Frukto

El Vikipedio

Saltu al: navigado, serĉo

Fruktoj en bazaro, La Boqueria, Hispanujo.

Frukto (el la latina fructus), en plantoscienco, estas planta organo kiu protektas la semoj. Propra al la florplantoj, ĝi sekvas al la floro, el karpelaro kiu aliformiĝas post fekundiĝo. Ĉiutage, kaj ĉefe en la kuirado, oni uzas tiun vorton por la dolĉaj, karnodikaj manĝeblaj vegetaĵoj, kaj tiuj ne ĉiam estas veraj fruktoj. Kelkaj gimnospermoj havas bero-similajn falsajn fruktojn kiel ĉe taksuso, junipero. Bildece, frukto estas samsignifa vorto por rezulto.

Enhavo

1 Botanika kaj kuireca signifoj
2 Plantoscienco
- 2.1 Roloj
- 2.2 Kreskiĝo
  - 2.2.1 El floro al frukto
3 Fruktaj specoj
4 Kelkaj manĝeblaj fruktoj
5 Proverbo
6 Eksteraj ligiloj
7 Referencoj

[redakti] Botanika kaj kuireca signifoj

Variaj manĝeblaj fruktoj.

Multaj fruktoj, kiuj botanike estas veraj fruktoj, estas efektive uzataj kiel legomoj en kuirado kaj manĝaĵa preparo, ĉar ili ne estas precipe dolĉaj. Ĉi tiuj kuirecaj legomoj inkluzivas Kukurbacoj (ekz., kukurbo kaj kukumo), tomatoj, pizoj, faboj, maizo, melongeno kaj dolĉa pipro. Krome, kelkaj spicoj, kiel pimento kaj kapsiketo, estas fruktoj, botanike parolanta.^[1] Kontraste, foje kuireca "frukto" ne estas vera frukto en la botanika sento. Ekzemple, Rabarbo estas ofte kontemplita kiel frukto, ĉar ĝi estas uzita fari dolĉajn desertojn kiel tortoj, kvankam nur la folitigo de la rabarba planto estas manĝebla.^[2] En la kuireca sento de ĉi tiuj vortoj, frukto estas kutime iu ajn dolĉa-gustanta planta produkto, precipe tiuj, kiuj estas asociita kun semo(j). Legomo estas iu ajn umameca aŭ malpli dolĉa planta produkto, kaj nukso estas iu ajn malmola, olea kaj ŝela planta produkto.^[3]

Teknike, greno estas ankaŭ speco de frukto, speco kiu estas nomita kariopso. Tamen, la frukta muro estas tre maldika kaj estas fuziita al la sema jako, do preskaŭ ĉiu de la manĝebla greno estas efektive semo. Sekve, cerealaj grenoj, kiel maizo, tritiko kaj rizo estas pli bone konsiderata kiel manĝeblaj semoj, kvankam kelkaj referencoj ja enlistigas ilin kiel fruktoj.^[4] Manĝebla gimnosperma semoj estas ofte erare donita fruktajn nomojn, ekz., Pinonuksoj, Ginko nuksoj kaj juniperaj beroj.

[redakti] Plantoscienco

[redakti] Roloj

Frukto havas du sekvaj roloj laŭ ĝia kreskiĝo. La unua estas protekti la kreskiĝantajn semojn, kontraŭ la klimato kaj la bestoj. La dua ekestas kiam la enaj semoj plenkreskiĝas kaj povas esti dissendi. La frukto plibonigas tiam la sema dissendado, per pluraj manieroj laŭ la frukta speco:

per la bestoj, por la koloraj, sukeraj;
per la vento, por tiuj kiuj havas flugiloj;
per la akvo, por la floseblaj.

[redakti] Kreskiĝo

La frukto devenas el floro. La frukta kreskiĝo estas rezulto de aliformiĝo el la karpelaro post fekundiĝo (malofte sen fekundiĝo, kiel la kutivataj bananoj). Precize, ovoluja vando iĝas la frukta vando (nomita ĉirkaŭfrukto), kaj ene la ovoloj iĝas semoj. Kelkfoje, la frukta origino estas pli malsimpla:

se en la konstruo de frukto partoprenas ankoraŭ aliaj florpartoj (ĉefe la florbazo) oni parolas pri ŝajnfrukto, aŭ falsa frukto. Konata ekzemplo estas la frago, aŭ la pomo.
se en la konstruo de frukto partoprenas pluraj floroj, fakte ĝi estas fruktaro. Tio okazas ekzemple ĉe la ananaso.

Ĉirkaŭfrukto konsistas el tri tavoloj:

eksterfrukto, la plej ekstera parto, kolora epidermo;
mezfrukto, la meza parto, ofte karna;
enfrukto, la plej ena parto, aŭ ligna aŭ karna.

[redakti] El floro al frukto

Ĉe la tomateto:

[redakti] Fruktaj specoj

Oni distingas:

[redakti] Unuopaj fruktoj

El unu floro evoluas unu frukto. La karpelaro formiĝis unu karpelo aŭ karpeloj kunkreskintaj.

Karnecaj fruktoj:
- bero, la meza kaj interna tavoloj estas karneca: vinbero, tomato, avokado, oranĝo ktp.
- drupo, la interna tavolo estas ligna, kaj protektas la semon, faranta kernon: pruno, persiko, olivo, ĉerizo, ktp.
Sekaj fruktoj:
- Malfermfruktoj (ili fine kiuj spontanee malfermiĝas, kiam ili estas sekaj):
  - foliklo, unu aparta karpelo (unuvalva, unuĉambra kapsulo, malfermiĝante nur en la ventra suturo) kiu malferiĝas per unu malfermlinio: magnolio, peonio, ktp.
  - guŝo, unu aparta karpelo kiu malferiĝas per du malfermlinioj, ili karakterigas la fabacoj: ĝardena pizo, robinio, ktp.
  - kapsulo:
kun liniaj malfermiĝoj: tabako, genciano, ktp.
kun lokaj malfermiĝoj: tulipo, lilio, violo, ktp.
kun pintaj malfermiĝoj: dianto, papaveto, ktp.
piksido, kun ĉirkaŭa malfermiĝo: anagalo, ktp.
silikvo, dukarpela, duĉambra kapsulo, en kiuj la placentoj estas lokitaj sur meza, disiga vando, kiu restas post la defalo de la du valvoj (ĉefe ĉe la brasikacoj): brasiko, kolzo, ktp.
silikveto, silikvo kiuj estas preskaŭ tiel larĝaj kiel longaj: Lunaria, ktp.
- Fermfruktoj (ili ne malfermiĝas):
  - akeno, la semo ne kunkrekis kun la ĉirkaŭkarpo: taraksako, korilo, frago, ktp.
    - samaro, akeno kun flugiloj: acero, frakseno, ulmo, ktp.
    - duakeno, kiam la karpeloj estis kuniĝaj sen ĉiu iĝas aparta akeno: kumino, fenkolo, ktp.
    - nukso, akeno kun ligneca ĉirkaŭkarpo : korilo, ktp.
  - kariopso, ĉe la poacoj, la semo kunkrekis kun la ĉirkaŭkarpo: hordeo, tritiko, rizo, ktp.

[redakti] Grupaj fruktoj

Kiam la karpeloj estas apartaj, oni havas flora fruktaro:

foliklaro: kolaonukso, ktp.
druparo: frambo, rubuso, ktp.

[redakti] Falsaj fruktoj

Ŝajnfrukto povas esti rezulto de iĝo de tuta floraro, kiel ĉe la tilio, ananaso, figo, ktp.
Aliaj florpartoj povas aliformiĝi dum fruktîgo, ĉefe la florbazo: frago, ktp., kaj tipe: