Neotropiso

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
La neotropisa ekozono (verde).
Situo de la neotropisa ekozono.

La neotropiso [noto 1], neotropisa ekozononovtropiko[1] estas unu el la ok ekozonojbiogeografiaj regnoj de la tersupraĵo. Ekozono estas ujo de plantoj kaj bestoj kiuj havas tre longan komunan historion, estante disigitaj de aliaj partoj de la tersupraĵo [noto 2].

La neotropisa ekozono ampleksas la tutaĵon de Sudameriko kaj Mezameriko ĝis la sudo de Meksiko. Ĝi prezentas faŭnon kaj flaŭron kiuj diferencas de tiuj de la nearktisa ekozono, pro la estinta disigo inter la du kontinentoj.

Ĉefaj ekologiaj partoj[redakti | redakti fonton]

Disvastiĝo de la neotropisaj biomoj.

La Monda Natur-Fonduso (WWF) disigas la neotropisan ekozonon en ok ekoprovincojn (aŭ biolandojn), kiujn ĝi difinas kiel "geografiaj grupoj de ekoregionoj povinte enteni diverstipajn biomojn, sed prezentante fortajn biogegrafiajn afinecojn, speciale je taksonomiaj niveloj pli altaj ol la specia nivelo (genro, familio)."

  • Centr-anda ekoprovinco
  • Orient-sudamerika ekoprovinco

Orient-sudameriko inkluzivas la kaatingajn kserfitarojn de nordorienta Brazilo, la vastajn ceradajn herbejojn kaj savanojn de la Brazilaj Altaĵoj, kaj la pantanalajn kaj ĉakajn herbejojn. La diversaj Atlantikaj arbaroj de orienta Brazilo estas disigita de la arbaroj de Amazonio per Kaatingo kaj Cerado, kaj gastigas diferencan flaŭron kaj faŭnon.

Historio[redakti | redakti fonton]

Dendrobates azureus (supre) kaj Dendrobates leucomeles
Arealo de la Dendrobatidae

Sudameriko origine estis parto de la superkontinento Gondvano, kiu inkluzivis Afrikon, Aŭstralion, Hindujon, Novzelandon, kaj Antarkton, kaj la neotropiso kunhavas multajn plantajn kaj bestajn parencarojn kun aliaj kontinentoj, inkluzive de marsupiulaj mamuloj kaj la antarkta flaŭro.

Post la decida disfalo de Gondvano ĉirkaŭ antaŭ 110 milionoj da jaroj, Sudameriko estis apartigita de Afriko kaj drivis norden kaj okcidenten. Multe pli malfrue, antaŭ ĉirkaŭ 2 ĝis 3 milionoj da jaroj, Sudameriko estis ligita al Nordameriko per la Istmo de Panamo , kiu permesis biologian interŝanĝon inter la du kontinentoj, la tiel nomatan Grandan Amerikan Interŝanĝon.

Endemiaj bestoj kaj plantoj[redakti | redakti fonton]

Bestoj[redakti | redakti fonton]

Tridek unu birdfamilioj estas endemiaj de la neotropiso, pli ol la duoblo de iu ajn alia ekozono. Ili inkluzivas raojn, tinamojn, Cracidae, kaj tokanojn. Birdfamilioj origine limigitaj al la neotropiso inkluzivas kolibrojn (familon Trochilidae) kaj trogloditedojn (familon Troglodytidae).

Mamulaj taksonoj origine restriktaj al la neotropiso inkluzivas :

Aliaj ekzemploj de grupoj kiuj estas komplete aŭ ĉefe restriktaj al neotropiso inkluzivas :

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Laŭbiome klasifitaj neotropisaj ekoregionoj[redakti | redakti fonton]

Neotropisaj tropikaj kaj subtropikaj humidaj foliarbaroj
NT0101 Araŭkariaj humidaj arbaroj Flago-de-Argentino.svg Argentino, Flago-de-Brazilo.svg Brazilo
NT0102 Atlantik-marbordaj restingaoj Flago-de-Brazilo.svg Brazilo
NT0103 Bahiaj marbordaj arbaroj Flago-de-Brazilo.svg Brazilo
NT0105 Boliviaj jungaoj Flago-de-Bolivio.svg Bolivio, Flago-de-Peruo.svg Peruo
NT0106 Kaating-enklavaj humidaj arbaroj Flago-de-Brazilo.svg Brazilo
NT0116 Kokos-insulaj humidaj arbaroj Flago-de-Kostariko.svg Kostariko
NT0117 Mar-andaj montarbaroj Flago-de-Venezuelo.svg Venezuelo
NT0120 Kubaj humidaj arbaroj Flago-de-Kubo.svg Kubo
NT0121 Montarbaroj de orienta Reĝa Kordilero Flago-de-Ekvadoro.svg Ekvadoro, Flago-de-Kolombio.svg Kolombio, Flago-de-Peruo.svg Peruo
NT0131 Jamajkaj humidaj arbaroj Flago-de-Jamajko.svg Jamajko
NT0142 Napaj humidaj arbaroj Flago-de-Ekvadoro.svg Ekvadoro, Flago-de-Kolombio.svg Kolombio, Flago-de-Peruo.svg Peruo
NT0144 Nordorient-brazilaj restingaoj Flago-de-Brazilo.svg Brazilo
NT0148 Centlaj marĉarbaroj Flago-de-Meksikio.svg Meksiko
NT0150 Paranaj-paraibaaj landinternaj arbaroj Flago-de-Argentino.svg Argentino, Flago-de-Brazilo.svg Brazilo, Flago-de-Paragvajo.svg Paragvajo
NT0151 Pernambukaj marbordaj arbaroj Flago-de-Brazilo.svg Brazilo
NT0152 Pernambukaj landinternaj arbaroj Flago-de-Brazilo.svg Brazilo
NT0153 Peruaj jungaoj Flago-de-Peruo.svg Peruo
NT0154 Petenaj-verakrucaj humidaj arbaroj Flago-de-Gvatemalo.svg Gvatemalo, Flago-de-Meksikio.svg Meksiko
NT0160 Marbordaj arbaroj de Serra do Mar Flago-de-Brazilo.svg Brazilo
NT0162 Ĉiapas-patrinmontaraj humidaj arbaroj Flago-de-Gvatemalo.svg Gvatemalo, Flago-de-Meksikio.svg Meksiko, Flago-de-Salvadoro.svg Salvadoro
NT0164 Sud-floridaj rokejoj Flago-de-Usono.svg Usono
NT0165 Sud-andaj jungaoj Flago-de-Argentino.svg Argentino, Flago-de-Bolivio.svg Bolivio
NT0166 Humidaj arbaroj de sudokcidenta Amazonio Flago-de-Brazilo.svg Brazilo, Flago-de-Bolivio.svg Bolivio, Flago-de-Peruo.svg Peruo
NT0167 Talamankaj montarbaroj Flago-de-Kostariko.svg Kostariko, Flago-de-Panamo.svg Panamo
NT0176 Verakrucaj humidaj arbaroj Flago-de-Meksikio.svg Meksiko
Neotropisaj tropikaj kaj subtropikaj sekaj foliarbaroj
NT0202 Atlantikaj sekaj arbaroj Flago-de-Brazilo.svg Brazilo
NT0204 Baĥiaj sekaj arbaroj Flago-de-Meksikio.svg Meksiko
NT0205 Balsasaj sekaj arbaroj Flago-de-Meksikio.svg Meksiko
NT0207 Kaŭko-valaj sekaj arbaroj Flago-de-Kolombio.svg Kolombio
NT0210 Ĉako Flago-de-Argentino.svg Argentino, Flago-de-Bolivio.svg Bolivio, Flago-de-Paragvajo.svg Paragvajo
NT0212 Ĉikitaj sekaj arbaroj Flago-de-Bolivio.svg Bolivio, Flago-de-Brazilo.svg Brazilo
NT0213 Kubaj sekaj arbaroj Flago-de-Kubo.svg Kubo
NT0216 Sekaj arbaroj de Insuloj Revillagigedoj Flago-de-Meksikio.svg Meksiko
NT0218 Jamajkaj sekaj arbaroj Flago-de-Jamajko.svg Jamajko
NT0223 Maranjonaj sekaj arbaroj Flago-de-Peruo.svg Peruo
NT0226 Portorikaj sekaj arbaroj Flago-de-Porto-Riko.svg Porto-Riko
NT0227 Laguna-montaraj sekaj arbaroj Flago-de-Meksikio.svg Meksiko
NT0231 Sekaj arbaroj de Trinidado kaj Tobago Flago-de-Trinidado-kaj-Tobago.svg Trinidado kaj Tobago
NT0232 Tumbesiaj kaj pjuriaj sekaj arbaroj Flago-de-Ekvadoro.svg Ekvadoro, Flago-de-Peruo.svg Peruo
Neotropisaj tropikaj kaj subtropikaj koniferarbaroj
NT0301 Bahamaj pinaroj Flago-de-la-Bahamoj.svg Bahamoj, Flago-de-la-Turkoj-kaj-Kajkoj.svg Turkoj kaj Kajkoj
NT0303 Centramerikaj miksaj koniferaroj Flago-de-Gvatemalo.svg Gvatemalo, Flago-de-Honduro.svg Honduro, Flago-de-Meksikio.svg Meksiko, Flago-de-Nikaragvo.svg Nikaragvo, Flago-de-Salvadoro.svg Salvadoro
NT0304 Kubaj pinaroj Flago-de-Kubo.svg Kubo
NT0305 Hispaniolaj pinaroj Flago-de-Domingo.svg Domingo, Flago-de-Haitio.svg Haitio
NT0307 Laguna-montaraj pinaroj-kverkaroj Flago-de-Meksikio.svg Meksiko
NT0308 Oaĥak-patrinmontaraj pinaroj-kverkaroj Flago-de-Meksikio.svg Meksiko
NT0309 Sud-patrinmontaraj pinaroj-kverkaroj Flago-de-Meksikio.svg Meksiko
NT0310 Neĝmontaraj pinaroj-kverkaroj Flago-de-Meksikio.svg Meksiko
Neotropisaj mezvarmaj foliaj kaj miksaj arbaroj
NT0401 Moderaj arbaroj de Insularo Juan Fernández Flag of Chile.svg Ĉilio
NT0402 Magelanaj subpolusaj arbaroj Flago-de-Argentino.svg Argentino, Flag of Chile.svg Ĉilio
NT0404 Valdiviaj moderaj pluvarbaroj Flago-de-Argentino.svg Argentino, Flag of Chile.svg Ĉilio
Neotropisaj tropikaj kaj subtropikaj herbejoj, savanoj kaj arbedaroj
NT0701 Arida Ĉako Flago-de-Argentino.svg Argentino
NT0702 Benia savano Flago-de-Bolivio.svg Bolivio
NT0704 Cerado Flago-de-Bolivio.svg Bolivio, Flago-de-Brazilo.svg Brazilo, Flago-de-Paragvajo.svg Paragvajo
NT0708 Humida Ĉako Flago-de-Argentino.svg Argentino, Flago-de-Brazilo.svg Brazilo, Flago-de-Paragvajo.svg Paragvajo
NT0709 Llanos Flago-de-Kolombio.svg Kolombio
NT0710 Urugvaja savano Flago-de-Argentino.svg Argentino, Flago-de-Brazilo.svg Brazilo, Flago-de-Urugvajo.svg Urugvajo
Neotropisaj mezvarmaj herbejoj, savanoj kaj arbedaroj
NT0802 Monte-Arbedaro Flago-de-Argentino.svg Argentino
NT0803 Malseka Pampo Flago-de-Argentino.svg Argentino
NT0804 Patagonaj herbejoj Flago-de-Argentino.svg Argentino, Flag of Chile.svg Ĉilio
NT0805 Patagona Stepo Flago-de-Argentino.svg Argentino, Flag of Chile.svg Ĉilio
NT0806 Seka Pampo Flago-de-Argentino.svg Argentino
Neotropisaj inunditaj herbejoj kaj savanoj
NT0904 Evergladoj Flago-de-Usono.svg Usono
NT0907 Pantanalo Flago-de-Bolivio.svg Bolivio, Flago-de-Brazilo.svg Brazilo, Flago-de-Paragvajo.svg Paragvajo
Neotropisaj montaraj herbejoj kaj arbustaroj
NT1001 Centr-andaj sekaj punaoj Flago-de-Argentino.svg Argentino, Flago-de-Bolivio.svg Bolivio, Flag of Chile.svg Ĉilio
NT1002 Centr-andaj punaoj Flago-de-Argentino.svg Argentino, Flago-de-Bolivio.svg Bolivio, Flago-de-Peruo.svg Peruo
NT1003 Centr-andaj humidaj punaoj Flago-de-Bolivio.svg Bolivio, Flago-de-Peruo.svg Peruo
NT1004 Centr-andaj paramoj Flago-de-Ekvadoro.svg Ekvadoro, Flago-de-Peruo.svg Peruo
NT1009 Zakatonalo Flago-de-Meksikio.svg Meksiko
Neotropisaj mediteraneaj arbaroj, duonarbaroj kaj arbustaroj
NT1201 Ĉiliaj arbustaroj Flag of Chile.svg Ĉilio
Neotropisaj dezertoj kaj kserofitaroj
NT1303 Atakama-Dezerto Flag of Chile.svg Ĉilio
NT1304 Kaatingo Flago-de-Brazilo.svg Brazilo
NT1306 Kubaj kaktaroj Flago-de-Kubo.svg Kubo
NT1308 Gvaĥiraj-barankilaj kserofitaroj Flago-de-Kolombio.svg Kolombio, Flago-de-Venezuelo.svg Venezuelo
NT1314 Sankt-lukaj kserofitaroj Flago-de-Meksikio.svg Meksiko
NT1315 Seĉura-Dezerto Flago-de-Argentino.svg Argentino, Flago-de-Peruo.svg Peruo
NT1316 Tehuakan-vala kserofitaro Flago-de-Meksikio.svg Meksiko
Neotropisaj mangrovarbaroj
NT1403 Bahamaj mangrovoj Flago-de-la-Bahamoj.svg Bahamoj
NT1404 Bahiaj mangrovoj Flago-de-Brazilo.svg Brazilo
NT1408 Marbord-venezuelaj mangrovoj Flago-de-Venezuelo.svg Venezuelo
NT1419 Maranjaj mangrovoj Flago-de-Brazilo.svg Brazilo
NT1424 Miskit-nikaragvaj marbord-karibaj mangrovoj Flago-de-Honduro.svg Honduro, Flago-de-Kostariko.svg Kostariko, Flago-de-Nikaragvo.svg Nikaragvo
NT1432 Mangrovoj de Rio Piranhas Flago-de-Brazilo.svg Brazilo

Notoj[redakti | redakti fonton]

  1. Tute ne temas pri ekskluzive tropika regiono, nek pri iu "nova tropiko" ĉar la ekozono enhavas ankaŭ vastegajn mezvarmajn, dezertegajn, altamontarajn kaj eĉ subpolusajn partojn; tial laŭvorta traduko estas erariga kaj senenhava; la Esperanta nomo, senpere derivata de la 19-a jarcenta scienca-latina nomo Neotropis estas laŭfundamenta (15-a regulo : La tiel nomataj vortoj fremdaj, t.e. tiuj, kiujn la plimulto de la lingvoj prenis el unu fonto, estas uzataj en la lingvo Esperanto sen ŝanĝo, ricevante nur la ortografion de tiu ĉi lingvo) kaj ne kreas konfuzojn pri ties signifo. Tio kio jam estas internacia inter fakuloj, restu evidente prefere tiele.
  2. france Da Lage, Antoine & Georges Métailié e.a. 2000 : Dictionnaire de biogéographie végétale, CNRS Éditions, Paris, 580 p., p. 365, ISBN 2-271-05816-3
    Néotropical (adj.) 1) Dans la nomenclature d’Alfred Russel Wallace, qualifie le territoire biogéographique correspondant au Néotropis. 2) Se dit de la flore ou de faune ou plus particulièrement d’un taxon present dans toute cette partie du globe ou qui en est originaire. 3) Dans une flore donnée, se dit de l’élément constitué par de tels taxons. 4) Se dit de l’aire de tels taxons.
    [Néotropical (adjektivo) 1) Laŭ la terminologio de Alfred Russel Wallace, indikas la biogeografian teritorion respondanta al Neotropis. 2) Diriĝas pri la flaŭro aŭ la faŭno aŭ speciale pri taksono ĉeestanta en tuta tiu parto de la mondo aŭ kiu estas origina de tie. 3) En difinita flaŭro, diriĝas pri la elemento konstituita de tiaj taksonoj. 4) Diriĝas pri la arealo de tiaj taksonoj.]

Referencoj[redakti | redakti fonton]

  1. http://cindymckee.com/librejo/zoo-geog.pdf Støp-Bowitz "Elementa Zoogeografio" 1976 pri Ceteraj regionoj (p. 26).

Bibliografio[redakti | redakti fonton]

  • angle Cox, C. Barry; Peter D. Moore 1985 : Biogeography. An Ecological and Evolutionary Approach (Fourth Edition). Blackwell Scientific Publications, Oxford.
  • angle Dinerstein, Eric; David Olson; Douglas J. Graham; et al. 1995 : A Conservation Assessment of the Terrestrial Ecoregions of Latin America and the Caribbean. World Bank, Washington DC.
  • angle Schultz, J. 2005 : The Ecozones of the World, Springer, Berlin Heidelberg New York, 2n ed. ISBN 3-540-20014-2.
  • angle Udvardy, M.D.F. 1975 : A classification of the biogeographical provinces of the world. IUCN Occasional Paper no. 18, Morgues, Switzerland.

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]