Jangzio

El Vikipedio, la libera enciklopedio
(Alidirektita el Jangzi-rivero)
Saltu al: navigado, serĉo
Koordinatoj: 31°23′37″N 121°58′59″E  /  31.39361°N, 121.98306°O / 31.39361; 121.98306 (Jangzio)
Jangzio
ĉine: 扬子江, pinjine: Yángzǐ Jiāng
rivero
Qutang Gorge on Changjiang.jpg
Vido de gorĝo Qutang laŭlonge laŭ Jangzio el Baidicheng
Oficiala nomo: 扬子江
Signifo de la nomo: Longa rivero
Kutime nomata: 长江
Lando Flago de Ĉinio  Ĉinio
Trafluas tra provincoj
Kelkaj gravaj alfluantoj
 - maldekstraj alfluantoj
 - dekstraj alfluantoj
Gravaj urboj
Fontrivero Geladaindong
 - situo Tibeta Altebenaĵo, Tanggula, Ĉinghajo
 - alteco 5 042 m
 - koordinatoj 33°25′44″N 91°10′57″E  /  33.42889°N, 91.1825°O / 33.42889; 91.1825 (Jangzio)
Enfluejo Orientĉina Maro
 - alteco m
 - koordinatoj 31°23′37″N 121°58′59″E  /  31.39361°N, 121.98306°O / 31.39361; 121.98306 (Jangzio)
Suma longo 6 300 km (3 915 mi)
Suma akvokolektejo 1 808 500 km² (180 850 000 ha)
Trafluo
 - mezproksima 30 166 /s
 - maksimuma 70 800 /s
 - minimuma 2 000 /s
Mapo de rivero
Mapo de rivero
Mapo de akvokolekteja areo de Jangzio
Mapo de akvokolekteja areo de Jangzio
Commons-logo.svg Vikimedia Komunejo: Chang Jiang

Jangzio[1] (Pinjino: Cháng Jiāng: "Longa rivero"), ankaŭ nomata Blua Rivero, estas la plej longa rivero en Azio kaj post la Amazono kaj Nilo, la tria plej longa riverego de la mondo. (En ĉina E-a medio uzatas la formo Yangzi-rivero)

Ĝi trafluas 6.300 km, el kiuj ŝipveturebla estas 2.800 km en Ĉinio. La akvokolekta areo estas 1.970.000 km², kie vivas ĉ. 350 milionoj da homoj. Tie troviĝas duono de la agrikultura kaj pli ol 40% de la industria produktado de Ĉinio. Ĉe la buŝo (elfluo) ĝi liveras averaĝe ĉ. 35.000 m³ akvon je sekundo.

La Jangzio fontas en la alto de ĉ. 5.500 m sur la Tibeta Altebenaĵo kaj trakuras en la supra kaj meza fluo ĝis Yichang multajn ravinojn, gorĝojn ktp. La plej konata estas la Tri Gorĝoj inter Chongqing kaj Yichang, kie oni dumtempe konstruas akvo-energiocentralon, la t.n. Baraĵo Tri Gorĝoj , tiel estiĝas 600 km longa diglago. Poste fluas la rivero pli malrapide kaj larĝe tra la Mezĉina Ebenaĵo. La unua granda natura detena lago, kiu plenumas gravan funkcion en defendo kontraŭ la superfluoj, estas la Lago Dongting. Ĝia akvonivelo, ĝis etendiĝo varias laŭ la alvenanta akvokvanto kiel ĉe la plej granda lago de Ĉinio, la Lago Pojang. La Imperiestra Kanalo interligas Jangzion ĉe Yangzhou al Flava Rivero. Ĉe Shanghai buŝiĝas ĝi al riverdelto en la Orientĉina Maro.

Gravaj urboj de Jangzio estas Chongqing, Wuhan, Nankingo kaj Ŝanghajo. Aliaj preterpasataj urboj estas Jibino, Luzhoŭ, Van-ĉoŭ, Jiĉang, Jingĉoŭ, Jejiango, Jiŭjiango, Ankingo, Tonglingo, Vuĥu, Ĉĵencjan, Nantong ktp.

Tiu rivero estas la plej longa en la mondo kiu fluas entute ene de unusola lando. Ĝi drenas unu kvinonon el la tera areo de Ĉinio (PRĈ) kaj ties riverbaseno estas hejmo de unu triono de la enlanda loĝantaro.[2] La Jangzio estas ankaŭ unu el plej grandaj riveroj laŭ volumo de akvoŝarĝo en la mondo, fakte la sesa.

La rivero Jangzio ludis gravan rolon en la historio, kulturo kaj ekonomio de Ĉinio. La prospera Jangzia Riverdelto generas tiom multe kiom ĝis 20% el la historia malneta enlanda produkto de Ĉinio. La rivero Jangzio fluas tra ampleksa gamo de ekosistemoj kaj estas ĝi mem habitato de kelkaj endemiaj kaj endanĝerigitaj specioj kiaj la Ĉina aligatoro, la Nigra foceno, la Elefanta fiŝo, la (eble formortinta) Blanknaĝila delfenobaiji, kaj la Jangzia acipensero. Dum miloj da jaroj, la rivero estis uzata por akvo, irigacio, akvoeligado, transportado, industrio, limo-markado kaj milito. La Baraĵo Tri Gorĝoj sur la rivero Jangzio estas la plej granda akvobaraĵo en la mondo.[3][4]

En ĵusaj jaroj, tiu rivero estis suferinta pro industria poluado, agrikultura produktado, sedimentigo, kaj perdo de malsekejoj kaj lagoj, kion malbonigas laŭsezonaj inundoj. Kelkaj sekcioj de la rivero estas nune protektitaj kiel naturaj rezervejoj. Zono de la Jangzio kiu fluas tra profundaj gorĝoj en okcidenta Junano estas parto de la Junanaj Protektitaj Areoj de la Tri Paralelaj Riveroj, nome Monda heredaĵo de Unesko. Meze de 2014 la ĉina registaro anoncis ke ĝi konstruos multnivelan transportan reton, kiu enhavas fervojojn, ŝoseojn kaj flughavenojn, por krei novan ekonomian zonon laŭlonge de la rivero.[5]

Fluejo[redakti | redakti fonton]

Gravaj alfluantoj estas:

Strukturoj[redakti | redakti fonton]

La rivero Jangzio ĉe la kunfluo de la riveroj Min kaj Jinŝa. Malsupre de Jibin, la Jangzio estas konata en ĉina kiel Ĉang Jiang aŭ la "Longa Rivero". Supre de Jibin, la Jangzio estas konata kiel Jinŝa aŭ Orsabla Rivero.

Krom la konstruo de la Energicentralo Tri Gorĝoj ekzistas dua granda projekto: "Dolĉakvon norden", kio temas pri akvoalkonduka sistemo, kiu helpus al la akvomalriĉa Norda Ĉinio per akvo el Jangzio. La unua traceo apud la Imperiestra kanalo jam pretas, uzatas; la dua traceo estas ankoraŭ en plana stadio.

La nuntempa plej granda arkoponto en la mondo estas la Ponto Ĉaotianmen super la rivero Jangzio kun longo de 1,741 m kaj spano de 552 metroj. La ponto estis malfermita la 29an de Aprilo, 2009 en Ĉongĉingo, Ĉinio.[6]

Inundoj[redakti | redakti fonton]

Laŭlonge de la historio tiu ĉi rivero okazigis terurajn inundojn kaj multajn perdojn partikulare multajn mortojn.

El meza Junio ĝis mezo de Julio 2016 terurajn inundojn okazigis grandajn perdojn kaj 180 mortojn.

Ekologio[redakti | redakti fonton]

Biogeografie la Jangzio troviĝas en la orientazia ekoprovinco de la palearktisa ekozono, kaj estas unu el la 53 dolĉakvaj ekoregionoj de la tutmondaj 200. Tiu ĉi estas listo de ekoregionoj elektitaj far la Monda Natur-Fonduso (WWF) por ilia graveco pri la naturprotekto.

Faŭno[redakti | redakti fonton]

En la rivero vivas la blanknaĝila delfeno, tre protektata besto.

La popolo de Wuhan luktante kontraŭ la inundoj de 1954 fare de la rivero Jangzio, priskribita de monumento starigita en 1969.

Notoj[redakti | redakti fonton]

  1. Plena Ilustrita Vortaro 2002, p. 495
  2. [1]. Alirita la 10an de Septembro 2010. En ĉina.
  3. Three Gorges Dam, China : Image of the Day. earthobservatory.nasa.gov. Alirita 2009-11-03.
  4. International Rivers, Three Gorges Dam profile, Alirita la 3an de Aŭgusto, 2009
  5. "New stimulus measures by China to boost economic growth" (-), 'Beijing Bulletin'. Kontrolita 12a de Junio 2014.
  6. Longest bridge, steel arch bridge. Guinness World Records. Alirita 18a de Februaro, 2013.

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]

Bildaro[redakti | redakti fonton]