Manĝebla frukto

fruktkorbo

Ĉi tie temas pri fruktoj de diversaj plantoj, kiujn la homo povas manĝi. Kelkaj lingvoj, ekzemple la ĉeĥa kaj la germana lingvoj havas kolektivan esprimon por nomi la fruktojn, manĝeblaj kaj ĝueblaj por la homo. Plej ofte oni manĝas la fruktojn krudaj, do ne kuiritaj. Sed kelktempe oni ankau kuiras kaj bakas la fruktojn. Relative ofte oni preparas marmeladon, ĵeleon aŭ aliajn pli aŭ malpli dolĉajn manĝaĵojn el ili. Relative grava ankaŭ estas la konservado de fruktoj en konservujoj, frostigita aŭ sekigita. La potaga konsumo de fruktoj en industrilandoj estas relative malalta. Ekzemple en Germanujo la pokapa taga konsumo de krudaj fruktoj kaj fruktproduktoj (sen fruktsukoj) ĉe viroj en 2008 estas nur 230 g kaj ĉe virinoj 278 g.

Klarigo de la esprimo

fruktobazaro en Barcelono.

La distingo inter fruktoj kaj legomoj estas malpreciza. Laŭ la defino en la nutraĵindustrio fruktoj estas de Perenaj plantoj kaj legomoj deunujaraj plantoj. La sukerenhavo de fruktoj plej ofte estas pli alta ol ĉ legomoj. En Botaniko frukto estiĝas el fertiligita floro. Legomoj ofte devenas de aliaj plantpartoj kiel radikoj (karotoj), tigoj (asparago, folioj [spinaco], burĝonoj (florbrasiko)) aŭ semoj (faboj). Kapsikoj, tomatoj, legomkukurboj aŭ "zuchini", kukurboj kaj kukumoj ankaŭ estas laŭ la botanika defino fruktoj, ĉar ili kreskas el fertiligitaj floroj. Ĉar mankas al ili dolĉa gusto kaj ĉefe la acido, oni nomas ilin fruktolegomoj. Escepte rabarbo estas folitigo, do ofte estas rigardata kiel frukto.

Ĉiuspecaj sur fruktfoiro en Berlino

Rigardu ankaŭ

La sekva listo, ordigita laŭ la plantfamilioj, nur entenas sukajn fruktojn. Nuksoj aŭ aliaj fruktsimilaj sekaj manĝeblaj plantpartoj serĉu ĉi-tie:

• nuksoj

Lau la supra defino de fruktoj kaj legomoj. Serĉu la legome uzataj plantoj ĉi-tie:

• legomoj

Listo de fruktoj laŭ plantfamilioj

Aktinidiacoj

kivetoj: maturaj fruktoj

latina nomo	esperanta nomo	rimarkoj
Actinidia arguta	kiveo ( el la franca kiwai), kiveto	tre ŝatataj de infanoj, tre vintrorezista specio
Actinidia chinensis	kivo	la frukto de kivujo, ricevis la nomon kivo de novzelandaj fruktkultivistoj pro la simileco al la birdo kivio

Anakardiacoj

latina nomo	esperanta nomo	rimarkoj
Mangifera indica	mango	tre grava frukto, multaj varioj
Mangifera verticillata	filipina mango, baŭno (neo)	nur en Filipinoj kultivata
Bouea macropylla	malaja mango, gandario	malaja parenco de mango
Spondias cytherea kaj S. dulcis	ambarelo	disvastigita en la tropikaj malaltaĵoj

Anonacoj

latina nomo	esperanta nomo	rimarkoj
Annona reticulata	bovkora anono	similas al ĉerimolio
Annona squamosa	sukerpomo, skvama anono	La sukerpomo originis en tropikaj regionoj el Sudameriko
Annona muricata	Graviolo	Graviolon oni uzas por ĵeleo kaj trinkaĵoj
Annona cherimola	ĉerimolio	La nomo ĉerimolio estas inkadevena

Bombakacoj

latina nomo	esperanta nomo	rimarkoj
Durio zibethinus	durio	Ĝi tiom odoraĉas, ke multaj flugkompanioj ne transportas ĝin. Por multaj indonezianoj, ĝi tamen esta la plej delikata frukto de la mondo!

Bromeliacoj

latina nomo	esperanta nomo	rimarkoj
Ananas commosus	ananaso	La ananaso estas pluropa frukto tre ŝatata. Estas multaj aliaj specioj uzataj kiel florornamaĵoj.

Kaktacoj

latina nomo	esperanta nomo	rimarkoj
Opuntia ficus-indica	opuntio, nopalo au kaktofigo	Grava frukto el la aridaj tropikaj kaj subtropikaj zonoj.
Hylocereus undulata	pitajo	Kolombio produktas la plej multajn.

Kaprifoliacoj

latina nomo	esperanta nomo	rimarkoj
Sambucus nigra	sambuko	La fruktoj liveras bongustan siropon kaj ĵeleon.

Karikacoj

latina nomo	esperanta nomo	rimarkoj
Carica papaya	papajo	Grava frukto kun medicina valoro.

Kukurbacoj

latina nomo	esperanta nomo	rimarkoj
Cucumis melo	melono, sukermelono, mielmelono kaj multaj aliaj tipoj	Laŭ la difino (rigardu supren] melono estas legomo, ĉar la planto ne estas plurjara.
Citrullus lanatus	akvomelono	Grava frukto ŝatata en somero.

Ebenacoj

latina nomo	esperanta nomo	rimarkoj
Diospyros virginiana	(virginia) persimono	Ĝi venas el suda Usono.
Diospyros lotus	daktilpruno	Itale frutti de loti.
Diospyros kaki	(orienta) persimono aŭ kakinoko	Ŝatata oranĝkolora frukto.
Diospyros ebenaster	nigra zaboto	Ĝi estas tre parenca al la filipina "mabolo" (Diopyros discolor).

Eleagnacoj

latina nomo	esperanta nomo	rimarkoj
Shepherdia argentea	bubalbero	Usona vakeroj spicis la bubalviandon per tiu frukto.
Hippophae rhamnoides	Hipofeo	Uzata por fari sukon kaj marmeladon

Erikacoj

latina nomo	esperanta nomo	rimarkoj
Vaccinium myrtillus	mirtelo	Arbusto kun bluaj beroj, ŝatata en Nordio.
Vaccinium vitis-idaea	vakcinio	Uzata por fari konfitaĵojn.
Vaccinium oxycoccus	oksikoko au "torfbero"	En la sveda "tanbär" .
Vaccinium macrocarpum	grubero aŭ "kulturvakcinio"	La pli granda "frato" de vakcinio.
Specioj de Arbutus	arbuto aŭ "fragarbo"	La fruktoj de tiu arbedo aŭ arbo similas al fragoj

Eŭforbiacoj

latina nomo	esperanta nomo	rimarkoj
Baccaura motleyana	rambajo	Planto el Malajzio, malaja nomo "paloh".
Antidesma bunius	bunio	Alta arbo el sudorienta Azio kaj okcidenta Australio.
Phyllanthus acidus aŭ Cicca acida	ĉermajo aŭ stel-groso	El la fruko oni faras siropon kaj ĉatnion en Tajlando.

Flakurtiacoj

latina nomo	esperanta nomo	rimarkoj
Flacourtia indica	ramonĉio	La frukto venas el Madagaskaro kaj Sudazio.
Flacourtia inermis	"malaja lovio"	beroj kun 2-cm grandeco. Por fari ĵeleon, siropon kaj ĉatnion.
Dovyalis caffra	umkokolo	El Sudafriko.
Dovyalis hebecarpa	ketembilo	Similas al umkokolo.

Kluziacoj

latina nomo	esperanta nomo	rimarkoj
Mammea americana	mameo	Fruko el Karibio kun abrikotsimila gusto.
Garcinia mangostana	mangostano	La arbo, kies fruktoj estas unu el la paj bongustaj, venas el Malazio.

Malpigiacoj

latina nomo	esperanta nomo	rimarkoj
Malpighia punicifolia	acerolo	grava frukto por fari sukon kaj ekstrakti Vit. C, aŭ por miksi kun alifruktaj sukoj por kolorigi kaj aldoni vitaminon C

Morusacoj

latina nomo	esperanta nomo	rimarkoj
Ficus carica	figo	grava frukto, oni manĝas ĝin freŝe, sekigite kaj kiel konfitaĵo.
Moruso alba	moruso blanka	flav-blanka frukto, arbo por nutri silkraŭpojn.
Morus rubra	moruso ruĝa	ruĝa beroj. La bero estas agrable acida
Morus nigra	moruso nigra	nigraj beroj, la plej grava morusfrukto.
Artocarpus integrifolia	jakvo	La gusto de la frukto estas daktilsimila. Ankaŭ vendata kiel konservo
Artocarpus atilis, sin. A. incisa	panfrukto	Panfruktarbo estas ĝis 20m alta kun granda bela foliaro.

Musacoj

latina nomo	esperanta nomo	rimarkoj
Musa inkluzive Australimusa kaj Eumusa	banano	Multaj genroj, specioj kaj kulturvarioj.

Mirtacoj

latina nomo	esperanta nomo	rimarkoj
Myrciaria cauliflora	jabutikabo	brazila frukto kiu liveras bonegan ĵeleon.
Eugenia uniflora	pitango	Fruktoj por freŝa konsumo kaj por ĵeleo, ŝorbeto kaj trinkaĵoj
Myrtus ugni	ĉilia gujavo, ĉilia mirto	Ĉilia mirta kaĉo gustas kiel miksaĵo inter pomo kaj mirtelo
Syzygium cuminii	jambolano	La frukto estas manĝata freŝa.
Syzygium aquea	blankjamboso	Ŝatata de infanoj. Uzataj por trinkaĵoj kaj siropo
Syzygium javanicum	Java jamboso	Fruktoj povas esti verd-blankaj aŭ ruĝaj.
Syzygium malaccensis	malaka jamboso, ruĝajamboso	Freŝa la frukto estas preskau sengusta.
Syzygium jambos	jamboso rozjamboso	[La plej ŝatata el la fruktoj de la genro Sizigio].
Acca sellowiana	feiĵoo aŭ brazila gujavo	Feiĵoo havas guston kaj aspekton similajn al de gujavoj.
Psidium guajava	gujavo	grava tropika frukto.

Oksalidacoj

latina nomo	esperanta nomo	rimarkoj
Averrhoa carambola	karamboleo aŭ stelfrukto	Tre akveca frukto,la kversekca (transversa) tranĉo aspektas kiel stelo.

Arekacoj aŭ Palmoj

latina nomo	esperanta nomo	rimarkoj
Phoenix dactylifera	daktilo	Fruktoj vendata freŝe kaj sekigitaj.
Zalacca edulis	zalako	La zalakpalmo havas trunkon simila al bananujo

Pasifloracoj

latina nomo	esperanta nomo	rimarkoj
Passiflora laurifolia	akvolimono	Ekster sudorienta Azio apenau konata.
Passiflora ligularis, P.edulis f. flavicarpa	Flava grenadilo	Brazilo estas la ĉefa eksportlando de la suko de tiu frukto.
Passiflora quadrangularis	barbadeno, aŭ gigantgrenadilo	La plej granda pasiflora frukto.
Passiflora molissima	kurubo	Flava oblonga frukto.
Passiflora edulis	grenadilo	Violkolora frukto plej parte por fari siropon kaj trinkaĵon, sed ankaŭ por manĝi freŝe.
Passiflora alata	dolĉa grenadilo	frukto preskaŭ senacida, parte por fari trinkaĵon, sed ĉefe por manĝi freŝe.

Punikacoj

latina nomo	esperanta nomo	rimarkoj
Punica granatum	granato	Fruktoj por freŝa konsumo kaj preparo de siropo.

Rozacoj

latina nomo	esperanta nomo	rimarkoj
Rosa	rozo	oni uzas rozpetaloj por prepari marmeladon kaj rozakvon. Eö la rozfrukto oni faras pulpon por kuiri marmeladon.
Fragaria ananassa	frago	Fragaria vesca, la arbara frageto ne havas komercan signifon. La multe pli granda ananasfrago estas gravega frukto. Ekzistas multegaj kulturvarioj.
Rubus fruticus	rubuso aŭ nigra rubuso	Ofte uzata por kuiri marmeladon.
Rubus chamaemorus	kamemoro aŭ marĉrubuso	Ŝatata kaj multekosta sovaĝa frukto en Nordio.
Rubus arcticus	arkta rubuso´	En Nordio uzata por kuiri marmeladon.
Rubus glaucus	kastila rubuso aŭ "Mora de Castilla"	Ne estas moruso, sed rubuso.
Rubus idaeus	frambo	en Belgio oni spicas bieron per framboj.
Malus domestica	pomo	Unu el la plej gravaj fruktoj de la mondo.
Pyrus communis	piro	Multaj kultivaroj kun diveraj gustoj.
Cydonia oblonga	cidonio	Nur kuirite manĝebla kiel ĵeleo.
Chaenomeles japonica	japana cidonio	Pli malgrandaj fruktoj ol cidonio, sed samgustaj.
Mespilus germanicus	ĝermana mespilo	manĝebla nur kuirita. La "pomo" de la antikvaj ĝermanoj.
Eriobotrya japonica	lokŭato	Ofte ĝi nomiĝas nacilingve ankaŭ "lana mespilo, kvankam ĝi ne apartenas al mespilo.
Prunus domestica	pruno	diversaj tipo de prunoj oni povas dividi en a) ronda pruno, b) oblonga slivoj kaj c) verda renkoldoj.
Prunus ceradifera	mirabelo	eta, rondforma, flava pruno
Prunus spinosa	prunelo	Nur uzebla kiel ĵeleo aŭ en likvoro.
Prunus armenica	abrikoto	granda signifo ankaŭ kiel sekigita frukto.
Prunus persica	persiko	La glathaŭtaj varioj nomiĝas Nektarino.
Prunus avium	acida ĉerizo aŭ grioto	precipe por marmelado kaj sukoj. Ekzistas en Belgio ankaŭ griot-biero.
Prunus cerasus	dolĉa ĉerizo	precipe por la freŝa merkato. Ofte ankau en konservo.

Rutacoj

latina nomo	esperanta nomo	rimarkoj
Citrus sinensis	dolĉa oranĝo	La multaj varioj oni povas dividi minimume tri grupo: umbilikaj-oranĝoj, sangoranĝoj kaj blondoranĝoj.
Citrus aurantium	amara oranĝo au bigarado	Uzata nur por konfitaĵo.
Fortunella	fortunelo	la ronda formo F. japonica, la ovala formo F. margarita
Citrus reticulata	mandarino	Ekzistas multaj aliaj specioj tre proksimaj, ekzemple: tangerinoj, satsumoj, tangeloj tangoroj,k.a.
Citrus medica	cedrato	Cedrato oni nur uzas en kandita formo kiel spicaĵo.
Citrus limon	citrono	Ofte konsumita kiel suko, raspitaĵo de ŝelo aŭ tranĉaĵoj en pladoj.La ŝelo donas valoran oleon.
Citrus aurantifolia	limeo	Limeo(aŭ meksika limono) ne estas tiom granda kiel citrono.
[Citrus latifolia]	Persa limono	Persa limono (komerce - Verda citrono) kaj limeo estas acidlimedoj, laŭ specialistaj kriterioj.
[Citrus limettioides]	limedo	Limedoj estas preskaŭ senacidaj citrusfruktoj,interne senpigmentaj.
Citrus grandis,sin.C. maxima	pampelmuso	la "granda frato" de grapfrukto
Citrus paradisi	grapfrukto	Supozeble,rezulto de natura krucado de pampelmuso kaj oranĝo.Lau NPIV ankaŭ "paradiza citruso".
Citrus spp	limonoj	Limonoj estas malsamaj citrusfruktoj, iuj similaj al citrono aliaj al mandarino. Kiel la plimulto de la citrusoj,iliaj arboj estas naturaj hibridoj, sed ricevas specionomojn: C.limonia-Rangpura limono (Tang. simila);C.volkameriana- Volkamera limono;C.jambhiri-Jambira limono, k.a., multaj gravaj kiel greftobazo. Ankaŭ C. aurantifolia k C. latifolia estas limonarboj.

Sapindacoj

latina nomo	esperanta nomo	rimarkoj
Nephelium lappaceum	rambutano aŭ hara liĉio	Grava índonezia frukto
Litchi chinensis	liĉio	Grava frukto en Ĉinujo.
Dimocarpus longan	longano	liĉisimila frukto

Sapotacoj

latina nomo	esperanta nomo	rimarkoj
Manilkara zapota	sapoto	laŭ NPIV i.a. por la trunkŝela laktosuko uzata en fabrikado de maĉgumo, ĉiklo
Calocarpum sapote kaj Calocarpum mammosum	granda sapoto	Mezameríka arbo

Saksifragacoj

latina nomo	esperanta nomo	rimarkoj
Ribes rubrum	ruĝa ribo	La blankaj varioj ankau apartenas al tiu specio.
Ribes nigrum	nigra ribo	Ofte uzata por fari ĵeleon aŭ sukon
Ribes grossularia	groso aŭ dorna ribo	ekzistas verdaj kaj ruĝaj varioj

Solanacoj

latina nomo	esperanta nomo	rimarkoj
Cyphomandra betacea	tamarilo au arba tomato	tomatsimila frukto
Physalis peruviana	fizalido aŭ perua fizalido	Ofte ankaŭ nomata "kaba groso"
Solanum quitoense	"lulo", kito-oranĝo,	fruktoj estas malgrandaj kiel malgrandaj tomatoj
Solanum muricatum	pepino	similas al malgranda melono.

Vitacoj

latina nomo	esperanta nomo	rimarkoj
Vitis vinifera	vinbero	blankaj kaj ruĝa/bluaj varioj

Literaturo

• Franke,Wolfgang : Nutzpflanzenkunde: nutzbare Gewächse der gemäßigten Breiten, Subtropen und Tropen. 6. Auflage. Thieme, Stuttgart 1997, ISBN 3-13-530406-X
• Liebster, G.: Warenkunde Obst. Hädecke, 1999, ISBN 3-7750-0301-0
• Pierre-Marie Valat, Pascale de Bourgoing: Der Apfel und andere Früchte. Mannheim 1992, ISBN 3-411-08541-X
• Bendel,Lothar : Das große Früchte- und Gemüselexikon, Patmos, 2002, ISBN 3-491-96066-5
• Kranz, Brigitte: Das große Buch der Früchte, München 1981
• Daßler, E., G. Heitmann: Obst und Gemüse - eine Warenkunde. Berlin kaj Hamburg 1991