda Historio de Arkitekturo skribis ke ĝi "meritas esti listigita inter la ĉefaj monumentoj de la epoko pro siaj pintaj arkadoj kaj arigitaj kolonoj kaj pilastroj". Josef Strzygowski argumentis ke la katedralo estas la plej valora atingo de armena arkitekturo el la eŭropa vidpunkto. David Marshall Lang skribis, ke la konstruaj teknikoj de la katedralo estas "multe antaŭ la nuntempa anglosaksa kaj normanda arkitekturo de okcidenta Eŭropo."  H.F.B. Lynch skribis: "La impreso, kiun ni forprenas de nia enketo pri ĉi tiuj diversaj trajtoj, estas, ke ni estis prezentitaj al monumento kun la plej alta arta merito, indikante normon de kulturo, kiu multe antaŭis la nuntempajn normojn en la Okcidento". Sirarpie Der Nersesjan skribis ke ĝi "meritas esti listigita inter la gravaj ekzemploj de mezepoka arkitekturo". La Nova Internacia Enciklopedio[40] karakterizis ĝin kiel la "plej interesa preĝejo de Armenio". David Roden Buxton sugestis, ke la katedralo meritas multe pli da famo ol ĝi efektive havas. Richard Phené Spiers skribis en la Encyclopædia Britannica en la 11-a eldono (1911):

La plej grava ekzemplo de la armena stilo troviĝas en la katedralo de Anio, la ĉefurbo de Armenio, kiu datiĝas el la jaro 1010 post Kristo. En ĉi tiu preĝejo troviĝas pintaj arkoj kaj kunigitaj pilastroj, kun ĉiuj karakterizaĵoj de kompleta pintarka stilo, kiu, kiel Fergusson rimarkas, "povus esti trovita en ItalioSicilio en la 12-a aŭ 14-a jarcento". Ekstere la muroj estas ornamitaj per altaj blindaj arkadoj similaj al tiuj en la katedralo de Pizo kaj aliaj preĝejoj en la sama urbo, kiuj estas probable kvindek jarojn poste. La kompleksa freta ĉizado de la fenestraj pansaĵoj kaj kapuĉaj muldiloj probable estas pruntita de la kahela dekoracio trovita en Persio.

Imitaĵoj en armena arkitekturo[redakti | redakti fonton]

Preĝejo Marmaŝen, konsiderata ''miniaturo'' de la katedralo de Anio, ne for de Gjumri, Armenio.

La ĉefa preĝejo de monaĥejo Marmaŝen (datita 988-1029) estas konsiderata miniaturo de la katedralo de Anio[41]. Richard Krautheimer skribis, ke la eksteraj muroj kaj de la preĝejo Marmaŝen kaj de la katedralo de Anio estas "artikitaj per blindaj arkadoj ripozantaj sur maldikaj kolonetoj, unuopaj aŭ duope".  Estas signifaj strukturaj diferencoj inter ambaŭ. Stepan Mnacakanjan notis ke la similecoj estas limigitaj al la eksteraj ornamadoj ĉar ekzistas signifaj diferencoj en ĝiaj etaĝoj[42].

La baza plano de la katedralo de Sankta Savinto en Gjumri, finkonstruita en 1873, baziĝas sur la katedralo de Anio. Tamen, la katedralo estas signife pli granda ol la originala katedralo kaj ne estas ĝusta kopio de ĉi-lasta[43] .

La blindaj arkadoj sur la tri absidoj de la Armena katedralo de Lvivo, aldonitaj iam antaŭ 1902, estas "surprize fidela reprodukto de analoga dekoracio" sur la eksteraj muroj de katedralo de Anio[44].

Rilatoj kun gotika arkitekturo[redakti | redakti fonton]

Kelkaj eŭropaj erudiciuloj, precipe erudiciuloj de la Proksima Oriento,  sugestis, ke la uzo de pintaj arkoj kaj amasigitaj pilastroj en la katedralo influis la disvolviĝon de gotika arkitekturo. La teorio estis popularigita de Josef Strzygowski, kiu estis la unua eŭropano, kiu ĝisfunde studis armenan arkitekturon kaj metis Armenion en la centron de eŭropa arkitekturo. Strzygowski skribis en la Origino de Arto en kristana Eklezio[45] (1920): "Estas ĝojo, en preĝejo pli frua ol ​​1000 a.K., vidi la konstruiston, la kortegan arkitekton Trdat, portantan armenan arton tiel logike kaj tiel sukcese preter 'romaniko' al 'gotiko'". Pluraj erudiciuloj proponis ĉi tiun vidpunkton antaŭ Strzygowski. H.F.B. Lynch[46] en sia libro pri Armenio aperinta en 1901 sugestis, ke la katedralo havas "multajn el la karakterizaĵoj de la gotika stilo, pri kiuj ĝi establas la orientan originon". William Lethaby trovis la katedralon "strange okcidenta". Li skribis en Mezepoka Arto (1912), ke ĝi estas speciale rimarkinda ĉar ĝiaj pintaj arkoj, kunigitaj pilastroj, ripoj kaj kolonadoj respondas al la gotiko de cent jarojn poste[47]. Edith Browne skribis en 1912 ke la katedralo estas "specimeno de transiro al la gotika stilo"[48].

Josef Strzygowski estis la unua eŭropano, kiu ĝisfunde studis armenan arkitekturon kaj metis Armenion en la centron de eŭropa arkitekturo

Ekzamenante la eblan influon de kaŭkaza arkitekturo en la Okcidento, David Roden Buxton skribis pri la katedralo de Anio en 1937:

... interne ĝi havas la ŝajnon de gotika katedralo, kiun povus Okcidenta Eŭropo vidi du jarcentojn poste. Paroj de arigitaj kolonoj subtenas altan pintan volbon, kaj ambaŭflanke estas navo kun mallarĝaj pintaj arkoj kiel tiuj de la "frua angla" stilo. Ĝi estas certe frapa ekzemplo de paralela evoluo, eĉ se ĉiu ideo de ligo kun la gotiko devas esti malakceptita.

Cecil Stewart rimarkis, ke la plej interesaj trajtoj de la katedralo estas ĝiaj "pintaj arkoj kaj volboj kaj la agregado aŭ kuplado de la kolonoj laŭ la gotika maniero." Por David Talbot Rice la katedralo estas "mirinde gotika en ĉiu detalo"[49][50] . David Marshall Lang argumentis ke la aspekto de pintarkoj kaj arigitaj pilastroj kune estas "konsiderita unu el la markoj de matura gotika arkitekturo"[51].

La teorio trovis subtenon ĉe armenaj arkitektur-historiistoj, kiel Toros Toramanjan, Tiran Marutuan, Murad Hasratjan.  Rouben Paul Adaljan skribis, "la interno kun siaj pintaj arkoj kaj arigitaj pilastroj leviĝantaj al la riphavaj plafonaj volboj, inkluzivis novigojn, kies paraleloj aperus en gotika arkitekturo en Okcidenta Eŭropo jarcenton poste." Armen Der Kiureghjan skribis, ke la katedralo estas "signifa laŭ arkitektura vidpunkto, ĉar ĝi enhavas elementojn de gotika arkitekturo, t.e., kunigitajn kolumnojn kaj pintajn arkojn, multe antaŭ ol ili aperis en Eŭropo"[52].

Laŭ Monda Monumenta Fondaĵo la katedralo estas "ofte konsiderata fonto de inspiro por multaj el la ĉefaj ecoj de gotika arkitekturo, kiu fariĝis domina arkitektura stilo en okcidenta Eŭropo pli ol jarcenton poste". La Ambasadora Fondaĵo por Kultura Konservado sugestis, ke la katedralo "[portas] silentan atestanton pri la originoj de la okcidenta gotika stilo"[53] .

Kritiko kaj respondo

Art-historiisto Sirarpie Der Nersesjan malakceptis la postulatan "pra-gotikan" karakteron de la ogivaj arkoj de la katedralo de Anio, kiuj, ŝi argumentis, "ne plenumas la saman funkcion subtenante la volbon"[54] . Kvankam Adrian Stokes vidis la katedralon havi "iom da ekvilibro inter murarkitekturo kaj la linia gotiko venonta", li ne trovis "la senton por maso kaj spaco, kiu transfiksas lin ĉe Rimini aŭ la korto Quattro Cento de Luciano Laurana en la Palaco de Urbino". La retejo VirtualAni skribas, ke estas "neniu indico por indiki, ke estis ligo inter armena arkitekturo kaj la disvolviĝo de la gotika stilo en Okcidenta Eŭropo"[55]. Lucy Der Manueljan argumentas, ke estas dokumentitaj pruvoj pri la ĉeesto de armenoj en Okcidenta Eŭropo dum la Mezepoko, kiuj povus porti ĉi tiujn informojn al Okcidento[56].

Konservaj klopodoj kaj polemiko[redakti | redakti fonton]

Vidaĵo de Anio el Armenio. La katedralo vidiĝas proksime al la maldekstra rando, dum la Preĝejo de la Liberiganto ĉe la dekstra flanko..

Anio estas listigita ĉe la World Monuments Watch fare de World Monuments Fund ekde 1996. En majo 2011 la WMF kaj la turka Ministerio pri Kulturo lanĉis tion, kion ili nomas konservada projekto, temigante la katedralon kaj la proksiman Preĝejon de la Liberiganto. La projekto estas financita de la Ambasadora Fonduso por Kultura Konservado de la Usona Departemento de Ŝtato. Antaŭ la projekto ŝtalstrukturo estis instalita ĉirkaŭ la katedralo, onidire kun la celo malhelpi ĝiajn fenditajn grejsajn murojn kolapsi. La WMF kaj ĝia turka partnero, la NRO Anadolu Kültür, diras, ke ili laboros pri "stabiligo kaj protekto" de la katedralo[57].

Turka ministro pri kulturo Ertuğrul Günay deklaris "Ni esperas, ke doni novan vivon al la restaĵoj de iamaj splendoraj konstruaĵoj, kiel la katedralo kaj preĝejo de Anio, alportos novajn ekonomiajn ŝancojn al la regiono".  Armenaj oficialuloj respondis kun skeptiko. Laŭ Gagik Gjurĝjan, prezidanto de ICOMOS-Armenio, la turka Ministerio pri Kulturo malakceptis la preparan interkonsenton inter Anadolu Kültür kaj la armena flanko por dungi armenajn spertulojn pri restarigaj laboroj[58]. Osman Kavala, prezidanto de Anadolu Kültür, deklaris, ke la manko de formalaj dulandaj rilatoj inter Armenio kaj Turkio eble malhelpis armenajn spertulojn esti enmetitaj en la projekton. Kavala deklaris en intervjuo (2011) ke laŭtakse 1 miliono da usonaj dolaroj estos elspezita por la projekto, kiu estis planita por la jaro 2012 kun tuta longdaŭro de 4 jaroj[59]. Yavuz Özkaya, arkitekto, kiu partoprenis en la projektoj realigitaj en Anio, deklaris en marto 2014, ke studoj pri konservado kaj restarigo de la katedralo finiĝis kaj ili komencis esti efektivigitaj. Ĉi tiuj verkoj inkluzivis liberigi la tegmentojn, instali provizoran strukturon ĉe la disiga punkto inter la okcidentaj kaj sudaj muroj, plifortigi, taŭgan kompletigon de tegmentaj tegoloj kaj fari preventajn rimedojn[60] .

La arkeologia loko de Anio estis enskribita kiel Monda Heredaĵo de Unesko la 15-an de julio 2016.  Laŭ art-historiisto Heghnar Watenpaugh la aldono "certigus signifajn avantaĝojn en protekto, esplorado kaj financado"[61]. En aprilo 2018 Necmettin Alp, direktoro de la Muzeo Kars, deklaris, ke restaŭrolaboroj en la katedralo komenciĝos post unu monato[62].

Politiko[redakti | redakti fonton]

La katedralo de Anio en poŝtmarko de la Armena Respubliko

En 1989 serio de eventoj sub la titolo "La Gloro de Anio" memoriganta la jarmilon de la Katedralo de Anio okazis en Usono, subvenciita de la Orienta Prelato de la Armena Apostola Eklezio de Usono. Simpozio okazis ĉe la Nov-Jorka Historia Societo la 21-an de oktobro 1989.

La 23-an de julio 2008 turka prezidanto Abdullah Gül vizitis Anion kaj la katedralon[63].

En junio 2011 la diplomiĝo-ceremonio de diplomiĝantaj kaj bakalaŭraj studentoj de la Historia Fako de la Erevana Ŝtata Universitato okazis ĉe la katedralo. De tiam diplomiĝaj ceremonioj de iuj fakoj de la EŜU okazis ĉe la katedralo. Popoldanca direktoro Gagik Ginosjan kaj lia edzino, kune kun iliaj amikoj, aranĝis geedziĝon en la katedralo. La 10an - 12an de septembro 2011 esploristoj de la Esplorcentro Ŝirak-Armenologio de la Nacia Akademio de Sciencoj de Armenio pilgrimis al la katedralo, kie ili faris sciencajn legaĵojn pri historio de Anio[64] .

En februaro 2020 video aperis interrete, en kiu virino kantis mejanan muzikon sur la altaro de la katedralo dum Pervin Ersoy, la edzino de Mehmet Ersoy, turka ministro pri kulturo kaj turismo, estis montrita starante en la homamaso kaj aplaŭdante[65].

2010, islama preĝo[redakti | redakti fonton]

La 1-an de oktobro 2010 islama preĝo estis farita en la katedralo de membroj kaj subtenantoj de la ekstremdekstra Partio de Naciisma Movado. La formala okazo estis memorfesto de la selĝuka konkero de Anio en 1064, sed ĝi estis vaste rigardata kiel naciisma reprezalio pro la kristana meso[66] , la unua post la Armena genocido de 1915, en la Katedralo de Aĥtamar ĉe Lago Van la 19-an de septembro. Proksimume du mil homoj, inkluzive de altrangaj membroj de la Partio de Naciisma Movado[67], kiel ekzemple partiestro Devlet Bahçeli, partoprenis la preĝon. La homamaso svingis turkajn flagojn kaj skandis Allahu Akbar antaŭ ol preĝi en kaj ĉirkaŭ la katedralo. Ilin akompanis militista marŝbando otoman-stila. La preĝo estis rajtigita de la Turka Ministerio pri Kulturo, kaj partoprenis kredantoj el Azerbajĝano kiuj vive elsendis per tri azeraj televidaj kanaloj[68].

La preĝo estis vaste denuncita pro ĝia politika naturo. Deputito de la reganta AKP nomis ĝin kontraŭleĝa "politika spektaklo" ligita kun la Aĥtamar-meso, dum art-historiisto Heghnar Watenpaugh priskribis la okazaĵon kiel ekzemplon de "politika sceneja metio."  Laŭ Aris Nalcı de la turka-armena ĉiutaga gazeto Agos ĝi estis "adresita al turkoj, anstataŭ al armenoj"[69]. Laŭ komento preparita de la Yapı Kredi Bank Economic Research, "la sceno aspektis mallerta al granda plimulto de turkoj"[70]. Kolumnisto ĉe Hürriyet Daily News Yusuf Kanlı priskribis ĝin kiel "provon [de Bahçeli] svati kaj gajni reen la perditan naciisman-konservativan voĉdonon."  Turk-armena ĵurnalisto Markar Esajan skribis en Taraf[71], ke tio, kion Bahçeli faris ĉe Anio, estis "fakte ekspluatado de religio"[72].

La Armena Apostola Eklezio, en eldonita deklaro, akuzis la turkajn aŭtoritatojn pri "detruado de armenaj monumentoj kaj misuzado de historiaj armenaj sanktaj lokoj kaj kulturaj trezoroj"[67]. Fakulo pri arkitekturo Samvel Karapetjan komentis sarkasme: "Ni nun havas kialojn feliĉajn. Dum jarcentoj niaj preĝejoj estis profanitaj kaj transformitaj en necesejojn, dum nun ili nur faras namaz [ sic ]"[73].

Galerio[redakti | redakti fonton]

Historiaj kaj artismaj bildoj

Referencoj[redakti | redakti fonton]

  1. Ani Tarihi Kenti (Kars) (turka). Ministerio de Kulturo kaj Turismo de Turkio. Arkivita el la originalo je 2016-03-18. “Ani Katedrali (Fethiye Camii)”.
  2. Avagyan 1979, p. 70.
  3. Matevosyan, Karen (2009). “Արուճի և Թալինի պատմության էջեր [Historioj de Aruĝ kaj Talin]”, Eĝmiadzin (armena) 65, p. 52. “Եկեղեցիներին տրվող «Կաթողիկե» անունն ունի երկու նշանակություն՝ գմբեթավոր և գլխավոր։ Այդպես են կոչվել էջմիածնի Մայր տաճարը, Դվինի կաթողիկոսարանի եկեղեցին, ավելի ուշ՝ Անիի Մայր տաճարը։”. 
  4. "Ani'deki 'Büyük Katedral' restore edilecek", 14an de aprilo 2018. (turka)
  5. "Medieval Ani Cathedral in eastern Turkey to go under renovation", Daily Sabah, 15an de aprilo 2018.
  6. Watenpaugh 2014a, p. 551.
  7. Zarian, A. K. (1990). “Անիի Մայր տաճարի հիմնադրման 1000-ամյակին նվիրված համաժողով Նյու Յորքում [A congress, devoted to the 1000th anniversary of Ani's Mother Temple foundation in New York]”, Lraber Hasarakakan Gitutjunneri (armena), p. 91–94. 
  8. Matevosyan 2008, p. 5.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 Hasratyan 2002.
  10. The Armenians: From Kings and Priests to Merchants and Commissars. Novjorko: Columbia University Press. ISBN 9780231139267.
  11. Payaslian 2007, p. 66.
  12. (2002) The Heritage of Armenian Literature: From the sixth to the eighteenth century. Detrojto: Wayne State University Press, p. 183. ISBN 978-0-8143-3023-4.
  13. 13,0 13,1 Maranci 2003, p. 304.
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 Watenpaugh 2014b, p. 465.
  15. Maranci 2003, p. 299.
  16. Maranci 2003, p. 294.
  17. Hasratyan 2011, p. 13.
  18. (2007) The Armenians: Art, Culture and Religion. Chester Beatty Library, p. 48. ISBN 978-1-904832-37-9. “The cathedral in Ani was completed in ad 1001.”.
  19. (1997) “The Armenians”, The Glory of Byzantium: Art and Culture of the Middle Byzantine Era, A.D. 843–1261. Novjorko: Metropolitan Museum of Art. ISBN 978-0-87099-777-8.
  20. (2001) Armenia: A Historical Atlas. Universitato de Ĉikago, p. 114. ISBN 978-0-226-33228-4.
  21. Avagyan 1979, pp. 70–71.
  22. Անիի կաթողիկոսարան [Katolikosejo de Anio] (). Erevana Ŝtata Universitato Instituto por Armenaj Studoj (2002). Arkivita el la originalo je 8an de aprilo 2020.
  23. {{citaĵo el la reto|titolo=The Hierarchical Sees - Locations|url=https://www.armenianchurch.org/index.jsp?sid=1&id=68&pid=2&lng=en%7Cretejo=armenianchurch.org%7Celdoninto=[[Patrina Seĝo de Sankta Eĉmiadzin] |arkivurl=https://web.archive.org/web/20200408133504/https://www.armenianchurch.org/index.jsp?sid=1&id=68&pid=2&lng=en |arkivdato=8an de aprilo 2020}}
  24. Lübke, Wilhelm. (1881) Outlines of the History of Art Volume I. Novjorko: Dodd, Mead, and Company.
  25. Strzygowski 1918, p. 187.
  26. Strzygowski 1918, p. 185.
  27. Matevosyan 2008, p. 11.
  28. (2009) “Հառիճավանքը դարերի հոլովույթում [La Monaĥejo de Hariĝ dum la jarcentoj]”, Eĝmiadzin 65, p. 66. 
  29. (2003) “Virgin Mary Cathedral”, Türkiye'nin kutsal mekanları [Sanktaj landoj de Turkio]. Boyut Yayın. “After the seizure of Ani by Alparslan in 1064, it was converted to a mosque and was called as Fethiye (Conquer) Mosque.”.
  30. (1971) The History of the Mongol Conquests. University of Pennsylvania Press.
  31. Մենք նպաստել ենք Անիի կործանմանը [Ni kontribuis al la detruo de Anio] (). Samvel Karapetyan on YouTube (20an de oktobro 2012).
  32. Hakobyan 1988, p. 119.
  33. "As a Rare Cathedral Crumbles, Two Rival Nations Point Fingers", Los Angeles Times, 30an de aŭgusto 2001.
  34. (2015) The Architects of Ottoman Constantinople: The Balyan Family and the History of Ottoman Architecture. I.B. Tauris. ISBN 978-1-78076-852-6.
  35. Maranci 2003, p. 301.
  36. Maranci 2003, pp. 302, 304.
  37. Lynch 1901, p. 371.
  38. (1906) Fire and Sword in the Caucasus. Londono: T. Fisher Unwin.
  39. (2017) “The "Classical" Trend of the Armenian Architectural School of Ani: The Greco-Roman Model and the Conversion of Medieval Art”, A Handbook to Classical Reception in Eastern and Central Europe. John Wiley & Sons. ISBN 978-1-118-83271-4.
  40. Lynch 1901, p. 372–373.
  41. Conway, Martin (19an de februaro 1916). “Churches of northern Armenia”, Country Life 39, p. 247. “... the ruined convent of Marmashen in the neighbourhood of Alexandropol. ... The church (988–1029) is a miniature of Ani Cathedral, but with a many-gabled dome such as was common in those days.”. 
  42. (1992) An Architecture of Survival, p. 54. OCLC 30076050. “Preĝejo de la Komplekso Marmaŝen estas monaĥeja komplekso kun preĝejo simila al la Katedralo de Anio, sed kun grava struktura diferenco. La komplekso estis konstruita inter 986 kaj 1029; la ĉefa preĝejo probable estis konstruita pli malfrue ol la Katedralo.”.
  43. (2008) “Մարմաշենի ճարտարապետական համալիրը և նրա վիմագրերը [La arkitektura komplekso de Marmaŝen kaj ties surskriboj]”, Eĉmiadzin (armena) 64, p. 122. 
  44. Giumri 12: Freedom Square: Surb Mair Astvatsatsin (Yot Verk), Surb Amenaprkich.. Armenia Monuments Awareness Project. “Katedralo de Sankta Savinto. Konstruita inter la 1850aj kaj and 1870aj jaroj, la katedralo inspiriĝis je la katedralo de Anio el la 10-a jarcento...”.
  45. I misidentified someone as the wife of the Turkish Minister of Tourism, and she was not the one singing on stage of abandoned Armenian church.. Louis Fishman on Twitter (7an de februaro 2020).
  46. (1975) {{{Titolo}}}. Novjorko: Hacker Art Books. ISBN 978-0-87817-005-0. Reprint of the 1934 ed. published by the Cambridge University Press, pp. 74, 98
  47. AKP'li bakanın eşinden komik savunma: 'Kilisenin akustiğini test ediyorduk'. YouTube (8an de februaro 2020).
  48. (2010) “The Designs of Józef Mehoffer for the Armenian Cathedral in Lvov (1907–1913): Circumstances, Sources of Inspiration and Execution”, Artibus et Historiae 31, p. 189–231. 
  49. "Թուրք նախարարի կնոջ տգեղ արարքը Անիի Մայր տաճարում. Ermenihaber", Aravot, 10an de februaro 2020. ()
  50. "Մշակութային վանդալիզմ. թուրք երգչուհին երգում է Անիի Մայր տաճարում. տեսանյութ", 10an de februaro 2020. ()
  51. Medieval Art: From the Peace of the Church to the Eve of the Renaissance, 312-1350. Londono: Duckworth Overlook. “Katedralo de Anio, konstruita ĉirkaŭ 1010, estas precipe rimarkinda pro tio, ke la kupolo estas surŝovita sur pintaj arkoj enkonstruitaj en pluraj enklasigitaj ordoj, kiuj leviĝas de pilastroj. La ekstero estas ĉirkaŭita de unu etaĝo de muraj arkoj, dum la absido interne havas profunde niĉitan murarkadon malgrandskala, ekzakte kiel tiaj arkadoj en la okcidento. Ĉi tio en la plano de Texier, en la foto de sinjoro Lynch kaj en la interno, ŝajnas strange okcidenta.”.
  52. (1937) Russian Mediaeval Architecture with an Account of the Transcaucasian Styles and Their Influence in the West. Cambridge University Press.
  53. (1959) History of Architectural Development: Early Christian, Byzantine and Romanesque Architecture. Longman, p. 80. “La plej gravaj ekzemploj de armena arkitekturo troveblas ĉe Ani, la ĉefurbo, kaj la plej grava el ili estas la katedralo. & Nbsp. La plej interesaj trajtoj de ĉi tiu konstruaĵo estas ĝiaj pintaj arkoj kaj volboj kaj la arigado aŭ kuniĝo de la kolonoj laŭ la gotika maniero.”.
  54. Ŝablona eraro: la argumento titolo estas bezonata. (PDF version)
  55. (Majo 20–24, 1990) “Observations from the Armenian earthquake of December 7, 1988”, Proceedings, Fourth U.S. National Conference on Earthquake Engineering Volume I. Palm Springs, Kalifornio: Earthquake Engineering Research Institute, p. 145–146. “La katedralo en Anio signifa laŭ arkitektura vidpunkto, ĉar ĝi enhavas elementojn de gotika arkitekturo, t.e., amasigitaj kolonoj kaj pintarkoj, multe antaŭ ol ili aperis en Eŭropo.”.
  56. (2001) “Ani: The Fabled Capital of Armenia”, Ani: World Architectural Heritage of a Medieval Armenian Capital. Peeters: Leuven Sterling, p. 7. ISBN 978-90-429-1038-6.
  57. "Cultural gesture: Turkey intends to restore the cathedral in ancient Armenian city of Ani", ArmeniaNow, 6an de majo 2011.
  58. Five sites inscribed on UNESCO's World Heritage List. UNESKO (15an de julio 2016). Arkivita el la originalo je 9an de aprilo 2020.
  59. "Ani zamana direniyor", Agos, 28an de marto 2014. (turka)
  60. "ՀՀ մշակույթի նախարարություն' Թուրքիան փոշի է փչում աշխարհի աչքերին Անիի մասին խոսելիս [Armena Ministerio pri Kulturo: Turkio blovas polvon en la okulojn de la mondo parolante pri Ani]", mediamax.am, 7an de junio 2011. ()
  61. "Ani Included on UNESCO World Heritage List", Armenian Weekly, 15an de julio 2016.
  62. "Հայ մասնագետները կմասնացե՞ն Անիի Մայր Տաճարի վերականգնմանը. Պարզաբանում է "Անադոլու Կուլտուր"-ի ղեկավարը [Ĉu armenaj spertuloj partoprenos en la renovigo de la katedralo de Ani ?: klarigas direktoro de Anadolu Kultur]", 21an de majo 2011. ()
  63. Աբդուլլահ Գյուլը՝ Բագրատունյաց թագավորության երկու մայրաքաղաքներում. օրվա լուսանկարը [Abdullah Gül in two capitals of the Bagratids]. ANI Armenian Research Center (21an de junio 2015). Arkivita el la originalo je 26an de oktobro 2017.
  64. "Армянские историки получили дипломы в кафедральном соборе Ани в Турции", 29an de junio 2011. (ruse)
  65. Editorial Board. "Գիտական ընթերցումներ Անիի Մայր տաճարում [Scientific readings at Ani Cathedral]", Armenologia Esplorcentro de Ŝirako, Armena Akademio de Sciencoj, paĝoj 171–175.
  66. "Turkey Approves Muslim Prayer Service In Armenian Church", 1a de oktobro 2010.
  67. 67,0 67,1 Watenpaugh 2014a, p. 544–545.
  68. "Turkish nationalists rally in Armenian holy site at Ani", 1an de oktobro 2010. Kontrolita 2018-06-21.
  69. "Turkey's nationalist party holds Friday prayers at Ani ruins", [Hürriyet Daily News], 1an de oktobro 2010. Kontrolita 2016-07-14.
  70. "Turkish Nationalists Pray In Ancient Armenian Cathedral", 2an de oktobro 2010.
  71. General Outlook, p. 2–3. Yapı ve Kredi Bankası, Strategic Planning and Research Section (11an de oktobro 2010). Arkivita el la originalo je 22an de januaro 2014. Alirita 14an de julio 2016.
  72. "Bahçeli ve 2 bin MHP'li, Ani'de namaz kıldı", Radikal, 1a de oktobro 2010. (turka)
  73. "Անիում նամազ են անում [Namaz in Ani]", The Armenian Times, 1a de oktobro 2010. ()
  74. Lynch 1901, p. 370.
  75. Անիի Աստվածամոր մայր տաճարը (1900) [Sankta Patrina Katedralo de Anio] (armene). Nacia Galerio de Armenio. Arkivita el la originalo je 2016-07-11. Alirita 2016-07-14.()