Miĉigano

El Vikipedio, la libera enciklopedio
(Alidirektita el Miŝigano)
Saltu al: navigado, serĉo
Miĉigano
Ŝtato de Miĉigano
Ŝtata flago de Miĉigano Ŝtata blazono de Miĉigano
(Flago de Miĉigano) (Blazono de Miĉigano)
Ŝtata kromnomo: The Great Lakes State ("La Subŝtato de la Grandaj-Lagoj")
Mapo de Usono kun Miĉigano montrata
Aliaj subŝtatoj de Usono
Ĉefurbo Lansing
Plej granda urbo Detrojto
Ŝtatestro Rick Snyder
Areo 250.494[1] km² (8)
 - Tero 147.121[1] km²
 - Akvo 103.372[1] km² ( %)
Loĝantaro (2010)
 - Loĝantaro 9 883 640 (11-a)
 - Denso 67,55 /km² (16-a)
Aliĝo
 - Dato 26-a de januaro 1837
 - Ordo 26
Horzono
  • Supraduoninsulo: Centra Tempo: UTC -6/-5
  • Malsupraduoninsulo: Orienta Tempo: UTC -5/-4
Latitudo 41° 41' N al 48° 18' N
Longitudo 82° 7' U al 90° 25' U
Larĝeco 621 km
Longeco 734 km
Alteco
 - Plej alta Monto Arvon, 603 m m
 - Meza alteco 275 m m
 - Plej malalta Lago Erie, 174 m m
Mallongigoj
 - USPS MI
 - ISO 3166-2 US-MI
Retejo http://www.michigan.gov
v  d  r
Information icon.svg

Miĉigano (angle Michigan [MI-ŝi-gan]), aŭ Miŝigano, estas usona ŝtato. Ĝi fariĝis la 26-a ŝtato de Usono je la 26-a de januaro 1837. Tieaj Esperantistoj preferas la formon "Miĉigano" ĉar tiu pli imitas la literumon de la nomo, dum "Miŝigano" imitas la elparolon.

La nomo deriviĝis el Lago Miĉigano, kies nomo venis el la oĝibva vorto mejĉigama, kiu signifas "granda akvo". Miĉigano tuŝas kvar el la kvin Grandaj Lagoj, kaj havas la plej longan akvo-bordon en la 48-ŝtata regiono de Usono, kaj pli da plezur-boatoj ol ĉiu alia ŝtato.

Miĉigano estas plej fama pro sia rolo kiel la naskiĝloko de la aŭtomobila industrio. Cetere, ĝi estas vigla turisma celloko, kiu logas feriantojn al Traverse City, Insulo Makinaŭo, Saŭgatuko kaj la Supra Duoninsulo. Vizitantoj venas de Usono kaj Kanado por ripozi, ĉasi bestojn kaj spekti belan naturan pejzaĝon.

Miĉigano estas konata samtempe pro siaj urboj, kies ekonomioj konsistas el peza fabrikado, kaj sia netuŝita sovaĝejo, situejo de pli ol 11.000 lagoj. Senteblas vasta kontrasto inter la bruado de la fabrikoj kaj ekspresvojoj en Detrojto kaj la trankvilo trovata en ĉiu angulo de la ŝtato.

La poŝta mallongigo estas MI, same kiel la kodo laŭ ISO 3166. La militŝipo USS Miĉigano nomiĝis honore al la ŝtato. La kromnomo de Miĉigano estas "la Ŝtato de l'Grandaj Lagoj." Malpli ofte, ĝi kromnomiĝas La Gula Ŝtato, pro eventoj en la toleda milito.

Anoj[redakti | redakti fonton]

Ekzistas kultura fendeto inter la enloĝantoj de la du duoninsuloj. Rilate al la ponto inter ili, laŭ rigardo de mapo, unu estas supra, la alia estas malsupra.

Jupero: ("Yooper") Ano de la supra duoninsulo, pro prononco de la mallongigo UP ("Upper Peninsula")

Troloj: ("Trolls") Ano de la malsupra duoninsulo, ĉar ili loĝas sub la ponto, pro la fefabelo norvega De tre bukkene Bruse.

Miĉiganseroj: ("Michiganders") Ano de ambaŭ duoninsuloj de Miĉigano. Kofrovorto de Miĉigano kaj viransero. Tio estas la laŭloka nomo originale uzita de Abraham Lincoln, por insulti la inteligenton de la Miĉigananoj.

La malsupra duoninsulo havas formon mufgantece aspektan; ĉi tial tieaj enloĝantoj montras per la plato de sia dekstra mano aŭ per la dorso de la maldekstra mano kiel ĝi estus kvazaŭmapo por indiki fingre, en kiu parto de la subŝtato ili loĝas.

Historio[redakti | redakti fonton]

Miĉiganon esploris kaj koloniigis francaj vojaĝantoj en la 17-a jarcento. En 1701, Antoine de la Mothe Cadillac fondis Detrojton sur la markoloj inter la lagoj Sankta-Klara kaj Erio. La urbo fariĝis granda komercejo por ŝipado kaj feloj. La ceteron de la ŝtato ĉiuokaze ne koloniigis eŭropanoj. Miĉiganon ekposedis Britio en 1763 kaj Usono ĝin ekposedis dudek jarojn poste. La loĝantaro kreskis malrapide ĝis la malfermo de la Eria Kanalo en Novjorkio en 1825, kiam envenis amasoj da novaj loĝantoj.

En la 1830aj jaroj, Miĉigano havis ĉ. 80.000 loĝantojn, pli ol sufiĉe por peti ŝtatecon. Registaro ŝtata fondiĝis en 1835, kvankam la kongreso prokrastis pri la afero pro landlima disputo kun Ohio, kiam ambaŭ partioj asertis posedon de 1210-km²-a strio da tero, sur kiu situis la grava havenurbo Toledo sur Lago Erio kaj regiono tiam nomata "Granda Nigra Marĉo". La pinto de la disputo estis la toleda milito, kiam la militistaroj por ĉiu ŝtato manovris en la menciita strio. En la fino, la kongreso donis la strion al Ohio, kaj Miĉigano ricevante la okcidentan parton de la supra duoninsulo kiel koncedon, formale fariĝis parto de la unio en 1837.

Kvankam multaj taksis la supran duoninsulon senutila kiam ĝi fariĝis parto de Miĉigano, oni fine malkovris, ke tie abundas ligno, fero kaj kupro, kiuj fariĝos la plej dezirataj naturaj rimedoj en la ŝtato.

En la 20-a jarcento la ekonomio de Miĉigano draste ŝanĝiĝis. La nasko de la aŭtomobila industrio, kun la unua fabrikejo de Henry Ford en Highland Park, antaŭurbo de Detrojto, signis la komencon de nova epoko en transporto. Tia transformiĝo efikis ne nur Detrojton kaj Miĉiganon, sed ĝi ŝanĝis la tutan sociekonomian etoson en Usono kaj eĉ la mondo.

Grand Rapids, la dua plej granda urbo en la ŝtato, estas alia centro por fabrikado de aŭtoj. Dum sia tuta historio, ĝi estas notinda pro sia vigla industrio en mebloj.

Post la dua milito, la ekonomia bazo de Detrojto malkreskis, ĉar iuj aŭto-kompanioj forlasis la industriejojn en la ŝtato kaj starigis fabrikadon eksterlande kaj en sudaj usonaj ŝtatoj. Tamen, havanta 10 milionojn da loĝantoj, Miĉigano restas granda kaj influa ŝtato. Ĝia loĝantaro estas la oka plej granda el la 50 usonaj ŝtatoj.

Subŝtato Ontonagono[redakti | redakti fonton]

Ontogonono, aŭ Suprio estas la du nomoj por proponita subŝtato, kiu estus la 51-a subŝtato de Usono, kies lando inkluzivus la tutan supran duoninsulon de Miĉigano kaj en kelkaj proponoj ankaŭ subŝtateroj de la najbaraj kaj suba duoninsulo kaj Vinskonsino. La sama regiono estis historie nomita "Sylvania" de Thomas Jefferson. Ĉi tiun nomon oni ne akceptus ĉar la aldono de la Supra Duoninsulo al Miĉigano estis interŝanĝo por la tiel nomita "Toleda Striozono" dum la Milito de Miĉigano kontraŭ Ohio, kaj Sylvania estas distrikto de Toledo hodiaŭ.

La nomo "Ontogonono" venas de samnomaj kaj subŝtatero kaj rivero kaj urbo. La nomo venas de la tiama francigo (Nantounagon) de indiĝena vorto signifikante "ĉasrivero", tamen la vorto pli similas al Oĝibva "onagon", signifikante "bovlo". La nomo "Suprio", pli simple venas de la nomo de la lago Supra.

La plendoj pri la hodiaŭa politika aranĝo fontas el la fakto, ke Madison, Detrojto, kaj Lansingo estas tro foraj, tial ili ne zorgas pri la "supra regiono". Iam la movado havis pli da tiropotenco, tamen ĉi tiam, post la malkovro de metaloj sub la tero, minejoj kun moninvestado en la urbegoj de la suba duoninsulo, kaj finfine la konstruo de la Ponto de Makinako en 1957, la ŝanco por subŝtatiĝi estas pli fora ol iam ajn.

Se la supra duoninsulo subŝtatiĝus, ĝi estus la plej malpopolata subŝtato, sen ia granda urbo, ĉar nun, malpli ol duono de miliono da personoj enloĝas la duoninsulon.

Hodiaŭ, la proponon oni ĝenerale prenas kiel nur kuriozaĵo, sen ia vera bezono aparte de kvazaŭ-fiero.

Notoj[redakti | redakti fonton]

  1. 1,0 1,1 1,2 Density Using Land Area

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]