Niĝero (rivero)

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Niĝero
Map of River Niger.svg
Niĝer-baseno
Longeco 4.184 km
Alteco de la fonto 490 m
Meznombra trafluo 6 00 m³/s
Akvokolekta areo 2 262 000 km²
Alfluantoj vidu apude
Alfluas al Atlantiko
Alteco de la enfluejo 0 m
Rivero en Afriko
v  d  r
Information icon.svg

Tiu ĉi artikolo estas pri rivero Niĝero. Ekzistas ankaŭ landoj Niĝero kaj Niĝerio.


Niĝero, en angla Niger River [ˈ|n|aɪ|dʒ|ər]; en franca fleuve Niger [flœv niʒɛʁ], estas la ĉefa rivero en Okcidenta Afriko. Ĝi longas 4.184 km kaj estas la tria plej longa rivero de Afriko, post Nilo kaj Kongo. Ĝia baseno grandas je 1.900.000 km² aŭ 2.117.700 km² depende de la fonto.[1]

Ĝi fontas en la Gvineaj Altaj Teroj en sudoriento de Gvineo, nur ĉ. 300 km de Atlantiko, sed malproksimiĝas de la oceano nord-orienten ĝis distanco de ĉ. 1.300 km. Fluante kiel duonluno tra Malio ĝi atingas Timbuktuon kaj iom poste abrupte turniĝas sud-orienten. En la lando Niĝero, kiu estis nomita laŭ ĝi, ĝi preteras urbon Niameo; poste ĝi formas je 150 km la limon inter Niĝero kaj Benino. Laste ĝi fluas tra Niĝerio, same nomita laŭ ĝi, kaj tra granda delto nomita Niĝera DeltoOleriveroj fluas en la Gvinean Golfon, parton de Atlantiko. Ties ĉefa alfluanto estas la Benue

Niĝero fluas proksimume laŭ la mallongaj flankoj de granda triangulo kun lateroj de 1.500, 1.600 kaj 1.900 km. Ene de tiu triangulo troviĝas Benino, Ganao, Togolando, Burkina Faso kaj Ebur-Bordo kaj partoj de Malio, Niĝero kaj Niĝerio.

Niger river BLANK.PNG
Mapo montranta la riverbasenon de la Benué, alfluanto de la Niĝero.
Mapo de la Niĝera baseno kaj de parto de la Gvineaj Altaj Teroj sudokcidente
Niĝero ĉe Kulikoro en suda Malio

Etimologio[redakti | redakti fonton]

La Niĝero estas nomita JelibaJoliba nome "granda rivero" en mandinga; OrimiriOrimili laŭnome "granda akvo" en igba; Egerew n-Igerewen aŭ "rivero de riveroj" en tuarega; Isa Ber aŭ "granda rivero" en songhaja lingvo; Kwara en haŭsa; kaj Oya en joruba. La origino de la nomo Niĝero,, kiu origine kandidatiĝis nur por la mezaj atingoj de la rivero, estas necerta. La plej verŝajna ebleco estas ŝanĝo, de influo de latina Niĝerio - "nigrulo", de la tuarega nomegerew n-igerewen, kiu estas uzita laŭ la mezaj atingoj de la rivero ĉirkaŭ Timbuktuo.[2][3] Ĉar Timbuktuo estis la suda fino de la ĉefa tra-sahara komercitinero al la okcidenta Mediteraneo, ĝi estis la fonto de plej multe de la eŭropa kono de la regiono.

Mezepokaj eŭropaj mapoj aplikis la nomon Niĝero, al la mezaj atingoj de la rivero, en moderna Malio, sed Quorra (Kworra) al la pli malaltaj atingoj en moderna Niĝerio, kiam tiuj ne estis rekonitaj kiel la sama rivero. Kiam eŭropaj koloniaj potencoj komencis kunsendi ŝipojn al la okcidenta marbordo de Afriko en la 16-a kaj 17-a jarcentoj, la Senegala Rivero ofte estis postulita kiel almara fino de Niĝerio. La Niĝera Delto, verŝanta en Atlantikon tra mangrovaj marĉoj kaj miloj da distribuaĵoj laŭ pli ol cent mejloj, laŭsupoze estis ne pli ol marbordaj malsekaj regionoj. Ĝi estis nur kun la 18-a-jarcentaj vizitoj de Mungo Park, kiu vojaĝis laŭ la Niĝero kaj vizitis la grandajn sahelan imperiojn de sia epoko, kiam eŭropanoj ĝuste identigis la kurson de la Niĝero, kaj etendis ties nomon en ĝia tuta kurso.

La modernaj ŝtatoj de Niĝero kaj Niĝerio prenas siajn nomojn de la rivero, markante konkurencajn naciajn asertojn de koloniaj potencoj pri la "Supra", "Pli malalta" kaj "Meza" Niĝeraj rivervaloj dum la Disdivido de Afriko ĉe la fino de la 19-a jarcento.

Geografio[redakti | redakti fonton]

La granda kurbo de la Niĝero, vidita de spaco, kreas verdan arkon per la bruno de la Sahelo kaj Savano. La verda maso maldekstre estas la Interna Niĝera Delto, kaj sur la malproksima maldekstro estas alfluantoj de la Senegala Rivero.
Elkotaj domoj sur la centra insulo en Lago Debo, larĝa sekcio de la Niĝero.

La Niĝero estas relative "klara" rivero, portante nur dekonon da sedimento kion transportas la Nilo ĉar la fontoj de la Niĝero situas en malnovegaj ŝtonaj kuŝejoj kiuj disponigas nur malmulte da silto.[4] Kiel ĉe la Nilo, la Niĝeraj inundas ĉiujare; tio komenciĝas en septembro, pintas en novembro, kaj finiĝas antaŭ majo.[4]

Nekutima kvalito de la rivero estas la Interna Niĝera Delto, kiu formiĝas kie ĝia gradienta volumo subite malpliiĝas.[4] La rezulto estas regiono de plektitaj riveretoj, marĉoj, kaj lagoj de la grandeco de Belgio; la laŭsezonaj inundoj igas la Delton ekstreme produktiva por kaj fiŝkaptado kaj agrikulturo.[5]

La rivero "perdas" preskaŭ du trionojn de ĝia ebla fluo en la Interna Delto inter Ségou kaj Timbuktuo pro elfluado kaj vaporiĝo. La tuta akvo de la Bani Rivero, kiu fluas en la Delto ĉe Mopti, ne kompensas por la "perdoj". La meza "perdo" estas taksita je 31 km³/jaro, sed varias konsiderinde inter jaroj.[6] La rivero tiam estas enirita de diversaj alfluantoj, sed ankaŭ perdas pli da akvo al vaporiĝo. La kvanto de akvo envojaĝanta Niĝerion mezuritan en Jola estis taksita je 25 km³/jaro antaŭ la 1980-aj jaroj kaj ĉe 13.5 km³/jaro dum la 1980-aj jaroj. La plej grava alfluanto de la Niĝero en Niĝerio estas la Benue Rivero kiu kunfalas kun la rivero ĉe Lokoja en Niĝerio. La totala volumeno de alfluantoj en Niĝerio estas ses fojojn pli alta ol la enfluo en Niĝerion, kun fluo proksime de la maralfluo de la rivero ĉe 177.0 km³/jaro antaŭ la 1980-aj jaroj kaj 147.3 km³/jaro dum la 1980-aj jaroj.[6]

Nekutima itinero[redakti | redakti fonton]

Franclingva mapo de la baseno de la rivero Niĝero.

La Niĝero prenas unu el la plej nekutimaj itineroj de iu grava rivero, kun bumeranga formo kiu surprizis eŭropajn geografojn dum du jarmiloj. Ĝia fonto estas nur 240 km (150 mejl.) enlandinterna for de Atlantiko, sed la rivero (anstataŭ iri al la ocenao) forkuras rekte de la maro en la Saharan Dezerton, tiam faras subitan dekstran turniĝon proksime de la praa urbo Timbuktuo (Tombouctou) kaj iras sudorienten al la Gvinea Golfo.

Tiu stranga geografio ŝajne okazas ĉar la Niĝero estas du praaj riveroj interligitaj kune. La supra Niĝero, de la fonto okcidente de Timbuktuo al la kurbo en la nuna rivero proksime de Timbuktuo, post kiam malpleniĝas en nune sekan lagon en la oriento-nordoriento de Timbuktuo, dum la pli malsupra Niĝero komencis en Suda Timbuktuo kaj fluas sude en la Gvinean Golfon. Dum tempo kontraŭflua erozio de la pli malsupra Niĝero rezultigis en riverkapto de la supra Niĝero fare de la pli malsupra Niĝero.[7]

La norda parto de la rivero, konata kiel la Niĝera kurbo, estas grava areo ĉar ĝi estas la plej grava rivero kaj fonto de akvo en tiu parto de la Sahara-dezerto. Tio igis ĝin la fokuso de komerco trans la okcidenta Saharo, kaj la centro de la Sahelaj regnoj de Malio kaj Gao.

La ĉirkaŭa Niĝera Riverbaseno estas unu el la apartaj fiziografiaj sekcioj de Sudana provinco, kiu en victurno estas parto de la pli granda afrika masiva fiziografia dividaĵo.

Eŭropa esplorado[redakti | redakti fonton]

Rekonstruo de la Ravena Kosmografio metita en ptolemean mapon. La Rivero Ger estas videbla ĉe fundo. Notu ke ĝi estas metita, sekvante Ptolemeo'n, kiel ĝuste sude de la tero de la Garamantoj, en moderna Libio, limigante la kontinenton al la tero de la centra Saharo norden.
Mapo de 1561 de Okcidentafriko de Girolamo Ruscelli, de itala traduko de Atlaso de Ptolemeo nome "La Geograpfia Di Claudio Tolomeo Alessandrino, Nouvamente Tradatta Di Greco in Italiano (La Geografio De Claudio Tolomeo Alessandrino, Denove Tradukita el la Greka en Italan)". La verkisto klopodis kongrui informojn kolektitajn de portugala komercistaro laŭ la marbordo kun la mondmapo de Ptolemeo. La alfluejoj de la Senegala Rivero kaj Rivero Gambio estas postulitaj por flui en lagon, kiu ankaŭ provizas la "Ger"/Niĝeron, kiu en victurno nutras la "Nilan Lagone" kaj la Nilan Riveron.

La origino de la nomo de la rivero restas neklara. Kio estas klara estas ke "Niĝero" estis nomo uzita en la mediteranea mondo de minimume la klasika epoko, kiam kono de la areo fare de eŭropanoj estis nur iomete pli bona ol fablo. Zorgema studado de klasikaj skribaĵoj pri la interno de la Saharo komenciĝas kun Ptolemeo, kiu mencias du riverojn en la dezerto: la "Gir" kaj pli for sude, la "Ni-Gir".[8][9] La unua estis ekde loge identigita kiel la Ueda Ghir sur la nordokcidenta rando de la Tuat, laŭ la limoj de modernaj Maroko kaj Alĝerio.[8][10] Tio verŝajne estintus tiom pri kio Ptolemeo havintus koherajn informojn. La Ni-Ger estis verŝajna konjekto, kvankam la nomo algluiĝis kiel tiu de rivero sude de la konata mondo el la Mediteranea Maro. Suetonio informas pri romianoj vojaĝantaj al la "Ger", kvankam en raportado la nomo de ajna rivero derivita el berbera lingvo, en kiu "gher" signifas "akvofluo", konfuzo povis facile ekesti.[11] Plinio ligis tiujn du riverojn kiel unu longa akvofluo kiu fluis (tra lagoj kaj subteraj sekcioj) en Nilon,,[12] nocio kiuj daŭris en la arabaj kaj eŭropaj mondoj - kaj plue oni aldonis la Senegalan Riveron kiel la "Ger" - ĝis la 19-a jarcento. La ligo al la Nila Rivero estis farita ne simple ĉar tio tiam estis konata kiel la granda rivero de "Aethiopia" (laŭ kiu termino ĉiuj teroj sude de la dezerto estis nomitaj fare de klasikaj verkistoj), sed ankaŭ ĉar Nilo inundis ĉiun someron. En Eŭropo kaj Sud-Okcidenta Azio, inundoj estas atendataj en la fonto, sekvante neĝfandadon. Klasikaj verkintoj klarigis la somerinundon kalkulante la tempon kiun ĝi prenis pri inundakvoj por prezenti proponon laŭ rivero, kaj kalkulante kiom longa Nilo estas laŭ la akvoj kiuj vojaĝus de montara sistemo en la fonto. Tamen la ciklo de Nilo estas influita per tropika pluvpadronoj anstataŭe de degela neĝo, karakterizaĵo malkonata al la klasika Mediteranea mondo.[13] Tra la priskriboj fare de Leo Afrikano kaj eĉ de Ibn Batuta - malgraŭ lia vizito al la rivero - la mito liganta la Niĝeron al Nilo daŭris.

Notoj[redakti | redakti fonton]

  1. Gleick, Peter H. (2000), The World's Water, 2000-2001: The Biennial Report on Freshwater, Island Press, p. 33, ISBN 1-55963-792-7 ; online at Google Books
  2. La arablingva nomo Nahr al-anhur estas rekta traduko el la tuarega.
  3. Online Etymological Dictionary
  4. 4,0 4,1 4,2 Reader 2001, p. 191
  5. Reader 2001, paĝoj 191–192
  6. 6,0 6,1 FAO:Irrigation potential in Africa: A basin approach, The Niger Basin, 1997
  7. Tom L. McKnight. (2005). "16, "The Fluvial Processes"", Physical Geography: A Landscape Appreciation, 8th Edition, Upper Saddle River, New Jersey: Pearson, Prentice Hall. ISBN 0-13-145139-1. 
  8. 8,0 8,1 C. K. Meek, The Niger and the Classics: The History of a Name. The Journal of African History. Vol. 1, No. 1 (1960), pp. 1-17
  9. Law, R. C. C. (1967), "The Garamantes and Trans-Saharan Enterprise in Classical Times", The Journal of African History 8 (2): 181–200, doi:10.1017/S0021853700007015 . Law singarde alligas kune la klasikajn fontojn pri tio, kaj klarigas la miksaĵon de triamanaj informoj kaj mitologio kio estis kutimaj en kaj la eŭropaj kaj la arabaj mondoj.
  10. Edward Herbert Bunbury, William H. Stahl. A History of Ancient Geography Among the Greeks and Romans: From the Earliest Ages Till the Fall of the Roman Empire J. Murray, London (1879) pp.626–627
  11. Thomson 1948, paĝoj 258–259
  12. Thomson 1948, p. 258
  13. Law (1967) pp.182–4

Bibliografio[redakti | redakti fonton]

  • Reader, John (2001), Africa, Washington, D.C.: National Geographic Society, ISBN 0-620-25506-4
  • Thomson, J. Oliver (1948), History of Ancient Geography, Biblo & Tannen Publishers, ISBN 0-8196-0143-8
  • Welcomme, R.L. (1986), "The Niger River System", in Davies, Bryan Robert; Walker, Keith F., The Ecology of River Systems, Springer, pp. 9–60, ISBN 90-6193-540-7

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]