Vanuatuo: Malsamoj inter versioj

Salti al navigilo Salti al serĉilo
99 bitokojn forigis ,  antaŭ 2 jaroj
Reordigo kaj bildo apud historio
e (Forigo de la ŝablono(j) LigoElstara kaj/aŭ LigoLeginda laŭ VP:FA)
(Reordigo kaj bildo apud historio)
| MEP pokama = {{formatnum:1200}}
}}
[[Dosiero:New Caledonia and Vanuatu bathymetric and topographic map-fr.jpg|thumb|left|Mapo de Vanuatuo kaj Nov-Kaledonio]]
'''Vanuatuo''', oficiale '''Respubliko de Vanuatuo''' ([[Bislama lingvo|bislame]] ''Ripablik blong Vanuatu'', [[Angla lingvo|angle]] ''Republic of Vanuatu'', [[Franca lingvo|france]] ''République du Vanuatu''), estas [[Oceanio|oceania]] ŝtato en [[Melanezio]], en la [[Korala Maro]] ([[Pacifika Oceano]]). Ĝi estas [[insularo]] konsistanta el [[Listo de insuloj de Vanuatuo|83 insuloj]], plejparte vulkanaj.
 
|paĝo=3
}}</ref>.
[[Dosiero:Ambrym woodcarver.jpg|maldekstra|eta]]
 
== Geografio ==
[[Dosiero:NewSatellite Caledoniaimage andof Vanuatu bathymetricin andOctober topographic map-fr1998.jpg|thumb|left|MapoSatelita foto de Vanuatuo kaj Nov-Kaledonio]]
Vanuatuo troviĝas en la [[Korala Maro]], {{unuo|1750|km}} oriente de [[Aŭstralio]] kaj {{unuo|540|km}} nordoriente de [[Nov-Kaledonio]].
 
[[Biogeografio|Biogeografie]] Vanuatuo situas en la [[Aŭstralazia ekozono]] laŭ la [[tipologio]] de la Monda Natur-Fonduso ([[WWF]]). Ĝi entenas la [[ekoregiono]]n: [[Vanuatuaj pluvarbaroj|Vanuatuajn pluvarbarojn]].
 
=== InsularoHistorio ===
En Vanuatuo komencis loĝi [[Melanezio|melaneziaj]] popoloj inter 45000 a.K. kaj [[15-a jarcento a.K.|1500 a.K.]] ([[Lapita kulturo]]).
 
La unua eŭropano, kiu malkovris la insularon, estas la portugalo [[Pedro Fernandes de Queirós]] en 1606.
 
La insuloj estis koloniigitaj de kaj Britio kaj Francio en la [[18a jarcento]], tuj post kapitano James Cook vizitis la insulojn. La du landoj eventuale subskribis interkonsenton por organizi brit-francan kunposedaĵon, kiu dividis Nov-Hebridojn en du separataj komunumoj: unu angleparolanta kaj alia franceparolanta. Tiu divido pluas eĉ post la sendependiĝo, kaj la lernejoj instruas ĉu en unu lingvo aŭ en la alia, kaj ankaŭ estas diferencaj politikaj partioj. Tiu kondominio aŭ kunposedaĵo daŭris el 1906 ĝis 1980, kiam Novaj Hebridoj akiris sian sendependecon kiel Vanuatuo.
 
== Insularo ==
{{Ĉefartikolo|Listo de insuloj de Vanuatuo}}
[[Dosiero:Satellite image of Vanuatu in October 1998.jpg|thumb|left|Satelita foto de Vanuatuo]]
La tuta teritorio de Vanuatuo estas insularo konsistanta el 81 insuloj, plus du ([[insulo Matthew]] kaj [[Insulo Hunter|Hunter]]) kiuj estas kontestataj de [[Francio]] (kiu konsideras ilin parto de [[Nov-Kaledonio]])<ref name="cia">{{Citaĵo el la reto
| url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nh.html
La tri plej grandaj insuloj estas [[Espiritu Santo]], [[Malekula]] kaj [[Efate]].
 
Preskaŭ ĉiuj insuloj estas [[Vulkano|vulkanaj]]<ref name="cia" />. Pluraj el la vulkanoj estas neaktivaj, sed kelkaj estas daŭre aktivaj, ekzemple la vulkano [[Yasur]] sur la insulo [[Tanna (Vanuatuo)|Tanna]] aŭ [[Manaro]] en [[Ambae]]. La insulo [[Lopevi]] estis iam loĝata, sed ĝia loĝantaro estis movita al [[Epi]] pro la danĝero de ĝia vulkano.
 
sur la insulo [[Tanna (Vanuatuo)|Tanna]] aŭ [[Manaro]] en [[Ambae]]. La insulo [[Lopevi]] estis iam loĝata, sed ĝia loĝantaro estis movita al [[Epi]] pro la danĝero de ĝia vulkano.
 
La plej alta punkto de Vanuatuo estas la monto [[Tabwemasana]], {{unuo|1877|m}} alta<ref name="cia" />, sur la insulo [[Espiritu Santo]].
 
=== Lingvoj ===
{{clr|left}}
=== Loĝantaro ===
{{Ĉefartikolo|Lingvoj de Vanuatuo}}
Vanuatuo havas tri oficialajn lingvojn: la [[Bislama lingvo|bislaman]], la [[Angla lingvo|anglan]] kaj la [[Franca lingvo|francan]]. Kvankam sufiĉe malmultaj vanuatuanoj parolas la francan kaj la anglan, la bislama (angla-baza kreola lingvo) estas la komuna lingvo de la insularo.
 
Krome, Vanuatuo havas la plej grandan lingvan densecon de la mondo: pli ol cent indiĝenaj lingvoj estas parolataj tie<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=Vanuatu|titolo=Lingvoj de Vanuatuo|eldonisto=SIL International|lingvo=en|alirmonatotago=28-an de septembro|alirjaro=2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://alex.francois.free.fr/AF-field.htm|titolo=Lingvoj de norda Vanuatuo|aŭtoro=Alexandre François|lingvo=en|alirmonatotago=28-an de septembro|alirjaro=2011|date=2011-06-01}}</ref>. Tiuj lingvoj plejparte ne estas minacataj de la bislama (kvankam ili pruntas vortojn el ĝi), krom en la urboj, kie ĝi fariĝas la ĉiutaga lingvo de la loĝantoj.
=== Loĝantaro ===
Vanuatuo havas {{formatnum:234023}} loĝantojn<ref name="loĝantaro" />. 98,5% el ili estas praloĝantoj ([[Melanezio|Melanezianoj]] kaj [[Polinezio|Polinezianoj]]), kutime nomataj ''Ni-Vanuatu''<ref name="cia" />. Aliaj loĝantoj venas de aliaj pacifikaj insuloj, [[Eŭropo]] kaj [[Azio]].
 
La loĝantoj plejparte vivas en vilaĝoj; la lando havas nur du urbojn: la ĉefurbon [[Portvilao]] sur la insulo [[Efate]] kaj [[Luganville]] sur [[Espiritu Santo]].
 
=== Administraj dividoj ===
{{Ĉefartikolo|Provincoj de Vanuatuo}}
[[Dosiero:Vanuatu provinces.svg|thumb|upright|Mapo de la provincoj]]
* [[Tafea]] ([[Tanna (Vanuatuo)|Tanna]], [[Aniwa (Vanuatuo)|Aniwa]], [[Futuna (Vanuatuo)|Futuna]], [[Erromango]], [[Aneityum]]).
 
== HistorioEkstera politiko ==
Vanuatuo apartenas al la [[Brita regnaro]] kaj al la [[AKP-ŝtatoj]], internacia organizaĵo de ĉi-momente 77 ŝtatoj el la regionoj [[Afriko]], [[Karibio]] kaj la [[Pacifika Oceano]].
En Vanuatuo komencis loĝi [[Melanezio|melaneziaj]] popoloj inter 45000 a.K. kaj [[15-a jarcento a.K.|1500 a.K.]] ([[Lapita kulturo]]).
 
=== Religioj ===
La unua eŭropano, kiu malkovris la insularon, estas la portugalo [[Pedro Fernandes de Queirós]] en 1606.
[[Dosiero:JohnFrumCrossTanna1967.jpg|thumb|right|Ceremonia kruco de [[John Frum]] en [[Tanna (Vanuatuo)|Tanna]]]]La plej disvastigita religio en Vanuatuo estas [[kristanismo]]: pli ol duono de la vanuatuanoj estas [[Protestantismo|protestantoj]], kaj entute pli ol 80% de la tuta loĝantaro estas kristanoj<ref name="cia" />.
 
Ekzistas tamen indiĝenaj religioj. Dum la [[20-a jarcento]] aperis pluraj [[kargokulto]]j, kaj unu el ili, la kulto de [[John Frum]], ankoraŭ viglas hodiaŭ en la insulo [[Tanna (Vanuatuo)|Tanna]].
La insuloj estis koloniigitaj de kaj Britio kaj Francio en la [[18a jarcento]], tuj post kapitano James Cook vizitis la insulojn. La du landoj eventuale subskribis interkonsenton por organizi brit-francan kunposedaĵon, kiu dividis Nov-Hebridojn en du separataj komunumoj: unu angleparolanta kaj alia franceparolanta. Tiu divido pluas eĉ post la sendependiĝo, kaj la lernejoj instruas ĉu en unu lingvo aŭ en la alia, kaj ankaŭ estas diferencaj politikaj partioj. Tiu kondominio aŭ kunposedaĵo daŭris el 1906 ĝis 1980, kiam Novaj Hebridoj akiris sian sendependecon kiel Vanuatuo.
 
== PolitikoInteresaj informoj ==
La {{daton|8|decembro}} [[2009]] la aborigena tribo loĝanta en Vanuatuo oficiale pardonpetis al posteuloj de la [[Britio|brita]] [[misiisto]] [[John Williams (misiisto)|John Williams]]. Li envenis al la insulo [[Erromango]] en [[1839]] kune kun sia parulo John Harris por konverti al [[kristanismo]] lokajn loĝantojn, sed ambaŭ estis mortigitaj kaj manĝitaj de tiuj. Por partopreno en la ceremonio en Vanuaton elveturis prapranepo de la misiisto kaj 17 liaj parencoj. Aborigenoj kredas, ke ĉi tiu rito forigos de ili la antaŭlongan [[malbeno]]n.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/vanuatu/6756656/Tribe-apologises-for-eating-British-missionary.html Tribe apologises for eating British missionary] {{en}}</ref><ref>[http://www.lenta.ru/news/2009/12/08/sorry/ Племя туземцев извинилось за убийство миссионера] {{ru}}</ref>
=== Ekstera politiko ===
Vanuatuo apartenas al la [[Brita regnaro]] kaj al la [[AKP-ŝtatoj]], internacia organizaĵo de ĉi-momente 77 ŝtatoj el la regionoj [[Afriko]], [[Karibio]] kaj la [[Pacifika Oceano]].
 
== KulturoVidu ankaŭ ==
{{projektoj|commonscat=Vanuatu}}[[Listo de insulaj nacioj]]
=== Lingvoj ===
{{Ĉefartikolo|Lingvoj de Vanuatuo}}
Vanuatuo havas tri oficialajn lingvojn: la [[Bislama lingvo|bislaman]], la [[Angla lingvo|anglan]] kaj la [[Franca lingvo|francan]]. Kvankam sufiĉe malmultaj vanuatuanoj parolas la francan kaj la anglan, la bislama (angla-baza kreola lingvo) estas la komuna lingvo de la insularo.
 
* [[Listo de sendependaj ŝtatoj]]
Krome, Vanuatuo havas la plej grandan lingvan densecon de la mondo: pli ol cent indiĝenaj lingvoj estas parolataj tie<ref>{{Citaĵo el la reto
| url = http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=Vanuatu
| titolo = Lingvoj de Vanuatuo
| eldonisto = SIL International
| lingvo = en
| alirmonatotago = 28-an de septembro
| alirjaro = 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Citaĵo el la reto
| url = http://alex.francois.free.fr/AF-field.htm
| titolo = Lingvoj de norda Vanuatuo
| aŭtoro = Alexandre François
| lingvo = en
| alirmonatotago = 28-an de septembro
| alirjaro = 2011
| date = 2011-06-01}}</ref>. Tiuj lingvoj plejparte ne estas minacataj de la bislama (kvankam ili pruntas vortojn el ĝi), krom en la urboj, kie ĝi fariĝas la ĉiutaga lingvo de la loĝantoj.
 
* [[Melanezio]]
=== Religioj ===
[[Dosiero:JohnFrumCrossTanna1967.jpg|thumb|right|Ceremonia kruco de [[John Frum]] en [[Tanna (Vanuatuo)|Tanna]]]]
La plej disvastigita religio en Vanuatuo estas [[kristanismo]]: pli ol duono de la vanuatuanoj estas [[Protestantismo|protestantoj]], kaj entute pli ol 80% de la tuta loĝantaro estas kristanoj<ref name="cia" />.
 
* [[Oceanio]]
Ekzistas tamen indiĝenaj religioj. Dum la [[20-a jarcento]] aperis pluraj [[kargokulto]]j, kaj unu el ili, la kulto de [[John Frum]], ankoraŭ viglas hodiaŭ en la insulo [[Tanna (Vanuatuo)|Tanna]].
 
=== InteresajEksteraj informojligiloj ===
* [http://www.governmentofvanuatu.gov.vu/ Oficiala retejo de la registaro de Vanuatuo]
La {{daton|8|decembro}} [[2009]] la aborigena tribo loĝanta en Vanuatuo oficiale pardonpetis al posteuloj de la [[Britio|brita]] [[misiisto]] [[John Williams (misiisto)|John Williams]]. Li envenis al la insulo [[Erromango]] en [[1839]] kune kun sia parulo John Harris por konverti al [[kristanismo]] lokajn loĝantojn, sed ambaŭ estis mortigitaj kaj manĝitaj de tiuj. Por partopreno en la ceremonio en Vanuaton elveturis prapranepo de la misiisto kaj 17 liaj parencoj. Aborigenoj kredas, ke ĉi tiu rito forigos de ili la antaŭlongan [[malbeno]]n.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/vanuatu/6756656/Tribe-apologises-for-eating-British-missionary.html Tribe apologises for eating British missionary] {{en}}</ref><ref>[http://www.lenta.ru/news/2009/12/08/sorry/ Племя туземцев извинилось за убийство миссионера] {{ru}}</ref>
 
== Referencoj ==
{{referencoj}}
 
== Vidu ankaŭ ==
{{projektoj|commonscat=Vanuatu}}
=== Vidu ankaŭ ===
* [[Listo de insulaj nacioj]]
* [[Listo de sendependaj ŝtatoj]]
* [[Melanezio]]
* [[Oceanio]]
 
=== Eksteraj ligiloj ===
* [http://www.governmentofvanuatu.gov.vu/ Oficiala retejo de la registaro de Vanuatuo]
 
{{Komunumo de Nacioj}}

Navigada menuo