Noruzo

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Jump to navigation Jump to search


Noruzo (persa prononco: [noːˈɾuːz] [noːˈɾuːz]), (persa : نوروز‎, novruz, aliliterata en Esperanto naŭruzo (persa prononco: [næuˈɾoːz] [næuˈɾoːz]), noŭruzo (persa prononco: [nouˈɾuːz] [nouˈɾuːz]), kun diversaj lokaj prononcoj; en la Bahaa Kredo (persa prononco: [næuˈɾoːz] [næuˈɾuːz]), estas la orienta Novjaro, Oni festas Noruzon en Irano, Azerbajĝano, Afganio, Pakistano, Turkio, Albanio, Kartvelio, diversaj landoj de Centra Azio kiel Turkmenio, Taĝikio, Uzbekio, Kirgizio, kaj Kazaĥio, kaj ankaŭ inter la divesaj diasporoj de tiuj popoloj.

Noruzo (signifanta 'nova tago') estas popola simbolo de vekiĝanta naturo, printempo, bono, paco kaj nova vivo[1].

Ankaŭ estanta Zoroastrisma ferio (-> Chaharshanbe Suri), ĝi estas ankaŭ sankta tago por anoj de Sufiismo kaj ankaŭ Bahaanoj ĉe kiuj Noruzo estas unu el la naŭ sanktaj tagoj.

En Irano ankaŭ oni nomas ĝin Eid feston, kvankam ĝi ne estas islama festo. Noruzo estas la unua tago de printempo kaj la komenco de la Irana jaro. Ĝi ankaŭ estas la komenco de la Bahaa Kalendaro. Estas festo de iuj komunumoj je la 21a de marto kaj de aliuloj je la tago de la astronomia tempo (komenco de printempo), kiu povus okazi je la 20a, 21a aŭ 22a de marto.

Unesko[redakti | redakti fonton]

Noruzo estas enskribita en la Reprezenta Listo de Nemateria Kultura Heredaĵo de la Homaro[2].

Ĝenerala Asembleo de La UN rekonis la Internacian Tagon de Noruzo en 2010, priskribante ĝin kiel irandevena printempa festo, kiu estis festita dum pli ol 3000 jaroj[3][4]. Dum la renkontiĝo de La inter-registara komitato por la konservado de la nemateria heredaĵo de la Unuiĝintaj Nacioj, okazinta inter la 28-a de septembro kaj la 2-a de oktobro 2009, Noruzo estis oficiale registrita sur la UNESKO-Reprezenta Listo de Nemateria Kultura Heredaĵo de la Homaro[2][5][6][7]. En respondo al la rekono fare de UN, Irano eldonis poŝtmarkon[8].

Landoj kun Noruzo kiel publika feriotago :

Afganio (21 marto)[9]

Albanio (22 marto)[10]

Azerbajĝano (20 marto al 26 marto, totalo de sep tagoj)[11]

Kartvelio[12]

Irano (20 marto al 24 marto, totalo de kvin tagoj en ĝenerala kaj totalo de 14 tagoj por lernejoj kaj universitaj)to[13]

Irako (de jur ne Iraka Kurdio, de factotatano) (21 marto)[14]

Kazaĥio (21 marto al 24 marto, totalo de kvar tagoj)

Kosovo (21 marto)

Kirgizio (22 marto)[15]

Kirgizio (21 marto)[16]

Taĝikio (20 marto al 23 marto, totalo de kvar tagoj)[17]

Turkmenio (21 marto al 22 marto, totalo de du tagoj)[18]

Uzbekio (21 marto)[19]

Haft Sin[redakti | redakti fonton]

Dumm Haft Sin, familioj ornamas tablon kun sep eroj kiuj reprezentas la novan sezonon kiu komencas kun la persa letera sin (s). La eroj inkluzivas :

  1. Sib (pomo), kiu reprezentas belecon
  2. Sir (ajlo), kiu reprezentas bonan sanon
  3. Serkeh (vinagro), kiu reprezentas paciencon
  4. Sonbol (hiacinto), kiu reprezentas printempon
  5. Samanu (dolĉa pudingo de tritikaj semplantidoj), kiu reprezentas fekundecon
  6. Sabzeh (persa : جوانه‌ گندم, verda soŝlegomo), kiu reprezentas renaskiĝon
  7. Sekeh (moneroj), kiu reprezentas prosperon

Literumado[redakti | redakti fonton]

Ekzistas multaj variantoj literumi la vorton Noruzo :

Albana : Novruzit

Azerbajĝana : Novruz, نوروز, Новруз

Baŝkira : Науруз, Nawruz

Krime-tatara : Navrez, Наврез

Daria : نوروز‎, Nauruz

Kartvela : ნავრუზი, Navruzi

Guĝarata : નવરોઝ, Navarōjha

Pola : Nowy Rok

Slovaka : Nový Rok

Kazaĥa : Наурыз, Nawryz, ناۋ‎رىز

Kurda :نەورۆز‎, Newroz

Kirgiza : Нооруз, Nooruz, نوورۇز

Lezga : Яран Сувар, Yaran Suvar

Oseta : Новруз, Novruz

Paŝtuna : نوروز‎, Nawruz

Tabasara ; Эбелцан, Ebeltsan

Taĝika : Наврӯз, Navro‘z

Tatara : Нәүрүз, Näwrüz, نەوروز

Tata : Nuruz, نوروز

Turka : Nevruz

Turkmena : Newruz, Невруз, نوروز

Urdua : نوروز‎, Nawrūz

Ujgura: نورۇز‎, Noruz, Норуз

Uzbeka : Navruz, Навруз, نەۋرۇز

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Uzbekio

Galerio[redakti | redakti fonton]

Referencoj[redakti | redakti fonton]

  1. Anatoli Ionesov, Saluton, Naŭruo - la feto, kiu unuigas kaj plinobligas la mondon!, Revuo Esperanto, nro 1324 (5), Majo 2018, p. 115.
  2. 2,0 2,1 (angla) Novruz, Nowrouz, Nooruz, Navruz, Nauroz, Nevruz: Inscribed in 2009 on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity, UNESCO.
  3. (angla) "General Assembly Recognizes 21 March as International Day of Nowruz, Also Changes to 23–24 March Dialogue on Financing for Development". UN.org. la 23-an de februaro 2010.
  4. (angla) Sheikholeslami, Ali (2010-02-24). "UN Officially Recognizes March 21 as International Nowruz Day". Businessweek.com. Arkivitia de la originalo je la 1-a de aprilo 2010.
  5. (angla) Novruz, Nowrouz, Nooruz, Navruz, Nauroz, Nevruz: akceptita en 2009 sur la Retrezenta Listo de Nemateria Kultura Heredaĵo de la Homaro, UNESKO.
  6. (angla) Noruz and Iranian radifs registered on UNESCO list, Teheran Times, la 1-a de oktobro 2009.
  7. (angla) Nowruz became international (noruzo fariĝis internacia), en la persa, BBC, Wednesday, la 30-a de septembro 2009, BBC.co.uk
  8. (angla) Iran issues stamp celebrating Int'l Day of Nowruz, Press TV, la 28-an de marto 2010 .
  9. (angla) Lt. j.g. Keith Goodsell (March 7, 2011). "Key Afghan, US leadership plant trees for Farmer's Day". United States Central Command.
  10. (angla) "The World Headquarters of the Bektashi Order – Tirana, Albania". komunitetibektashi.org. Arkivita de la originalo je la 18-a de auĝusto 2011.
  11. (angla) "Azerbaijan 2010 Bank Holidays". Bank-holidays.com.
  12. (angla) "Nowruz Declared as National Holiday in Georgia". Civil.Ge, la 1-a de julio 2001.
  13. (angla) "Iran (Islamic Republic of) 2010 Bank Holidays". Bank-holidays.com.
  14. (angla) "Iraq 2010 Bank Holidays". Bank-holidays.com.
  15. (angla) "Kyrgyzstan 2010 Bank Holidays". Bank-holidays.com.
  16. (angla) "Norouz in Kyrgyzstan". Payvand.com.la 26-an de marto 2006.
  17. (angla) "Turkmen President Urges Youth To Read 'Rukhnama'". Rferl.org, la 20-an de marto 2006.
  18. (angla) "Turkmenistan 2010 Bank Holidays". Bank-holidays.com
  19. (angla) "Uzbekistan 2010 Bank Holidays". Bank-holidays.com