Nov-Jorkio

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Nov-Jorkio
Ŝtato de Nov-Jorkio
Ŝtata flago de Nov-Jorkio Ŝtata blazono de Nov-Jorkio
(Flago de Nov-Jorkio) (Blazono de Nov-Jorkio)
Ŝtata kromnomo: 'The Empire State ("La Imperio-Ŝtato")
Mapo de Usono kun Nov-Jorkio montrata
Aliaj usonaj ŝtatoj
Ĉefurbo Albeno
Plej granda urbo Novjorko
Ŝtatestro Andrew Cuomo (D)
Areo 141.300 km² (27-a)
Loĝantaro (2010)
 - Loĝantaro 19.465.197 (3-a)
 - Denso 159 /km² (7-a)
Aliĝo
 - Dato 26-a de julio 1788
 - Ordo 11
Horzono UTC -5/-4
Latitudo 40° 30' N al 45° 1' N
Longitudo 71° 51' U al 79° 46' U
Larĝeco 455 km
Longo 530 km
Alteco
 - Plej alta Mount Marcy, 1628,57 m
 - Meza alteco 300 m
 - Plej malalta Atlantika Oceano, 0 m
Mallongigoj
 - USPS NY
 - ISO 3166-2 US-NY
Retejo http://www.ny.gov
v  d  r
Information icon.svg

Nov-Jorkio (angle State of New York [njujork] aŭ [nujork]) estas la usona ŝtato kiu enhavas la metropolon Novjorko. Nov-Jorkio situas en la nordorienta Usono kaj havis 18.976.457 loĝantojn en 2000, kaj terareon de 127.190 km2 (proksimume la areo de Anglio). Nov-Jorkio estas okcidente de Nov-Anglio, norde de Pensilvanio kaj Nov-Ĵerzejo, oriente de Ontario kaj sude de Kebekio. Ontario kaj Kebekio estas provincoj de Kanado.

Loĝantaro[redakti | redakti fonton]

Nov-Jorkio estas la tria plej granda Usona ŝtato laŭ loĝantaro: nur Kalifornio kaj Teksaso estas pli grandaj.

Denseco de la loĝantaro en Nov-Jorkio

La ĉefaj partoj de la ŝtato estas (kun % de Nov-Jorkianoj):

  • Novjorko (42%) - la granda urbo en la sudoriento de la ŝtato
  • Long Island (15%) - "Longa Insulo" - antaŭurboj oriente de Novjorko
  • Westchester (5%) - antaŭurboj norde de Novjorko
  • Upstate (38%) - "Supra Ŝtato" - la resta, norda parto de la ŝtato

62% de la ŝtatanoj loĝas en la aglomeraĵo de Novjorko.

Politike, Novjorko kutime voĉdonas maldekstren, Upstate dekstren, do la batalkampo de la ŝtato estas en Long Island kaj Westchester.

La Urbo Novjorko, havante 8.008.278 loĝantojn (2000), estas grava monda centro por komerco kaj financoj. La stabejo de la Unuiĝintaj Nacioj troviĝas en la urbo. Dek milionoj, kiuj loĝas en la aglomeraĵo de Novjorko, loĝas ekster la ŝtato en norda Nov-Ĵerzejo kaj sudokcidenta Konetikuto.

Upstate enhavas la montarojn Adirondack kaj Catskills, la riveron Hudson, la Finger Lakes ("Fingraj Lagoj"), la Akvofalojn Niagaro kaj la gravajn urbojn:

Ĉe la Akvofaloj Niagaro, en la okcidento apud Kanado, 150 milionoj litroj da akvo falas ĉiusekunde (150.000 m3/s) en la Niagaran kanjonon, kaj generas multan elektran potencon, eĉ por la malproksima Novjorko mem.

Historio[redakti | redakti fonton]

Giovanni da Verrazzano

Giovanni da Verrazano (1524) kaj Henry Hudson (1609) vizitis la Hudsonan Riveron, sed Nederlando formis la unuan kolonion, Nov-Nederlandon en 1624. Peter Minuit aĉetis Manhattan-Insulon de la Indianoj Kanarsiaj (Canarsee) por 60 guldenoj da komercaĵoj (= 24 dolaroj laŭ mito). La Nederlandanoj fondis multajn urbetojn; Nov-Amsterdamo (Novjorko), Fortikaĵo Orange (Albeno, la ĉefurbo de la ŝtato), Breuckelen (Brooklyn), kaj Schenectady.

Nov-Jorkio iĝis Brita kolonio en 1664, kaj okazis konfliktoj kun la francoj en la nordo (Lago Champlain, Mohawk Valo, kaj en la Niagara Regiono.) Post la Franca-kaj-Indiana Milito, en Novjorkio okazis multaj bataloj de la Revolucia Milito kontraŭ Britio. Norde de Novjorko situas fortikaĵo West Point, strategie tre grava loko por preventi ke la britoj kaptu la riveron kaj apartigu la ŝtataron. Ĉe West Point oni poste starigis faman militistaran akademion. La 26-an de julio, 1788, Nov-Jorkio fariĝis la dek-unua ŝtato de la nova Usono.

Mapo de Nov-Nederlando (17-a jarcento)

Kantonoj[redakti | redakti fonton]

Nov-Jorkio konsistas el 62 kantonoj (county, counties):

Mapo de Nov-Jorkio
La rivero Hudson
La akvofalo de Niagaro
Novjorko
Albany (Albeno)
Buffalo
Rochester

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]