Herakleo

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo

En tiu ĉi artikolo temas pri planto. Por pluraj signifoj de la vorto, vidu Herakleo (apartigilo).

Vikipedio:Kiel legi la taksonomionKiel legi la taksonomion
Heracleo
Heracleum sphondilium
Heracleum sphondilium
Biologia klasado
Regno: Plantae
(senranga klaso) Verdukotiledonaj Eudicotyledoneae
Klado: Asteredoj Asteridae
Ordo: Apiales
Familio: Apiaceae
Genro: Heracleum
Specioj

ĉ. 60 (vidu tekston)

Aliaj Vikimediaj projektoj
v  d  r
Information icon.svg

Herakleo (Heracleum) estas genro de plantoj el familio apiacoj. Ĝiaj specioj troveblas tra tuta modera ringo en Norda Hemisfero, kaj la plej sudaj vivareoj ekzistas tiom sude kiel Etiopio.

La nomo[redakti | redakti fonton]

La scienca nomo Heracleum estas proponita far Linnaeus kaj donita je la nomo de Heraklo, heroo de helena mitologio konata pro sia fizika potenco. Supozeble, la nomo estas elektita pro grando kaj diko de folioj de la planto kaj rapideco de ĝia kresko.

En lingvoj de slava lingvaro, la nativa nomo de la planto havas saman radikon kiel vorto barĉo: ruse Борщевик, ukraine Борщівник, ĉeĥe Bolševník, pole Barszcz, beloruse БаршчBaršč. Verdire, originale vorto "barĉo" en slavaj landoj signifis supon el junaj ĝermoj de herakleo. Eventuale oni komencis aldoni aliajn legomojn krom herakleo, kaj, proksimume en la 17-a jarcento, tute anstatŭigis ĝin per beto.

El ĝermanaj lingvoj la nomo de herakleo ĝenerale tradukeblas kiel "ursa ungego" pro formo de la folioj: germane Bärenklau, nederlande Berenklauw, dane Bjørneklo ktp.

En la angla herakleo nomiĝas Hogweed, aŭ "porka herbo". Tio aludas, ke multaj specioj de herakleo estas taŭgaj por nutro de bruto.

Botanika priskribo[redakti | redakti fonton]

Kutima herakleo (Heracleum sphondylium). Botanika ilustraĵo el libro Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz far Otto Wilhelm Thomé, Gera, 1885.

Herakleoj estas dujarajplurjaraj herboj. Alto de tigoj varias, depende de specio, inter 20-50 kaj 250 cm. Plej ofte tigoj estas tubecaj kun ioma lanugo, pli dika kaj densa ĉe pli nordaj specioj. Folioj ĉiuj kreskas el ĉeradika rozeto, ili estas grandegaj, kun tre longaj propaguloj, ofte estas triope- aŭ duoble-triope-kunmetitaj kun folieroj de diversaj formoj.

Floroj estas malgrandaj, blankaj aŭ iam verdece-flavaj aŭ rozkoloraj. Ili formas grandegajn florarojn je formo de kunmetitaj umbeloj, ĉe kelkaj specioj ĝis 40 cm je diametro. La frukto estas seka dufoliklaro de speciala tipo.

Plimulto de specioj ekfloras en junio kaj floras ĝis julioaŭgusto. La semoj aperas inter malfrua junio kaj frua septembro, kaj tiam la fruktoj facile forfalas kaj disfalas.

Arealoj[redakti | redakti fonton]

Herakleoj troveblas en moderaj klimatoj de Norda Hemisfero, absoluta plimulto - en Eŭrazio. En Norda Ameriko nature kreskas nur unu specio. Pli ol 20 specioj de herakleo kreskas en Kaŭkazio, aparte en subalpa zono. Grandajn areojn en Siberio, en eŭropa parto de Rusio kaj en Kazaĥstano okupas siberia herakleo (Heracleum sibiricum).

Areoj de disvastigo de invadaj specioj de herakleoj en Okcidenta Eŭropo. Ruĝe — Heracleum mantegazzianum, verde — Heracleum persicum, blue — Heracleum sosnowskyi

En Eŭropo oni iam kultivis herakleon de Sosnowsky por nutro de bruto. Pro tio ĝi vaste disvastiĝis kaj eventuale okupis nekltuvatajn areojn: bordojn de akvujoj, placetojn, marginojn de vojoj, neprilaboratajn kampojn ktp. Ĝia disvastigo kaŭzas malbalancigon en ekologia sistemo kaj ankaŭ damaĝas kulturajn plantojn. Krome, pro ekzisto de fotosensemigaj substancoj furanokumarinoj en ĝiaj folioj, la herakleo povas kaŭzi seriozajn sunbruligojn en homoj kaj animaloj. En multaj landoj ĝi estas konsiderata danĝera herbaĉo. En Germanio, Ĉeĥio, Estonio kaj landoj de Skandinavio ekzistas specialaj ŝtataj kaj sociaj programoj por lukto kontraŭ herakleo.

En Belorusio plejparto de modernaj populacioj de herakleo estas en Vitebska kaj Minska oblastoj, sed ili rapide kreskas suden kaj okcidenten.[1].

Specioj[redakti | redakti fonton]

Entute estas priskribitaj 187 specio en la genro. Plimulto de tiuj estas supozeble sinonimoj, kaj presumata kvanto de unikaj specioj estas ĉ. 60. Ĉi-sekve estas la plen listo de ĉiuj iam priskribitaj specioj de herakleoj:

Fototoksikeco[redakti | redakti fonton]

Folioj kaj fruktoj de herakleo estas riĉaj je volatilaj oleoj. Tuŝo de la plantoj de iuj specioj de la genro povas kaŭzi brulon de haŭto, ĉar la plantoj enhavas furanokumarinojn - substancojn, kiuj pliigas sensemecon por ultraviola radiado. Samkiel ruto, herakleo kaŭzas la plej fortajn brulojn dum sunaj tagoj. Sed nur nelonga ago de suna radiado al haŭto, malpura je suko de la planto, sufiĉas por kaŭzi seriozajn brulojn ĝis la dua nivelo (vezikoj, plenaj je limfo). Aparta danĝero estas ke kontakto kun la planto unue ne kaŭzas iun malkomforton, kaj la brulo kutime aperas kelkajn horojn aŭ eĉ tagojn post radiado. Krom fototoksikeco, herakleo estas sufiĉe forta alergeno kaj havas fortan odoron, kiun multaj trovas malplezura.

Uzoj[redakti | redakti fonton]

Malgraŭ fototoksikeco de suko de multaj herakleaj specioj, tigoj, folioj kaj junaj ĝermoj de kelkaj specioj estas manĝeblaj. Siberia herakleo (Heracleum sibiricum) estas manĝata freŝa kiel legomo, salata aŭ marinata, kaj ankaŭ uzeblas kiel kondimento por supoj. Junajn ĝermojn de kutima herakleo (Heracleum sphondylium) volonte manĝas bruto, aparte bovoj.

Herakleo de Sosnowsky (Heracleum sosnowskyi) estis kultivata en la 1940-aj jaroj kiel nutra (aparte, sila) kulturo. Herakleo de Sosnowsky havas bonan produktivecon - pli ol 2500 kvintaloj po hektaro - kaj grandan kvanton de sukeroj - ĝis 3% je malneta pezo. Tamen, ĝi facile malkulturiĝis kaj invadis lokajn ekologiajn sistemojn. Kune kun toksikeco de ĝia suko, tio kondutis al decido ĉesi ĝian kultivadon. Ĝis nun malkultura herakleo de Sosnowsky kaŭzas problemojn kiel herbaĉo.

La specioj Heracleum pubescens, Heracleum mantegazzianum kaj kelkaj aliaj iam uzatas kie ornamaj plantoj. Viloza herakleo (Heracleum villosum) estas uzata kiel kondimento kaj dum produktado de iuj tradiciaj specoj de brindzo en Suda Kaŭkazio.

En antikvaj tempoj sekaj flortenantaj tigoj de herakleo uziĝis por kreo de tradicia rusa fluto koljuko, nun preskaŭ ne uzata. Nun el herakleaj tigoj oni faras frapinstrumenton pluvbastonon (Rainstick).

Referencoj[redakti | redakti fonton]