Vetero

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo

Vetero ĝenerale estas iaj variaj fenomenoj, kiu okazas en la atmosfero de planedo. Ĉe Tero la esencaj veter-fenomenoj okazas en la malalta tavolo de nia atmosfero, la troposfero.

La scienco, kiu studas veteron kaj klimaton, estas konata kiel meteologio (aŭ meteorologio).

Vetero estu ĉi tie la konstanta ŝanĝiĝanta stato de la tera atmosfero kaj ankaŭ de la tersupraĵo. Tiuj ŝanĝiĝoj estas kaŭsata de internaj dinamikaj fortoj kaj de la suna energio (alfluo de radiado modifikata de ŝanĝiĝanta nubaro). En malvasta senco temas pri loka vetero ampleksanta nur kelkajn sekundojn aŭ minutojn kaj nur la spacon ĉirkaŭ la determinatan lokon kaj ĝis la horizonto, sed en vaste ampleksa senco temas pri tutmonda (globala) vetero kaj povus ampleksi eĉ multajn jarojn. Plej ofte temas pri relative mallongaj tempospacoj ampleksantaj ĉirkaŭ dek minutojn kaj loka ĉirkaŭaĵo, speciale se temas pri sinoptika observado de meteorologiaj oficiaj servoj.

La vetero varias je tempo kaj loko kaj estas ege diverseca; ĝi havas eminentan rilaton por homa agado, vivado kaj laborado kaj planado. Ege esenca estas la ĉeesto aŭ neĉeesto de akvo kaj kondensignukleoj en la aero, ĉar ilia ĉeesto estas nepre necesa kondiĉo por kondensiĝ-procezoj. Kiel kondensignukleoj efikas ekzemple etaj substanceroj el fumojNaCl-saleroj el maro ĵetitaj de vento aŭ egaj marondoj en la aeron. Ĉar la kondensiĝ- kaj sublimaci-procezoj liveras varmenergion - antaue nur latente/malkaŝe ekzistantan, tiaj procezoj gravas por dinamikaj ekstarigoj (generaj procezoj). Do la sistemo suno-tero kune kun la movado de la tero ĉirkaŭ la suno ene de unu jaro (vd. ekliptiko) kaj la rotacio de la tero mem ĉirkaŭ sia akso ene de uno tago (vd. tera akso) kaj la dekliniĝangulo de la tera akso verso la ĉirkaŭsuna orbitebeno (ĉ. 23°) ege determinas la variadon de la meteorologikaj elementoj. Ili havas markantajn osciladojn (multajfrekventajn ondojn, ondegojn kaj ondetojn), speciale tiajn, kiuj rilatas al tagnokt- kaj jar-periodojn.

Fenomenoj, strukturoj, elementoj aŭ objekto de observado de la vetero (meteoroj) estas:

Fizikaj mezureblaj aŭ kvantifikeblaj elementoj, kiuj karakterizas la veteron, estas ekzemple:

  • aer-temperaturoj (ĝenerale en 2m alto),
  • grund-temperaturoj,
  • aer-humideco,
  • rosopunkto(-temperaturo),
  • atmosfera premo, aer-premo,
  • vapor-premo, vaporpremo de saturiĝo (de akvo),
  • nub-kvanto (en oktonoj) de la tuta nubaro,
  • nub-genroj je tavolo (etaĝo) (basa, mezalta, alta): cu, st, sc, ns, ac, as, ci, cc, cs, cb; specioj kaj subspecioj,
  • altitudo de la nubbazo en la basa tavolo
  • radiado: fluo de lumradiado, sunradiado, IR-radiado, varm-radiado
  • prisunado-daŭro (daŭro de plenforta sunlumo, tia estas la taga sumo de tempoperiodoj sen tempointervaloj kiam la sunlumo estis interrompita de nubo)
  • videblec-distanco (horizonta profundeco por rekoni difinitajn vidobjektojn)
  • precipitaĵ-kvanto je areo-unuo (ekz-e en l/m2mm kiel precipitaĵ-alto) kaj je tempo-unuo (intenseco)
  • neĝo-kovraĵ-diko

observeblaj kaj klasifikeblaj elementoj:


Veter-stato[redakti | redakti fonton]

La nuna vetero estas observata perokule laŭ difinitaj kondiĉoj. La pli granda ŝtupo signifas la pli grava veter-okazo (ekz-e por aviado). Tiu ŝtupo respektive ĝia indeksnumero estas notata kaj raportata al centra oficejo. La kodoj laŭ SYNOP (FM12/FM13-kodo, tabelo Nr-o 4677) laŭ la Monda Organizaĵo pri Meteologio (MOM) estas jenaj:

Simbolo Ŝtupo Priskribaĵo (nur provaĵa - el germana - ne oficiala), kondiĉaro
Symbol Cloud 1.png
00 nubo-disvolviĝo dum la lasta horo ne observita aŭ ne observebla
Symbol Cloud2.png
01 nubojforiĝo aŭ -malpliiĝo dum la lasta horo
Symbol Cloud3.png
02 samtipa nubaro dum la lasta horo
Symbol Cloud4.png
03 pliiĝanta nubaro dum la lasta horo
Symbol Smoke1.png
04 malpligita vidodistanco per fumo
Symbol Haze1.png
05 Seka brumo
Symbol Dust4.png
06 polv-brumo (polveroj parte videbla)
Symbol Dust1.png
07 polvo- aŭ sablo-drivado aŭ -blovado, sed neniu bone disvolvitaj trombetoj (diaboloj) kaj ne sabloŝtormo
Symbol Dust2.png
08 trobeto (diabolo) videbla dum la lasta horo ..., sed ne sabloŝtormo
Symbol Dust3.png
09 Polvo-ŝtormo aŭ sabloŝtormo dum observ-tempopunkto en vidodistanco aŭ dum la lasta horo ĉirkaŭ la veter-staciono
Symbol Mist1.png
10 Malseka brumo
Symbol Fog1.png
11 malalta nebulo kun malpli ol 2m alteco kiel singularaj pecoj aŭ pecaroj ĉirkaŭ la veter-staciono
Symbol Fog2.png
12 Koneksa malalta nebul-tavolo kun malpli ol 2m alteco ĉirkaŭ la veter-staciono
Symbol Lighting1.png
13 distanca fulmo-lumado, sed neniu tondro aŭdebla
Symbol Precipitation3.png
14 virgoj (precipitaĵ-rubandoj) en vidodistanco
Symbol Precipitation2.png
15 precipitaĵo en vidodistanco, sed pli ol 5 km distance
Symbol Precipitation1.png
16 precipitaĵo en vidodistanco, malpli ol 5 km distance, sed ne ĉirkaŭ la veter-stacio
Symbol Thunder1.png
17 fulmoj aŭ malproksimaj fulmoj ĉe la staciono kun aŭdebla tondro, sed ne precipitaĵo
Symbol Squall1.png
18 Skualkolumo dum la pasinta horo, videbla aŭ apud la observstacio
Symbol Tornado1.png
19 Funela nubo aŭ tornado dum la pasinta horo apud la observstacio aŭ proksime de tie
Symbol Drizzle1.png
20
Symbol Rain1.png
21
Symbol Snow1.png
22
Symbol Precipitation4.png
23
Symbol Freezing Precipitation1.png
24
Symbol Shower14.png
25
Symbol Shower13.png
26
Symbol Shower3.png
27
Symbol Fog3.png
28
Symbol Thunder2.png
29
Symbol Dust6.png
30 malpli ol meznivela aŭ meznivela polvo- aŭ sablo-ŝtormo malkreskanta dum la ĵus pasinta horo
Symbol Dust5.png
31 malpli ol meznivela aŭ meznivela polvo- aŭ sablo-ŝtormo neperceptebla (nekonserinda) ŝanĝo dum la ĵus pasinta horo
Symbol Dust7.png
32 malpli ol meznivela aŭ meznivela polvo- aŭ sablo-ŝtormo komencinta aŭ kreskanta dum la ĵus pasinta horo
Symbol Dust10.png
33 forta (pli ol meznivela) polvo- aŭ sablo-ŝtormo malkreskanta dum la ĵus pasinta horo
Symbol Dust8.png
34 forta (pli ol meznivela) polvo- aŭ sablo-ŝtormo neperceptebla (nekonserinda) ŝanĝo dum la ĵus pasinta horo
Symbol Dust9.png
35 forta (pli ol meznivela) polvo- aŭ sablo-ŝtormo komencinta aŭ kreskanta dum la ĵus pasinta horo
Symbol Snow3.png
36
Symbol Snow2.png
37
Symbol Snow5.png
38
Symbol Snow4.png
39
Symbol Fog7.png
40
Symbol Fog4.png
41
Symbol Fog5.png
42
Symbol Fog6.png
43 ĉielo kovrata - tiel, ke la nebulo iĝis malpli densa dum la pasinta horo
Symbol Fog10.png
44 ĉielo videbla malgraŭ nebulo aŭ frostita nebulo - tiel, ke ne estis ŝanĝoj dum la pasinta horo
Symbol Fog8.png
45 ĉielo kovrata per nebulo aŭ frostita nebulo - tiel, ke ne estis ŝanĝoj dum la pasinta horo
Symbol Fog11.png
46 ĉielo videbla malgraŭ nebulo aŭ frostita nebulo - tiel, ke la nebulo iĝis pli densa dum la pasinta horo
Symbol Fog12.png
47 ĉielo kovrata per nebulo aŭ frostita nebulo - tiel, ke la nebulo iĝis pli densa dum la pasinta horo
Symbol Fog13.png
48
Symbol Fog9.png
49
Symbol Drizzle5.png
50
Symbol Drizzle4.png
51
Symbol Drizzle2.png
52
Symbol Drizzle3.png
53
Symbol Drizzle6.png
54
Symbol Drizzle7.png
55
Symbol Freezing Precipitation2.png
56
Symbol Freezing Precipitation3.png
57
Symbol Slight1.png
58
Symbol Slight2.png
59
Symbol Rain5.png
60
Symbol Rain6.png
61
Symbol Rain3.png
62
Symbol Rain14.png
63
Symbol Rain2.png
64
Symbol Rain4.png
65
Symbol Freezing Precipitation4.png
66
Symbol Freezing Precipitation5.png
67
Symbol Precipitation6.png
68
Symbol Precipitation5.png
69
Symbol Snow6.png
70
Symbol Snow11.png
71
Symbol Snow7.png
72
Symbol Snow10.png
73
Symbol Snow9.png
74
Symbol Snow8.png
75
Symbol Snow16.png
76
Symbol Snow13.png
77
Symbol Snow12.png
78
Symbol Sleet1.png
79
Symbol Shower12.png
80
Symbol Shower11.png
81
Symbol Shower10.png
82
Symbol Shower7.png
83
Symbol Shower6.png
84
Symbol Shower16.png
85
Symbol Shower17.png
86
Symbol Shower5.png
87
Symbol Shower4.png
88
Symbol Shower9.png
89
Symbol Shower8.png
90
Symbol Thunder6.png
91
Symbol Thunder4.png
92
Symbol Thunder3.png
93
Symbol Thunder10.png
94
Symbol Thunder8.png
95
Symbol Thunder5.png
96 malintensa aŭ mezintensa fulmotondro kun grajlohajlo observtempe
Symbol Thunder9.png
97 Eg-intensa fulmotondro sen hajlo, sed kun falanta pluvoneĝo (precipitaĵo) observtempe
Symbol Thunder7.png
98 fulmotondro mit polvo- aŭ sabloŝtormo observtempe
Symbol Thunder11.png
99 Eg-intensa fulmotondro kun grajlohajlo observtempe

vd.: veteromapo (germane); (paĝo de la 28-a Aprilo 2008)

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

klimato, veterprognozo, veterobservado, klimatesplorado, klimatodiagramo, Centjara Kalendaro, atmosfera absorbo kaj difuzo, meteo, geofiziko, fazodiagramo, vaporpremo, kondensado, Monda Organizaĵo pri Meteologio

Proverbo[redakti | redakti fonton]

Ekzistas pluraj proverboj pri vetero en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili[1]:

  • Citaĵo
     Aprila vetero — trompa aero. 
  • Citaĵo
     Atendi bonan veteron kaj laman kurieron. 
  • Citaĵo
     Post vetero malbela lumas suno plej hela. 

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]

Referencoj[redakti | redakti fonton]

  1. [1]