Uzanto:Kjono/Meksiko

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Salti al navigilo Salti al serĉilo
Estados Unidos Mexicanos
Unuiĝintaj Meksikaj Ŝtatoj
Situo
Bazaj informoj
Plej ofta(j) religio(j) katolikismo (89%)
protestantismo (6%)
aliaj (5%)
Areo
 % de akvo
1.972.550 km²
2,5 %
Loĝdenso 55 loĝ./km²
Vivolongo 75 jaroj
Politiko
Ĉefministro

Ne havas

Nacia tago 16-a de septembro 1810
Sendependiĝo disde Hispanio 27-a de septembro 1821
Ekonomio
MEP laŭ 2006
– suma $ 1,149 duiliono
– pokapa $ 12.775
Esperanto-movado
Landa E-asocio Meksika Esperanto-Federacio (kaj Meksika Esperanto-Asocio, a.c., tutlanda asocio, kies sidejo estas Aguaskalientes]).
v  d  r
Information icon.svg

Ĉi tie mi tradukos ĉi tiun artikolon de la hispana. Mi ankaŭ baziĝas sur la esperanta artikolo de Usono.

Meksiko (Hispane: México, Oficiala: Estados Unidos Mexicanos) estas federala konstitucia respubliko en Nordameriko, kiu konsistas el 31 ŝtatoj kaj federala distrikto kiu estas la ĉefurbo Meksiko. Norde ĝi limas al Usono; sudokcidente kun la Pacifika oceano; sudoriente kun Gvatemalo, Belizo, kaj la Kariba Maro; kaj oriente troviĝas la Meksika golfo.

La meksika surfaco ampleksas proksimume 2 milionoj da km², kiu atingas la dek kvaran pozicion inter la plej grandaj landoj el la mondo. En Meksiko loĝas proksimume 117 milionoj da personoj. Meksiko estas la tria plej granda lando de la mondo laŭ loĝantaro kaj la plej granda laŭ nombro da hispanparolantoj. Kvankam la hispana estas la plej parolata lingvo en Meksiko, la registaro ankaŭ agnoskas 67 indiĝenajn lingvojn kiel naciaj lingvoj.

La homoj unue alvenis al Meksiko antaŭ 30 mil jaroj. Post miloj da jaroj da kultura evoluigo,

Bazaj informoj[redakti | redakti fonton]

  • Oficiala nomo: Estados Unidos Mexicanos
  • Komuna nomo: México (Meĥiko; la sono de la ikso estas ekcepto laŭ la kutima prononco en la hispana lingvo, ĉefe en Meksiko). Vidu artikolon pri la nomo de Meksiko en esperanto.
  • Situo: ĉ. 23º No, 102º Ok
  • Limoj: 3.118 km norde kun Usono, 960 km sude kun Gvatemalo kaj 176 km kun Belizo.
  • Areo: 1.972.546 km²
  • Semotaŭga: 12%
  • Ĉefurbo: Meksikurbo
  • Sendependiĝo: (de Hispanio) ekis je la 16-an de septembro 1810, sukcesis je la 21-a de septembro de 1821
  • Internaciaj organizaĵoj: UNO (1945), OAŜ

Etimologio[redakti | redakti fonton]

Meksiko estis kreita en la 19-a jarcento.

Historio[redakti | redakti fonton]

Ankau legu: Historio de Meksiko

Dum miloj da jaroj, la hodiaŭa Meksiko estis lando de ĉasitoj kaj rikoltistoj. Cirkaŭ 9 mil jaroj, la amerikanoj dresis la maizon kaj la malnova komencis agrarajn revolucion, stirante al la formado de multaj kompleksaj civilizacioj. Ĉi tiu civilizacioj giris konturon de la urboj kun l'skribo, l'monumenta arkitekturo, la astronomioj studoj, la matematikoj, kaj la soldatoj. Post 4.000 jaroj, ci tiu civilizacioj estis detruitaj kun l'alvenita de la hispanoj en 1519. Dum tri jarcentoj, Meksiko estis colonizado por Hispanio, dum kiuj la plimulto da lia losantaro estingita indigeno. La formala memstareco d'Hispanio estis reconeguda en 1821. Milito kun la Usono finis kun Meksiko al perdi preskau la duono de lia teritorio en 1848. Francio invadis Meksikio en 1861 kaj gi regis brevemente gis 1867. La Meksika revolucio pli malfrue donus lokon al la mortita de 10% de la losantaro de la nacio. Ekde semoj, Meksiko kiel stato-nacio luktis kun la conciliació de lia heredajo indigeno uisfunde arrelades kun la postuloj de la modelo de la moderna kulturo occidental trudita en 1519. La nomo de la nacio derivas de la cefurbo azteca ol gi diras Tenoĉtitlano. Hodiau, Meksiko estas la hejmo de la plej granda nombro de parlants d'hispana en la mondo, kaj gi ankau havas la plej grandan nombron d'amerikanoj natius ol ili parolas la lingvon-en la Amerikaj (la plimulto da parolo Navatla).

Geografio[redakti | redakti fonton]

La plej alta monto estas la Citlaltepetl aŭ Cerro de la Estrella (Stelmonto, aŭ Pico de Orizaba).


Politiko[redakti | redakti fonton]

Teritoria organizado[redakti | redakti fonton]

Meksiko dividiĝas en 31 federaciaj ŝtatoj (en Esperanto oni foje uzas la vortojn subŝtatoprovinco, sed uzado de tiuj ĉi vortoj ne taŭgas laŭ la meksika politika kaj jura sistemo) kaj la Federacia Distrikto estas la ĉefurbo:

Meksiko
Mexico with state borders (numbered).svg
Ŝtatoj Loĝantaro (2005) Areo (km²) Ĉefurbo
Estados Unidos Mexicanos (Unuiĝintaj Meksikaj Ŝtatoj) 103 088 000 1 959 248 Federacia Distrikto
1. Aguascalientes (Aguaskaljentio) 1 051 000 5 625 Aguascalientes
2. Baja California (Subkalifornio) 2 842 000 71 546 Mexicali
3. Baja California Sur (Suda Subkalifornio) 517 000 73 943 La Paz
4. Campeche (Kampeĉio) 751 000 57 727 Kampeĉe-urbo
5. Chiapas (Ĉiapaco) 4 256 000 73 681 Tŭtla Gutiérrez
6. Chihuahua (Ĉiuaŭio) 3 238 000 247 487 Chihuahua
7. Coahuila (Koaŭilo) 2 475 000 151 445 Saltillo
8. Colima (Kolimio) 562 000 5 627 Colima
9. Durango (Durango) 1 489 000 123 367 Durango
10. Guanajuato (Guanaĥuato) 4 893 000 30 621 Guanajuato
11. Guerrero (Gerero) 3 116 000 63 618 Chilpancingo
12. Hidalgo (Hidalgo) 2 334 000 20 856 Pachuca de Soto
13. Jalisco Ĥalisko 6 652 000 78 630 Guadalajara
14. Estado de México (Meksikŝtato) 14 161 000 22 333 Toluca de Lerdo
15. Michoacán (Miĉoakano) 3 988 000 58 667 Morelia
16. Morelos (Morelos) 1 605 000 4 892 Cuernavaca
17. Nayarit (Najarito) 943 000 27 862 Tepic
18. Nuevo León (Novleono) 4 164 000 64 203 Monterrey
19. Oaxaca (Oaĥakio) 3 522 000 93 343 Oaxaca de Juárez
20. Puebla (Pueblio) 5 391 000 34 251 Puebla
21. Querétaro (Kveretaro) 1 593 000 11 658 Santiago de Querétaro
22. Quintana Roo (Kvintanaroo) 1 134 000 42 535 Chetumal
23. San Luis Potosí (Sanktluis-Potosio) 2 412 000 61 165 San Luis Potosí
24. Sinaloa (Sinaloo) 2 610 000 57 331 Culiacán
25. Sonora (Sonorio) 2 384 000 179 516 Hermosillo
26. Tabasco (Tabasko) 2 013 000 24 747 Villahermosa
27. Tamaulipas (Tamaŭlipio) 3 020 000 80 148 Ciudad Victoria
28. Tlaxcala (Tlazkalio) 1 061 000 3 997 Tlaxcala
29. Veracruz (Verakruco) 7 081 000 71 856 Xalapa de Enríquez
30. Yucatán (Jukatano) 1 803 000 39 671 Mérida
31. Zacatecas (Zakatekio) 1 357 000 75 416 Zacatecas
32. Distrito Federal (Federacia Distrikto) 8 670 000 1 484 ---

NOTO:Esperantigitaj nomoj proponitaj de la Meksika Esperanto-Instituto, laŭ landa prononcmaniero kaj distingiga grafio de aliaj loknomoj kaj signifoj.

Vidu tabelon de Meksikaj Loknomoj, Ŝtatoj, Ĉefurboj kaj laĝantnomoj en Esperanto.

Vidu ankaŭ: Mapo de la ŝtatoj de Meksiko kaj Listo de Meksikaj ŝtatoj

Politika sistemo[redakti | redakti fonton]

Meksiko estas demokrata federa respubliko. La konstitucio estis aprobita je la 5-a de februaro de 1917

Prezidanto elektita pere de universala kaj sekreta balotado por sesjara periodo. Vidu liston de prezidentoj de Meksiko. Nuna prezidento: Felipe Calderon

Duĉambra kongreso: deputitoj (tri jaroj) kaj senatanoj (ses jaroj)

Cefaj politikaj partioj:

Ekonomio[redakti | redakti fonton]

Infrastrukturo[redakti | redakti fonton]

Edukado[redakti | redakti fonton]

Scienco kaj Teknologio[redakti | redakti fonton]

Demografio[redakti | redakti fonton]

  • Loĝantaro: 103,263,388 (2005)
  • % urbana: 74% (2000)
  • homoj je kv. km: 52,2 (2000)
  • homoj je kv. km da semotaŭga tero: 434,9 (2000)
  • ekonomia kresko: 1,53% (2000, takso)
  • naskoj: 23,15 je 1000 homoj en jaro (2000, takso)
  • mortoj: 5,05 je 1000 homoj en jaro (2000, takso)
  • migrantoj: -2,84 je 1000 homoj en jaro (2000, takso)
  • mortokvanto de beboj: 26,19 mortoj je 1000 naskoj (2000, takso)
  • infanoj po virino: 2,67 infanoj naskita je virino (2000, takso)
  • meza vivlongeco: 71,49 jaroj (68,47 viroj, 74,66 virinoj) (2000, takso)
  • Etnoj: 60% mestiza (miksitoj de eŭropido kaj amerika indiĝeno), 30% indiĝena, 9% eŭropida, 1% aliaj
  • Religio: laika ŝtato. Lau taksoj, 95% kristanismo (89% katolikismo, 6% protestantismo) 5% aliaj.
  • Lingvo: la hispana estas la baza lingvo de la loĝantaro kaj estas uzata oficiale. Aliaj lingvoj: la navatla, dialektoj de la majaa, aliaj indianaj lingvoj.
  • alfabeta: 89,6% (91,6% viroj, 87,6% virinoj) (1995 takso)

Kulturo[redakti | redakti fonton]

Esperanto-movado[redakti | redakti fonton]

Vidu:

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Aliaj projektoj[redakti | redakti fonton]

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]

Urboj[redakti | redakti fonton]

Mapo de Meksiko

La plej grandaj urboj: milionoj en 2000 (takso):